^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
230^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^



INHOOLD

Klik hier foar do Inhooldssieden:
1 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200
210 220 230 240 250 260 270 280 290 300 310 320 330 340 350

Un deer klik fääre ap do Tjaaner.
Uur Sieden fint me dan mäd __________________________ apCtrl/F.
Mäd ^ (links) kon me wier ätter buppen.


LESEBOUK FOAR SEELTERLOUND
(saterländisch)
Seelter Stukke in dän 'General Anzeiger' Westrhauderfehn 1953 - 1965
Fierenge: Hermann Janssen 1888 - 1971


1 13.2.1953 Aproup an dat Seelter Foulk. J
2 20.2 Satzungen foar de Seelterbuund.
Ju von de wareld verjetene Spraokeninsel.
3 21.2 Do twelve. Di Koodigel un di Hoase. L
4 6.3 Lucht ap de äi bahnjen blouked.
As it mäd ju selter fräigheid to eend gehn.
5 13.3 Fenne Jahn.
Wo husnohmen entstounde.
Wanner is free?
Di pastoor wudde versett.
Di schouster was nit bong. OF
6 20.3 De Kapelle in Bokelesch.
7 27.3 Jan un Geske. KB
Wierum öüle do schwiene? OF
8 2.4 Gert waas verdwäln in de dook.
Raake-Hoogebirigh. Ouackerdierjen*.
* abhandeln 'billiger koopje wollen: "2 Grosken deerou"'(Meedeelnge HJ)
9 10.4 Dät oolde Seelterläid. (M. Seeling)
Seelter Läid. (Pastor Schulte)
Vorjiehrstied. Litje Lound. CD
10 17.4 Dät Siegel von Seelterlound. (Sello)
11 24.4 An de seelter jugend. Dät ooldenhus.
Do Hauptwoude grot skriuwe.
Di Hühne Däde. OF
12 2.5 Spreekwoude. CiF
Siatutanda-Utende. (Zeitungsausschnitt)
15 6.5 Ut de Franzosentied. Vorgeschichte. T
14 15.5 Krewell deerwal, »urrig wierume.T
De Haose häd neen Fat. T
Eenige bikoande Plonten. T
15 22.5 Bikoande Plonten. T
De PilgerBmonn. L De stierwende Löwe. L
Riegen tou Aetertanken. OF
16 5.6 Ocholt (Zeitung). Rodkäpken. B
17 12.6 Deer is'n Stiern van de Hemel faln.
18 19.6 Kasper koopede sick'n Brill. EW
Di Versjoo-gong. EW
19 26.6 Di Bur un de Dräguner. GB
Hinne un Herm. (Ut Schoultid)
20 ? Vorgeschichte. Gerd maas klak mäd
de Mule. (Gerd Tepe). Kanitverstaan. L
21 10.7 Do untonkbare Bäidene. L
22 17.7 In de Laube von Jasmien.
Dät Farg bi dät Schäip. GB
23 24.7 Unnerschede bi Vey vor&rsquot Spegel. L
Ake aap Fräiersfäite. EW
24 31.7 Dät Vertellsder von den oolde Wulf.
25 7.8 Kasper waas bolde stickt. GB
26 14.8 Fusel is goud foar Wurme. T
Westfreysen in Seelterlound. T
27 21.8 Di Hoandwierksbusse unner dät Krüs. Träierlei Fründe. L
28 28.8 Wo di Smid den Düwel biet hiede. OF
Jan un Hinne.
29 4.9 Di Spillmonn in de Wulfsdobbe. L
Un dann? L
30 11.9 Di Groaf un di Spiekersmid. L
31 18.9 Ju Fljoge un ju Ime. L
Ju Truhenge. L
Di sick spegeljende Hirsk. L
Di Spieker in dät Howiersen. L
32 25.9 Galinsoga parvifolia.
33 (nit ärschinen)
34 2.10 Fjautig von de Seelterbund ....
35 9.10 "
36 16.10 Dät Aler gunkt vorut. BW
37 25.10 Trütig Jier Elektrisk. GB
38 30.10 Di Birigh Krakatau explodierde.
39 6.11 Tahlwoude.
40 13.11 Do Wente un do Wulwe.
Oold Wäseläid.
41 20.11 Dät Läiden in de Wienachtsnaght. 30
42 27.11 Voulke hied Gäistesgegenwoart. GB
Di Herst.
43 4.12 Spreekwoude. Un Riemsele.
44 11.12 Verschedene Spreekwoude.
45 18.12 Do Rowere.
46 1.1 '54 Di grote Bround in Scheddel.
47 8.1 "
48 15.1 Wofuul häd dät rienen? Spreekwoude.
49 22.1 Spreekwoude.
Hünensteene in Seelterlound.
50 29.1 "
51 5.2 Hilarius. Schöäweljen.
52. 12.2 Do Bremer Städmusikere.
53 19.2 Sylvia.
54 26.2 "
55 5.3 " Seerouwere in Seelterlound.
56 12.3 Di ehrlike Daylohner.
57 19.3 "
56 26.3 Ju Kunst, riek tou wäiden.
59 2.4 " Litje Froagen.
60 9.4 Berlin vor fjautig jier
61 l6.4 "
62 ? Oolde Rätselfroagen.
63 7.5 "» Huzeferräiden.
64 14.5 Riegen ut oolde Tieden.
65 21.5 "
66 28.5 "
67 4.6 "
68 11.6 "
69 18.6 "
70 25.6 "
71 2.7 "
72 9.7 "
75 16.7 "
74 25.7 "
75 30.7 Ju Struckeljer näije Broundspritze. SS
76 6.8 "
77 15.8 " Seeltersproake. GS
78 20.8 Dät Wucht un di Fräier. 08
Seelter Jungfoulkl
79 27.8 " Ut ju Ur-Siedlungstied.
80 5_9 "
81 10_9 Ut ju Römertied.
82 17_9 "
85 24_9 "
84 1_10 " Oolde Seelter Nomen.
85 6_10 "
86 18_10 "
87 22_10 "
Platdütsk un Latin as Kultursproaken.
88 29_10 Idem. Radbod di läste Friesenkönig.
89 5_11 Do Fane.
89b 12_11 "
90 19_11 "
91 26_11 "
92 3_12 "
93 10_12 "
94 17_12 " (ju Boukweetekultur).
95 31_12 "
96 7_1 _'55 "
97 14_1 " (Do Heedschäipe).
98 26_1 "
99 4_2 " (Ju Kurigimkeräi).
100 11_2 " (Ju Kastenimkeräi).
101 18_2 " (Dät Imeliuend).
102 25_2 " "
105 4_3 " "
104 11_3 " "
105 16_5 " (Di Flaakssabau).
106 25_5 " "
107 1_4 Dät Hagenbouken Evangelium.
Wiesmakjen.
106 8_4 "
109 15_4 Ju stille Wiek in oolde Tieäen.
110 22_4 Ju Woaterspinne.
Ju Natur träft Vorsurge.
111 29_4 Diskreewen. Vor tjoon Jior.
112 6_5 "
115 15_5 Di Kriech in Romelse.
114 20_5 Sun Drome Schume?
115 27_5 Elisabethfehn 100 Jiere oold.
116 3_6 Utstierwende Dierte.
117 10_6 Utdrucke foar bistimde Liudeele.
Dät Bullemeer.
118 24_6 Bräiw ut Brasilien.
Foar do Skoulwente.
119 1_7 Jalta vor 10 Jahren.
120 8_7 Jalta Fullkonferenz 5.2.45.
121 15_7 " Raketen jun Hail.
Dät Rienmaakjen.
122 22_7 " Di Winkelknecht.
123 5_8 Ju Burskup Witensount.
124 29_7 Di Coloradokäfer.
125 12_6 Dät Uran. (Prof. E.H.)
126 &bull19_8 "
127 26_6 Klaster Langen hied Lound in
Seelterlound. (W. Körte)
128 2_9 Dät ooldo seelter Balspill.
129 9__9 "
130 16_9 Wät licht ferjeeten wärt.
131 23_9 Dät Roupgjucht ur Tiwar fon
132 30_9 Seelterloand. (H.L. )
133 7_10 "
134 14_10 "
135 21_10 Use Wareld fon binnen.
136 28_10 "
137 4_11 Rheumatismus.
136 11_11 Fon do fjauer Jierestieden un Klima.
139 16_1_1 Di Smaat is'n Fründ.
140 25_11 Wo sag dät hir vor 2000 Jier ut?
141 2_12 "
142 9_12 "
143 16_12 Do Mansfelder l 623 in Ooldenayt.
144 25_12 Die Graf fon Teklenburg in Seelterlound.
145 30_12 Ju friesiske Sproake in Seelterlound.
146 6_1 _' 56 Do Scheedsloote um Seelterlound.
147 15_1 "
148 20_1 "
149 27_1 "
150 10_2 Seelterlound, friesisk Lound.
151 17_2 Wofuul häd dät rienen?
152 24_2 Wo wärt dät Weder?
153 2_3 Dät Weder ap de Sunne.
154 9_3 Ju Moune.
155 16_5 Dät Sunnensystem.
156 23_5 Di Stiernenhemel.
157 50_5 Atlantis Unnergong.
158 6_4 "
159 15_4 "
160 20_4 "
161 27_4 "
162 4_5 Di Pater foont ut Sekt tou makjen.
Dät Fjurtjug.
163 11-5 Bonifatius. (P. Bergen)
164 16_5 " Di Skalde fon do Friesen.
165 ? "
166 ? "
167 15_6 "
168 22_6 Korl di Grote.
169 29_6 "
170 6_7 "
1?1 15_7 Di hl. Ludgerus.
172 20_7 "
175 27_7 "
174 5_6 " Ludgerus un do wülde Gäise.
175 10_8 Sänt Willehad.
176 17_8 " Ju Fernäilnge fon Jerusalem.
177 24_8 "
176 51_8 Do oolde Dütske.
179 7_9 " Hermann di Bifräiher Dütsklounds.
180 14_9 ''
181 21_9 "
182 28_9 "
185 5_10 " Kaiser Constantin di Grote.
184 12_10 "
185 19_10 "
186 26_10 "
187 2_11 "
188 9_11 " Do Katakomben hieden hire Tjonste däin.
189 16_11 "
190 25_11 " Di Unnergong fon Rom.
191 30_11 "
192 7_12 " Attila, di Hunnenkönig.
195 14_12 "
194 21_12 "
195 26_12 "
196 4_1_'57 Ju Wiehmachtsfloud in dät Jier 1717
197 11_1 " Hi wül noch nit dod.
198 18_1 Ju Dechenhöle in Surlound.
199 25_1 " Ju läste Funkmeldung.
200 1_2 Ju surgsomme Bäsjememme. "
201 8_2 Ebbe un Floud.
202 15_2 Helgelound.
205 22_2 Do Wikinger.
204 1_5 "
205 8_3 "
206 15_3 "
207 22_3 "
208 1_4 "
209 5_4 "
210 12_4 "
211 19_4 "
212 26_4 Sänt Jan fon Nepomuk
213 3_5 " Peter un Paul
214 10_5 Di Neandertaler_Maanske
215 17_5 "
216 24_5 " Atom un Woaterstoffenergie
217 31_5 Do Hellkikere
218 7_6 "
219 14_6 ''
220 21_6 Um ju Toukumst fon dät Noudfreesk.
221 28_6 " (Uursät fon PK, bit: )
222 5_7 " ('Immer staant....' )
223 12_7 Tweerfloagen un Tornedos
224 19_7 "
225 26_7 Aidbiujen in Japan
226 2_8 "
227 9_8 "
228 16_8 Ju Fanlieke in de Kayhuser Fan.
229 25_6 Di oolde Dessauer. "
50_8 Hindenburg schul loope. Ut de Köids_
Tied. Giftplonten geforlik foar Bäidne
231 6_9 " Wät man licht ferjät.
232 ? "
233 ? "
234 4_10 "
235 11__10 "
236 18_10 Dät Fruchtbome_Paradies.
837 25_10 Ju oolde sänt Jakob Serke.
238 1_11 "
239 ? Ju oolde sänt Jakob Serke.
Woudeliste ap Seeltersk un Dütsk.
240 29_11 aachte_bauploats
241 6_12_bikiekje
242 13_12_deelhaue
243 20_12_dwerg
244 27_12_faatje (245 failet)
246 5_1_'58 _foudgong
247 10_1_giets
248 17_1_handske
249 24__1_honger
250 31_1_ieselje
251 7_2_jisus
252 14_2_knibel
253 21_2_krompe
254 5_5_linnens
255 7_5_losselsteede
256 14_5_meeske
257 21_5_muffig
258 28_5_nödig (Fraindeeges)
259 5_4_oudecke (Tunsdeeges)
260 10_4_oureeken je
261 17_4_ouwätje
262 24_4_presse
263 ?_reddelnge (264 un 265 failje)
266 ?_ruke
267 14_6_schäuwen
268 20_6-sjodenheet
269 1_7_smaacht
270 9_7-sprede
271 15_7_suldoat
272 22_7_stockwierk
275 ?_trur
274 ?_umebreke
275 ?_unnerbreke
276 24_8_utnunner
277 5_9_wätseldeegesklood
278 17_9_wierkanne
279 2_10_wondernge
280 9_10 wüüldsch. Ut de Seelter Sproakleere.
281 16_10 "
282 24_10 "
283 28_10 " Lange Laute,.. _daatendul
284 l0_11 _heemel
285 14_11 _moonje
286 5_12 _smeer
287 12_12 _wüüldboan
288 16_12 ist_ oder Eigenschaftswörter.
289 6_1_'59 Tätigkeitswörter.
290 15_1 "
291 22_1 "
292 ? Spreekwoude un Glieknisse.
293 19_2 "
294 26_2 "
295 5_5 "
296 19_5 "
297 ? "
298 ? "
299 30_4 "
300 12_5 "
301 21_5 "
302 ? "
305 25_6 "
304 1_8 "
305 20_8 "
306 5_9 "
306A 24_9 "
307 24_10 "
308 27_11 Uus Kat. uurs. PK. Di oolde
Boom. Die drastiske Fergliek.
309 15_2_'60 Die Gärshupper un juu Miegelke.
Stempeljen.
310 ? Ulenspeegel in de Tunne. Hageren Loon.
311 4_3 Juu Schäddeler Klokke in de Kretseldobbe.
312 7_4 'Deer waas iensen &lsquon oold Wieu'
Wier kumt dät Woud haar: Soaks. PK
'N litjen Druppe Woater. uurs. PK
313 14_4 Die litje Moaler. Uurs. PK
Soo schäl me dät hääbe. uurs. PK
314 5_5 Beslain ap't Ies. uurs. PK
315 18_5 Floite moal. " PK
'Ne goude Oantwoud. " PK Oamselound Fräisk un Seeltersk. PK
316 16_6 Okke un Geeske.
317 15_7 Scheedstried twiske Schäddel un Loorp
318 28_7 " Stried um dän Kiewits_Foan.
319 29_8 " Kroankenhuus. uurs. PK
320 14_9 Scheedlienjen uum Seelterlound.
321 1_10 Seelter Läid & An mien Seelterlound.
322 10_11 Muursproake... PK bit: *an twooduusend Jier'. 'Wäl kon dät raide?
Wille un Plicht.
Ju oolde Musik. PK
323 18_11 Die leete Raiser, Uurs. PK Stoant jou Bääd gjucht?
324 9_12 Junker Griese.
325 24_12 Groafen fon Ravensbuurich un Tecklenbuurich.
326 14_1_'61 Die japanske Steenhauer. uurs. PK
Seelterlound blift seeltersk. PK
327 28_1 Ju froamde Geschichte fon Anske. PK
328 ? " Doo Wuchtere deele dät Bjoor.PK (ätter Minssen). Ferlowung.
329 18_5 Doo Oolken. Uurs. PK
Een oold Dööntjen... Uurs. PK
330 30_5 Dät Wiesmoakjen blift. Räidet moal.
331 27_4 Ein Sater Wörterbuch.
332 10_6 Dät klouke Wiu fon Bant, uurs. PK
333 24_6 "
334 7_7 " Twoo Meenungen. (325)
335 25_7 Di ferläddene Baabe. uurs. PK (326)
Di koolde Kriech. Ferkierd apfoated.
Unner Woater.
336 1_9 Gruundgesets foar de Bundesrepublik (327)
337 29_9 " (528)
338 17_10 " (529)
339 51_10 Ju Stroafe. uurs. PK
340 17_11 " Toun leesen un ättertoanken.
341 8_12 Een oold Fertälster. "
342 21_12 Seelterlound däälich un toufoarne.
343 13-1-'62 Ju lääste Wattenfoart.
344 3_2 Do Fräimuurdere. (545).
Dät Bullemeer in Hollenerfoan.
345 24_2 Ut ju Häksentied In Seelterlound.
346 9_5 Häksenmäster un swote Kunst.
347 30_3 Wiergungen. Unner Noune Tun.
348 19_4 Mansfäilder in Seelterlound.
349 24_5 Do lääste Holloundsgungere.
350 25_6 "
351 18_7 "
352 22_9 Wier kumt dät Woud häär; säie. PK
Di Oberst. uurs. PK
Kattemusik. Uurs. PK
Di springende Woain.
353 18_10 Loaie Ljude in koolde Wintere.
Di Pestor as Timmermon.
334 24_11 Fon 'ne litje Muus. uurs. PK
Naturgesetse foar Dierte.
355 (failet hier) Di Buur un dät Koolich. PK ätter Minssen.
356 28_12 " In Toachten.
Wo fuul Luft ferbruke wi?
In de Schoule. Boank_Rower.
357 (failet)
358 29_6-'63 Di Bierichriese, uurs. PK
359 9-7
360 (failet)
361 1_11 Näis ut Wäästfräislound. PK
362 (failet hier) Släiperge Kloas. uurs. PK
565 (failet) "
364 25_6_'64 "
365 24_7 "
366 7_8 "
367 26_5_'65 "
368 11_10 Til Ulenspeegel. uurs. PK

Mee-Oarbaidere:
Roomelse: Hermann Janssen (J)
Konrad Burmann (KB) (GB?)
Casper Deeken (CD)
Gesina Siemer (GS)

Strukelje: Emil Wallschlag (EW)
Sixtus Cordes (SC)
S. Schröer (SS)

nit-Seelter: P. Kramer.(PK)

Wällen: Leesebouk kat. Foulksschoule,
Bupperklasse, Roomelse 1900 (L)

Oolde Fertälster usw. (OF)

Baidensbouk (B)

'Tatsache' (T)


Disse Wällen sunt man bit Nr. 34 anroat, man konnen 'n Iendruk reeke fon wat ük fääre brukt is. Deeriuenske uk Zeitungs-Utsnitte un populär-wietenskuppwlke Bouke.
Wan nit ours anroat, sunt doo Stukke ferfoated fön Hermann Janssen. Fuul ooldet Foulkswieten is deeroun uk feroarbaidet. Doo Stukke fon PK hääbe neen sälwenständige sproakkundige Betjudenge. [Un sunt hier in ju Internet-Foatenge nit apnuumen wuuden]

Doo seelter Mee-Oarbaidere sunt aal um 1900 gebooren.
PK

[Do Stukke wieren numerierd un druugen anfangend mäd Numer 3 dän Kop "Lesebouk foar Seelterlound". In disse Lieste sunt bääte do Numere uk do Doaten fon Ärschienenge roat wuuden, sowied bekoand. Truch dät OCR-Ferfoaren kon dät eebige Failere reeke.
Wan dät aal toun Stilstounden koom, is fääre geen in ju litje Tiedskrift "Seelter Tjoue".

^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^

^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^
^

^

1

Aproup an dät seelter Foulk

 Di Seelterbuund wandt sick int näije jiehr
1953 an alle seelter: Dät jiehr 1952 häd us
den Seelterbuund broaght un bollde alle
seelter häbbe sick in de nohmenliste oun-dreege 
lät. Dät is 'n goud teeken von intresse.
Wi häbbe 'n gouden ounfang un wolln alle
kumende orbeiden mäd vergnöügen oun-packje.
 Ju jiehrhundertweende 1900 häd seelter-lound 
full näijes brought. In Struckelje un
Romelse wudden näije cerken baud. Ju lound-sträite 
trough ganz Seelterlound wudd utbaued
un mäd Klinkersteene floord. Di kunstdunger
wudd ienfiehrd mäd foahrtjughe appe äi un
mäd waine appe loundsträite. Groote heede-fäildere 
wudden in kleewer un gärslound
umewoandeld. Molkeräien wudden baud.
Schwiene wudden maast. Deertrough keem
jäild herien un do fahne kudden tou äcker-
un gärslound maked wäide. As 1908 ju
iersenbahn keem, do fäng dät eedgreewen
oun un do wagonne mäd eed rullden alle
deege herut. Mäd een woud, deer keem
so toumoal 'n trahl un liuwend in ju bude.
Framd foulk keem herien, do kudden use
seelter sproake nit verstounde. Deer balden
wi dann framd mäd.
 Nu, füftigh jiehr leeter saagen wi ien,
dät use seelter sproake nit moor ganz seel-tersk 
waas. Wi häbbe eenige hoch- un platt-dütske woude 
in use uumgon[g]sproake ap-nuhmen un saagen ien, dät it so nit färre
gonge dorste, wenn wi uns seeltersk nogh
hoolde wülln. 1951 keemen fräislounder ut
ju gegend von Ljouweert, Dokkum, Drachten
un umgegend in Romelse ap bisäik mäd 'n
autobuss. 1952 keemen jo nogh wir un wi
sunt uk mäd 'n autobuss ap'n junbisäik waije
wesen. Den 31. juni häbbe wi dan den
seelterbuund in't liuwen ruupen un häbbe
do reegeln festlaid. Ju gjuchte urseeke was
de seelter sproake tou rädjen, tou hoolden
un wier ganz seeltersk tou makjen.
 Bitt 1900 waas it nit nödig seeltersk tou
skriuwen, will wi alleenig under us wieren.
Man nu, füftigh jiehr leeter, mauden wi
seeltersk skriuwe um ju sproake tou hoolden.
Deerum roupe wi von de Seelterbuund alle
seelter, man erst gjucht alle oolde ljude,
do ju seelter sprake nogh echt kanne, ap,
tou meearbeid. Dann twäidens dät seelter
jungfoulk, sick mäd ju seelter sproake un
ju skriuwise tou bifatjen. Trädens an alle
koastere, sick ju seelter sproake ountounieh-men 
un do bäidene dät seelter ballen nit
tou verbjooden ap 'n schoulplatz. Fjodens an
alle memmen.
 Di echt seeltersk ballen lehre schäll, mout
it von ju muur appe schoot häbe. Deerum
is it nödig, dät do memmen mäd do bäidene
appe schoot seeltersk balle. Di deer äter
amerika utwoandert, mout engelsk lehre un
di in seelterlound ienwanderje woll, mout
seelters balle, un urs blifft hi 'n framdn
in seelterlound.
 Wi wolln versäike mäd älk intreessierjende [= interessierjende]
artikle as geschichten, düntjene, vertellstere
un ut oolde tieden, wät us use oolden un
grootoolden vertelld häbbe. Ellk di nogh ut
oolde tieden wät weet un meearbeideje woll,
weende sick an don [= den] seelterbuund in Ro-melse, 
Wenn wi ju seelter sproake ganz
eenfach skriuwe as se boald wäd, so konn
älke seelter se flucks leese. Foulgende buch-staben 
mouden wi urs utspreeke: ,,c" as in
cirkus, ,,s" as ,,ß" in seelterlound, ,,w" as
,,uwee" in ,,wier wollte wai" un dät ,,z" as
,,s" in Zeelanden.
 Dät ,,Fentjer Bläd" woll use artikle alle
fräindeege brange mäd ,,Foutsetnge foulged"
un so sette, dät wi dät druckte utschniede
un apwahrje konnen. Wenn elke seelter do
stucke utschnitt un binunder lait, so helpt
hi weearbeidjen [= meearbeidjen] an ju erhooldnge von de
seelter sproake.
 Well häd nogh von do foulgende bouke
un wüll se de seelterbuund lehnde aw
schanke foar geschichtlieke forschunge: 1.
Hoche J; G; Reise in das Saterland 1800.
2. Westendorp N; Over de Saterlanderer. 3.
Hettema en R: R; POSThumus 1836. Uns
reis naar Sagelterland. 4. Minsen J; F; Ver-gleichende 
Darst, der Land [ Laut-] und Flexions
Verhältnisse; dito: Mitteilung aus dem Sa-terland. 
6. Richthofen K, Untersuchungen
über friesische Rechtsgeschichte. 7. Siebs Th.:
Zur Geschichte der engl. u. friesischen Spra-che; 
dito: Das Saterland. 9. Sello G; Sater-lands ältere 
Geschichte. 10. Willoh K.: Ge-schichte der kath. Pfarreien im Herzogtum
Oldenburg. 11. Bröring: Das Saterland 1. und
2. Teil. 12. Schulte; Führer d. d. Am Fries-oythe. 
13. Frerichs: Ein Gespräch in der
saterländer Mundart.
Di nogh von düsse bouke läsen häd aw
bisurgje konn, weende sick an Gärtner Herm.
Janssen, Romelse.

  2    ______________________________________________
Satzungen foar de Seelterbuund

$ 1
 Under de nohme ,,Seelter-Buund" häbe
sick däligh den 29. 6. 1952 do Heimats-fründe 
von do trjo seeltertärpe Scheddel,
Romelse un Strückelje tousommensleeten.

$ 2
 Di Seelterbuund umfatet dät ganze
seeltelound un häd siene centrale in
Romelse.

$ 3
 In do trjo tärpe wäide aine arbeidsver-enigungen underheelden.

$ 4
 Do apgoawen von de "Seelterbuund"
rekke ur:
 a) Erholdnge un underholdnge von de
seelter sproake un do aine sitten un
gebrucke.
 b) Erholdnge un festnge von de gemeen-schupp von dät seelterlounder foulk.
 c) Utfiendig tou makjen ju oolde liu-wenswise un gebruke von dät seel-
ter-lound.
 d) Apwoakjen un förderjen von de ljowe
tou de heimat.
 e) Meerarbeid [= Meearbeid?] in de lounschaft er-holdnge un gestalt
reekenge.
 f) Schutz von do heimische ploanten
un dierte.
 g) Tousommenarbeid mäd alle naber
heimatvereenigungen.
 Deertou woll hi uk mäd do west un
noudfräisen touhoope hoolde.

$ 5
 Apbau von de ,,.Seelterbuund"
 a) Di vorstand bistahnt ut de ,,twel-werrat (Duodecemvirat) wiertou elke
tärp
fjauer mon saant.
 b) Di twelwerrat häd dät gjucht, do
foar den geschäftsverkiehr nödige arbei-den tou bischluten.
 c) Do tärpe sunt elk foar sick eene
arbeidsgemeenschupp. Düsse arbeidsge-meenschuppen wählje, went nödig däd,
hiere arbeidsljude, wiervon de halldeel
ut wiuwljude bistounde schell.
 d) Di twelwerrat haalt alle fjodendeels-jier 'ne eepenlieked touhoopekumen
ou.
Ju deegesordnge is in alle trjo tärpe
bikaand tou moakjen.

 $ 6
Meearbeiderschaft.
 a) Elk konn in den Seelterbuund apnuh-men wäide di in den buund meerar-
beidje
un him helpe woll. Ur ju apnahme ent-schatt di rat in do eenzelne tärpe un
uk
ur uttreeden un utsluten.
 b) Di andeel bidrägt foar de eempel-person foar dät jiehr 1,20 DM un wätt
tou biginn von't jiehr bitahld. Vereeni-gungen 
un verbände bitahlje äter vereen-barnge.


Ju von de wareld verjetene
spraokeminsel

 Di kaiser was moal ap bisaik in Ol-denburg bi use grootherzog. Bi dät
groote
festieten kummt dät tema uk an do
sproaken un dialekte. Do quäd di groot-herzog 
Fr. August dät hi häd in sien lound
'n sproakeninsel. Deer kud neemens wät
von verstounde wenn do ljude ant ballen
wiern. It waas bloot 'n littik lound mäd
trjo tärpe Struckelje, Romelse, Scheddel
un 'ne näie utsiedlnge Näischeddel.
 Do quäd di kaiser, dät kud hi nit leewe
un di grootherzog quäd, dät kud hi him
gau biwize. Hi liet twäin suldoaten von
seelterlound ute kaserne kuume. Do kuume
uk flucks un meldje sick bi de hoogheid
un majestät. ,,Gut, gut, setzen sie sich
und erzählen sie sich was auf satersch".
Jo kreegen erst 'n poor gläs wien un 'ne
goude cigarne tou rookjen un vertelden
sick allerhound ap Seeltersk ut oolde un
näie tieden ut seelterlound.
 Sine majestät hied sine sproakenkundige
dolmetsker mee biedn disk sitten un do
notierden aal wett mee wät do suldoaten
balden. Dann fräiget di kaiser sine dol-metsker 
aw jo den innhoolt verstehn hie-den. Do scheddekoppeden bloot un do
suldoaten kuden gonge. Von ju tied an
wudde seelterlound offters bisoaght von
sproakenforsker, do wülln ju seelter sproa-ke uk kannenlehre. Man dät waas
nit
so eenfach, will ju seelter sproake nit in
skrift tou fienden waas. Alles moaste ut-fräiged wäide. Jo häbbe sick aal
woude
apskriuwen so longe dät se 'n ganz
woudebouk binunder hieden.

  3    ______________________________________________
Lesebouk foar Seelterlound

Man jo konnen deer nix mäd ounfange,
will jo do woude nit foarnunder tou 'n
gjuchten saatz brange konnen. Dät mouden
all seelter dwo, do ju sproake von de
muhrs schoot an baald häbbe. Deer sunt
do seelter nu mäd tougong. Erst dann
wenn ju skriuwise kloor is, konnen uk
framde ju sproake lesen, skriuwen un
ballen lehre.


Do twelwe

Middewinter, Näijiehr, Träiköntjeday. Do
twelwe, dät is ju ganze tied, sieddem de
sunne hiire trahlpunkt anronnen häd bitt
tou den day, wenn se wir uume kummpt,
biginne mäd de wäthe- aw middernoght un
duurt twelich noaghte trugh - denn do
oolde dütske tellden äter naghte un win-tere, 
nit äter jiehr un deege - bit toun
träiköntjeday, den 6. jannuwoar. In disse
weendnge von de wintersunne toun suu-merglanz 
steegen do godde, bisunders wo-dan wier tou do monsken ap use wareld
herdeel un heelden, int lound ounlukend
un säägenden ap den umtoagh tärp un
fäildere. Hillig waas dann ju tied, mädn
oold woud ,,Jul" binaamd un fierd wudde
se trugh umtoage, trough opfere un fest-mäile. 
Man uk as ,,rasende godd" roasde
wodan in 'n storm, trugh de lucht ap sin
oaghtebeenige schimmel Schleipnir = di
gliedder un sine schoaren ,,wuotes" heer,
wierut de foulksmule dät ,,wütjende heer"
moaked bäd, tobenden bäte him her. Uk
wudde disse wielde jagerei as in 'n woajen
vorbiluukend toaght.
 Eene erinnernge an de heedniske gloowe
von de wielde jagerei wodans häd sick in
seelterlound nogh longe heelden: Di woa-jen joaget aw klattert quäd man,
wenn
wodans woajen un gefaulge under susjen
un brusjen mäd swiepe knalljen, hussa-roupen un huundebliekjen deerwai
luckt.
 Uk ju oolde rägel von use ooldfoar-foahrn von do mäile tou de hillge
jultied
trough festmäile bietoudreegen, fiende wi
in de tjuckebuuksäiwend, dät is di äiwend
voar wienaghten (middewinter). An den
äiwend backt de memme do pufferte. De
mongelse wud mäd gäst rise lät. Wenn

do tjucke pufferte kloor wiern, wudden se
mäd siroop un butere urstrieken. Will
di puffert bloot bi utergewohnlike voar-kuumen 
boaken [wude], so heerde hi tou do
säildne leckerbiete von dät seelter foulk.
 Di tjuckebuuksäiwend, di von ditt full-ieten sin nohme häd, tjohnde as
ersätnge
voar do uurswäine in gebruuk wesende
wienoaghtsbischanknge: do wiern bittlong
in seelterloud nit in gebruk, sogoar ganz
uunbikoand.


Di Koodigel un di Hoase

It is all füftigth jier her, as wi as bäidene
säiwens biet eepene fjur sieten un us
do longe wintereewende geschichten ver-tellden. Een fäng so oun. Di hoase
konn
gau loope un hi is uk nit minn stollt
deertou. Hi kiekede veroachtjend un meh-liedig ap 
sinn naber den koodiegel her-deel un quad tou him: ,,Du koast nit so
gau loope as ik". Di slaue iegel quad tou
himm: ,,Du hoase, ik woll mäd di wädje,
dät ik gauer loope konn as du koast, um
'n gouldnen louisdor. Die hoase quad:
,,Goud ik woll mäd di wädje un wanner
woll wi loope? Di koodiegel quied:
,,Mäiden ädder um njugen uhr loope wi
älk in 'ne äckerfurghe, du gjuchts un ik
links von den longe äcker.
 As di iegel äter hus keem, vertelde hi
sin moanske von ju wädde un quad tou
hiir: ,,Du gungst ap den uur eend in ju
linke furghe un wenn di hoase ounloopen
kumpt, dann rapst du: ,,Benn all hier".
Un so keempt dann uk. As di hoase oun-ticheljen keem, ruup di iegel sin
moanske:
,,Benn all hier". Di hoase waas bistatt
un ruup: ,,Nogh eenmoal". Di hoase nohm
nogh longere spronge un ap di uur eend
ruup di koodiegel: ,,Benn all hier". Di
hoase wudd dull un rupp: ,,Nogh 'n moal".
So heelden do bee iegele dät goud ut
un di dumme hoase keem deer goarnit
bäte. Verspielje wüll hi ju wädde uk nit
un ronn so longe dät hi stätte. Di kood-iegel un sin moanske nohmen den
gouldnen
louisdor un gehnen vergnöügt äter hus.

  4    ______________________________________________
Lucht ap de äi bahntjen blouken

Deer waas 'n bur in Hollen di hied all
ofters ap de äi säiwens 'n lucht badnje[n]
blouked un kud sick goarnit toanke wet
dät wull tou bitjuden hide. Do ap 'n day
sunt deer scheddeler bi de groote bräg
ant siäken [= säiken] mäd longe noodboaken. Do
gungt Jan ätter him tou un fräiged, wät
jo deer säike. Godds krüs Jan, häst du
nogh nit heerd dät Schouklas verseepen
wese schell. Hi is de eewend int tju-sternge ure grooten bräg ätter hus
gehn
un nogh nargens an keemen. Jan quäd:
,,Dann hougje ji deer nit tou säiken. Gunget
man 100 m ferre, deer mout hi sicher läse,
deer ap ju steede häbbe ick ofters 'n lucht
badnjen blouked", As jo ap ju steede säike.
fiende se him flucks.


As it mäd ju selter fräigheid
to eend gehn

 In Seeltertound hieden to [= do] tweligh bürger-mäster 
bitt 175O alle apsichten in do märke.
Von ju tied an häbbe dö biamte tou Clop-penburg ju 
bischöflke märkgjuchtsbarkeid
solwen [= selwen] voarnuhmen. Do nohmen von do
Friesoyther gjuchtere in de münsterske tied
fiende sick in de urkunden voar von 1433
bis 1803. Mäd dät gjucht waas uk de
verwaltnge verbunden. Do innerlike see-ken in seelterlound bisurgenden in
oolde
tieden do ,,Twelwe" leeter do ,,Bürger-meister" 
binamd, In wichtigen seeken mo-asten jo aal do husainer von't ganze
Seel-terlound ap 'n cerkhoaw tou
romelse tou-hoope roupe. 1571 wudde ju
gjuchtsbarkeid
schärp bischnieden. Trough gelehrde gjuch-ter 
un romsk gjucht. In Foulge ienführnge
von de hoaw un loundgjuchtsordnge, moaste
de aine gjuchtsbarkeid utscheede.
 Jierlik gehnen sex bürgermäster ou un
wudden sex näi wähld an den 2. fäst-noaghtsday in de cerke tou romelse.
Wüllt
ju woahl waas, täiwdn bute ap 'n cerk-hoaw do ljude ap de bikaandmaknge von
de woahl. Elke cerktärp stahlde fjouer
bürgermästere. In de cerke tou romelse
waas 'n lade wiroun de normoalmäite,
gewichte, loundesakten un ju instruktion
ur gjuchtlike verfoahren, apstoahld in 1587
un deertou dät ziegel mäd ju bielde von

Karl di groote in 'n kaiserliken ornat mäd
ju umskrift: S. Parochia norum in Zagelten,
apwoahrd wudde.
 Wider hied elke cesspel twäin schet-tere, do uk alle jiehre tou de
halldeel
wierwähld wudden. Jo hieden ursicht ur
gewerbe, loundbiwaknge, verdägnge un biet
fugelschooten. Uk bistud foahr do 'ne
skriuwene instruktion.
Dann hied elke cesspel fjouer buren-gjuchtere, deeren tjonst jiehrlik under
do
husfoahre de rige ätter, wikselde.
 Jo hoalden do ougawen, do iv [= jo] an do
bürgermästere ouraten un hieden ursicht ur
de weghe (domme), dät priv[a]toindum un ju
sichernge von dät oindum. Binahmde ljude
studen de meentehusholt foar un kreegen
neen bilohnge.
 In de loundesheer sien intresse wud do
seelter 'n vogt toudeeld, den se uk under-hoolde 
moasten. Hi hied 'n herrschafilke
tjonstwohnge (Vogthus), tun un wisken un
wohnde in romelse. 1585 wud as de erste
namd vog[t] Bölling, äter him keem Balgemann
un von 1617-1641 Hugo Tamelink. Um
l650 wud nogh 'n recepter iensett. Di
moaste do ougawen iensammelje un an den
oberrecepter in de Cloppenburigh ouführe.
Di recepter kreeg sin procent deerfoar.
Uk wud von biskup Christof Bernd 'n
,,führder" as anführder un apsichthäben-den foar de loundesbiwebrnge foar
de
loundstorm anordnd, den seelterlound bi-tahlje moaste. 
Jun do lasten wehrden sick
do seelter man jo hieden nan erfoulg deer-mäd. In do binnere iengjuchtnge
wudden
do seelter de städ aythe glikstahld. Wie-der 
bistud for seeltelound je sellge fräig-heid von de loundsfoulge un eenige
stjuren
as foar aythe. Bisundere privileg von seel-terlound 
jun ur bisirke was de fräije jäge-räi. Düt privileg wudde trough biskop
Ferdinand von Münster in de jiehr 1679
bistätiged. Man uk hierfoar moste 'n jiehr-lieke litje ougawe bitahld wäide
an de
,,Hofkammer". De fiskerei waas fräi. Erste
1878 keem deer 'n fiskeräigesetz.
Ur de gruund hiedden do seelter dät
gjucht, fräie deelnge von gruundstucke
foartouniehmen. Wieder bistud in seelter-lound dät fräije gjucht tou
mälnjen.

  5    ______________________________________________
 Do scheddeler un romelster hieden 'n
mälne mädnunder appe läiwerkekoamp. It
mout wull 'n bückmälne wesen häbbe, denn
foar 5O jiehr lieggen deer nogh do tjucke
flintsteene, wier do stonnere ap stehn
hiedden.


Fenne Jahn

Fenne Oepken sin foahr Jahn was noch
aan von do hühnen. Hi was groot un
stärk un sien wiuw was middelgroot.
 Inssen wiern do bee in de foahn un
hoalden 'n fouger boukete. Domals hie-den se in seelterlound nogh do 
schmell-spurige waine mäd schmelle feelgen. Do
kippten licht ume wier 'ne raije slängte
was.
 Dütmoal passierde Jahn un Trinke uk
dät ungluck. Trinke siet buppe ap dät
fouger, as de wain umekippte un keem
deerunner tou läsen. Jahn gooide ärm-full[e] boukete biside un in sin iewer
hied
hi gornit merkd, dät hi Trinke uk all mee
wegh smieten hiede. As hi bolde dät fou-ger hooligh verschmieten hiede rup
hi:
,,Trinke wier bäst du". Hi heerde so
sinnigh: ,,Hier bän ik". Hi hied Trinke
'n ganssen eend wai schmieten un uk
nogh ärmfulle appe kopp gooid.
*

 Je wull däge. Anton sitt appe sääge
un ritt deermäd trough de hääge. Hi bi-tahld 'n doaller foar de sääge un
nix
foar de hääge. Je wull däge.


Wo husnohmen entstounde

 Di bur hied 'n pogge (dät is 'n schip,
dät voare stump ourundet is) un sien
doghter Läine farnd ap dät schip. Do nam-den do ljude hir Poggeläine.
Aetters as
ju de oalerlieke steede urohm [= urnohm] hiet dät
hus ,,Poggeläinehus". Remmer was bi de
suldoaten as tambur utbilded un hied
deer uk sleek von. Do ljude namden him
nit urs as tambur un leeter as hi sick
'n hus baude, hiet dät hus ,,Tamburshus".
 Jan makede bounere. Do hiet hi bouner-jan an sin hus ,,Bounerjanshus". So
kume
husnohmen von dät hoandwirk herr as
Schoustershus, Sniedershus, Smidshus. Full
huse sunt ätter nohmen binamd as: Dädde-oaljet, Gert-jahn, Dirk-sicke, usw.
So uk

däligh noch häbbe do maaste huse dub-belde nohmen in seelterlound.
 Wilke wäids wuchtere wülln wiete wulle
wieterr waske, wenn se wissen wir woarm
waskwoater waas.
 Väi is däge, garelk de rewe, flugh sunt
de klodere. Bäst du uk geewe?


Wanner is free?

 In de kriegstied roat it alle poor deege
'n näien witz. Keem man bie d'n koop-man, aw man träfde 'n gouden bikaanden
in't weershus, so wud flucks fräiged: häst
du dät näiste all heerd? Aan von do witze
waas moor as 'n gewöhnliken un waas
moor 'n profasäinge. Deer wud full ur
ättertoaght un hiet: Wann is free? De
oantwoud: Free is dann, wenn ju witwe
Musolini an Stalin sien gräb stoand un
kwäd: ,,Oach, hied Hitler dät uck noch
biliuwje kund". Wi wolln hoopje dät ju
profesäinge utkummt un uck de koolde
krieg trough 'n apgjuchten free in alle
loundere bieendiged wät. Dät reeke Godd. 


Di pastoor wudde versett

 Di pastoor waas all longe in't tärp un [wül]
versett wäide. Do ljude hieden him aal
jädden. As ju tied keem un de pastoor
ouseheed [= ouscheed] nohm von siene trjoue cespell-jude, 
do kwad een noabers wiuw, as ju
him de Lounde roate, mäd trohnen in de
oogen: ,,O, ik häbbe leeuwd dät wi usen
heer pastoor immer bihoolden dieden un
wi kudden immer so goud mädnunder.
Man wi häbbe nogh immer gluck häiwed un
häbbe immer nogh 'n beetern wierkriegen.


Di schouster was nit bong

Fröüher was nogh rägel dät do noabere
biedn dooden woakje mosten. Dät waas
uk wull nödlg, as do eepene huse nogh
wiern.
 Träi monn stärk look dann säiwens um
tjon uhr de noaberschup ap. Deer wud
'n goud fjur ounbät, geschichten verteld
un alle poor uhre wud dann de kofje-mälne troald. Deer roat it dann Twiback
aw stutebuutje tou. Do husoine wiern
tou bäd un snurkeden al lud. So gehnen
do noghte noch wull gau wai un went
ljoacht wudde gehnen do noabere wier
ätter hus.

  6    ______________________________________________
 Bi de schouster Dirk was appe noaber-skup ju oolde Trintke sturwen un as
do
noabere iendeeld wudden tou dät woakjen,
keem schouster Dirk uk an de riegge.
 Deer wirn poor wente, so [= do] moaten den
schouster jedden hoghniehme. Jo ärgendn
den Dirk jedden wir se kudden un kwi-den dät hi bong waas un nit allenig
woakje dorste biedn dooden. Dät liet Dirk
sick nit gefalle un wäddede mäd do wente
um twäin doaler, dät hi ganz allenig wakje
dorste. Ju wedde wud auschleeten. Ju
kumende noaght schull Dirk alleenig bi
de dode Trintke woakje. Man säiwens
gungt aan von do wente stülken in dät
noabershus un laid sick iunske de dode
Trintke under dät leeken.
 Schouster Dirk nimt 'n poor oolde
schoue, homer, priggen, prün un raspe mee,
um toun tiedverdriuw schoue tou bisohljen.
 As do hulsjude [= husljude] aal ap bäd sunt un oun-fange 
tou schnurkjen, fangt Dirk oun tou
oarbeidjen. Um uk tou wisen, dät bi gornit
bong is, sitt Dirk flucks iunske ju dode
Trintke. As de klocke tweligh schlacht un
de gäisteruhre ounfangt, do sjucht Dirk,
dät dät leeken sick longsam aplicht un
hi heerd uk sinnigh wimmerjen un jammer-jen. It lappt Dirk koold un heet
urn
pukkel un hi haut mäd sin schouster-homer 'n gouden schleek ap dät leeken
un kwäd: ,,Di dood is mout läse". Dät
leeken sackede wir träg un alles waas
wir still. Dirk wogede sick uk nit, dät
leeken aptoulichten un schoustere ferre.
As it ljoacht wudde, woakede di ur
brur ap un sjucht, dät sin frur [= brur] nogh nit
ienkeemen is; hi gungt ätter dät doden-hus.
 Dirk häd sin schoue kloor un vertellt
him, dät bi de wädde wonnen häd un uk
dät in de gäisteruhre, as dät leeken hogh-keemen waas, 
mäd 'n homer deerätter hauen
hiede. Un as hi kweeden hiede ,,di dood
is mout läse", do waas alles still wudden.
 Di brur lichte dät leeken ap un wät
sagh hi. Sinn brur liegh iunske de doode
Trintke un waas uk koold un dood.


De Kapelle in Bokelesch

 In Bokelesk, Klasterbusk häd fröüher 'n
johanniter klaster stehn. Däligh sjucht man

bloot nogh ju kapelle mäd efeu an de
westgäwel. Ju kapelle mout uk wull mäd
de Romelster cerke baud weese. It is
de sälge baustiel un uk dät grootformat
ooldwareldske steene. Dät klaster schäll
ätter de sage mäd 'n undergruundsgong ver-buunden 
wesen häbbe mäd dät nunnen-klaster an de ouerside von de äi[,] binamd
Aasterhusen. Mugelk waas dät wull, will
under Seelterlound in de iestied 'n grooten
glittsker ut blaauen lehm ouleegerd is, di
in 'n troughsleek trittigh meter tjuck is
un uk steedenwies man mäd aan meter
sound bideckt is.
 Di lehm is stiu un waterticht, un konnen
deer wull gonge greewen wäide, sunder
dät deer aan druppe water ounkummt.
Tied hieden do klasterbrure uk genough
deerfoar.
 Aetter de sage sunt do ordensljude von
den riederorden in 'ne noaght urrumpelt
un dood maked wudden. Well dät wesen
is weet man nit. It schällen vermummte
riedere wesen bäbbe. Jo wudden von dät
foulk as wieldjäger utschuulden un ju nood
foar do doodhauere is nogh longe under
dät foulk in erinnernge bliuwen. Oolde
ljude kwiedden ofters: makjet seewens
finstere un doren ticht, dät de wieldjäger
nit herien kummt.
 Bi ju morderei schellen bloot aan knecht
un den fouwene urbliuwen weese. Do
schälln dann hülked häbbe un stammoalern
von do kommendepachtere wudden weese.
Dät hus wät se sick ut klastersteene baud
häbbe, is dät oolste haupthus binamd:
kouertshus un laid flucks westlk von de
kapelle. Leeter is dät hus gratter baud
un nogh een hus deeriunske as dät twäide
pachthus.
 Do kouerts schälln ut Coesfeld stamme
un as tjoonstljude bi do ordensriedere
tjoond häbbe. Kouert = Konrad is 'n Ut-ender nohme un konn deerum uk wull
'n
seelter wesen häbbe. Do klasterburen wäi-de uk wull namd: 
Kunterburen = Kom-tureibauern.
 Noudlk von de kapelle saag man fröüher
grote schuttbälte; deer schälln do grote
klasterhusanlagen stehn häbbe.

  7    ______________________________________________ Bi den bau von 'ne
rossmälne schäln se
in de gruund soake [= soakse] un gabele fuunden
häbbe mäd kunstfull verarbeidede hand-griepe. Westlk deervon mout wull de
cerkhoaw wesen häbbe, will se deer biet
foolgjen moanskenknooken fuunden häbbe.
 Von de klaster kapelle kud man foar
jiehren nogh 'n apschmietenen foarwai
trough do wisken ätter dät noudlk läsende
Ubbehusen verfougje [= verfoulgje]. Hier schäll fröüher
uk 'n adelk hus stehn häbbe, wät tou dät
klaster heerd häd un wudd uk as fisker-hus biteekend. Di bauer schäll Ubbo
aw
Ubbe heeten häbbe.
 Bokelesch, ap seeltersk eenfach klaster
namd, is 'n flugge utflugsteede foar do seelter.
Tou pingster gungt it all ädder deerwai
mäd 'n räd aw tou fout in Godds fräije
natur. Will di busk ap goude gruund
von de ordensljude anplontet is[,] woakse
deer froije eekene, boukene, kjusdannen
un noch moor sorten. Man in de läste
wareldkrieg wud aal dät bruckbare hollt
wechhald. Deer wudden bi den trough-marsch so fuul huse inne bround
scheeten
un deelbadnd in do Struckeljer burskup-pen un räid most'r wese.
 Wenn man nu trough den busk gungt,
dann wundert man sick. Kumpt man dan
bi de oolde kapelle mäd efeu biwoaksen
un sjucht do grote froije grote fräiske huse,
dann is ju oolde bielde wier deer. Gungt
man in sun hus, dann sjucht man nix moor
von den krieg. 'N dubbelden riege väi
mäd ohrmarken, mäilke un gäste un hangste
stounde appe groupe. Froi putzed un
schärd, gläd un bi flaask as it in fräis-lound rägel is. Do groupen un
alles is
süwer un scheen skrubbed. Uk do wohn-rume sunt goud in ordnung.
 As kapellengemeende konn klaster erste
ätter den krieg jeelde. As 'n aastflüchtling
pastoor deer alle sun un fierdeege God-destjonst ouheelt, wud dät urs. Nu
häbbe
se uk 'ne oine pastorat.


Jan un Geske

 In dät grote weershus waas sundai stute-verknobelnge. Jan von de
naberschup is
deer uk wai wesen un häd sien gluck ver-soght. Jan hied aber goarneen gluck
un
du [= do] touläst kooped bi sick 'n stuten un

fräiged den weersmonn um 'n säck. Den
säck koast du wull krige, man wät wollt
du deer dan mäd. ,,Den stute ienwickelje"
kwäd Jan un trieselt äter hus. Underwains
kummt hi an 'n griesen eedbält voarbi. Hi
packed den säck full von gries eed un
den stute buppe ap in den säck. As hi
dan in hus keem, kwid hi tou sien Geske:
,,Nu make man 'n goud skölken tee. Kluntje
un 'n säck full stuten häbbe ik mee
broaght. Ut voarsicht liet hi den säck appe
tahl stounde un nohm den stute ut den
säck.
 Geske un Jan sätte sik bi d'n disk un
droanken tee mäd kluntje un stutenbutje
deertou. Sowied waas dät aal goud gehn.
Man wiuljude sunt näischierig.
 Geske mouste iuwen appe tahl un fäilde
gaau in den säck. Ju wunderde sick un
Jan kreeg wät tou heeren. ,,Deer bäst
du waije weesen un kummst wier 'n mäd
'n loose knippe un 'n säck full gries eed.
Dann moakest du mi uk nogh wät wies,
du - - - un wät deer aal nogh moor
an 'n dai keem.


Wierum öüle do schwiene?

 Memme waas an't ponnekouken baken.
Ju moaste nogh iuwen in de de schäin
un [= um] do hanneneste ätter tou kiekjen. As
ju wier keem, greep ju dät brodsoaks un
statte von alle kanten under de ponn-kouke. As de ponnkouke ap eenmoal loos
waas, gleed hi ut de ponne in de äske
un fäng oun tou rulljen. Hi rullde trough
de eepene kökendoore appe tahl atter
buten. Ju oolde mutte weedede in't gärs
un sagh den ponnkouke ounkuumen. ,,Wier
wollt du wai" fräigede ju mutte him. ,,Ik
woll ap visite" kwad die pannkouke. ,,lk
konn nit goud heere, wät kwiest du"? fräi-gede ju oolde mutte. 
,,Du most hier tich-ter herr kuume". Di ponnkouke rullde
tichte ätter dät schwin wai un un ruup
gans fell dät hi ap visite wüll.
 Ju mutte snappte ätter him un beet
'n groot stuck ou. Do kroop di trjofjoden-deel groote pannkouke in 'n
wroutegatt.
Ju mutte ronn deer bäte ien un fäng oun
tou öülen un von ju tied an öüle alle
schwiene.

  8    ______________________________________________Gert waas verdwäln in
de
dook

 It waas gjucht dookig jun eewend. Korls
Gert moaste nogh ätter 'n noaber um
wät tou bistahlen. Hi gungt trough de
groote heedeplacke un kummt von dät
foutpaad ou. Hi gungt aal liekut meent
hi. Hi gungt un find dät paad uk wier.
Dann häd hi dät uk wier verlädden. Hi
gungt von njugen uhr immer in de placke
rund un kummt um twelgh [= tweligh] uhr bi sien hus
wier an. - Gefohrlik waast uk in oolde
tieden, wenn man bi dai trough de fohn
gehn un went dann läip dookig wudde
un deerbi wiendstill waas. Domoals roat
it nogh neen cerktouden klocke ju alle
holwe uhre schlug. It waas aal dodstill un
roupen hollp uk nix, will dät neemens
heerde. Moonige häbbe dät sälwen under-funden. Dann bleeuw aan nix urs
urig,
as tou bliuwen wier man waas, bitt de
sunne apkeem.


Raake - Hoogebirigh

 Romelse-West waas bit ungefeer 1840
nogh unbiwohnd. Do tärpe, un uk Romelse,
wieren hus an hus baud, bolde as in de
städ. Dät hied morere grunde. In oolde
tieden as Romelse nogh full busk hiede,
un bisunders an de westside 'n busk von
Scheddel ätter Strudkelje sick long wai-look, do roatet deer uk noch wülde
dierte
as boaren un wulwe. Kaiser Korl schell
den bifehl roat häbbe, dät holt outou-badnjen, will do ljude sick foar do
wulwe
un boaren nit schutsje kuden. In de Mout-zene hieden do hoangste weedet un
do
wulwe hieden 't ap do fohlen ousäin he-wed. Dann wenn do wulwe keemen
wiern,
hieden do oolde hoangste do fohlen in de
midde nuhmen, jo in ring deerume un hie-den do wulwe mäd de bäter beene 
ou-weerd. Erste as di grote busk ganz deel-hauen waas, 
hieden do wulwe sick nit
mor sjo lätt.
 Di touwaks an ljude verlongede näie
bausteeden un so häbbe sick dann ätter
1840 do erste junge ljude in do placken
under de fohn huse baud. Bitt tou 1900
häbbe sick deer anbaud in Raake: Block
(Korls Gert); Block Heinrich Wichmann

(Tüt); Deeken Hienerk (Behnens): Wulf
(Aenne Maräike); Toahlhemken; Brinkmann
(Wesselgert); Brinkmann (Kowenjan): Hay-ens Kasper (Atjens).
 In Hoogebirigh häbbe sick anbaud:
Block (Scheperjan); Meyer (Jure Bern-hard): 
Hayens Kurt (Kurtjan); Siemer Hin-nerk (Rieken Anton); Kösters (Hutten
Anton); Lau (Lau Bernd): Lange
(Jan Lange): Janssen Remmer (Tambur).
As 1900 dät kultiwierjen von do grote
heedeplacken mäd Kunstdunger ounsette,
ging dät utbauen ut Romelse wier long-soamer foar sick.
 An de longhalter wai enstud de Busker-kolonie. 1950-52 is
Raake-Hoogebirigh an
dät elektriske nett ansleeten wudden un
dät intresse foar moor näie ansiedlnge is
wier stiegen. Trough de Emsloundhelpe wät
dät lound druglaid un de joopplouger ver-betert döt lound. Dät is gjucht
wät wäid,
dät de pulwermäilm ätter under kummt
un döt sound ätter buppen kumpt. So
konnen wi hoopje, dät Raake-Hoogebirigh
'ne goude apblöüjende burskupp wätt.


 Quackerdierjen [= Ou-ackerdierjen]

 Ellert moast 'ne näie bukse häbbe. Ju
oolde deer dorste hi nit goud moor mäd
gunge. Hi troahlde bi in koopman ien un
Teetje kumpt uk flucks ätter him tou
un fräiged, wät hi häbbe woll. Ellert fräi-ged: 
,,Teetje häst du nogh 'ne goude man-schester bukse foar mi". ,,Je" kwäd
Teetje.
,,Hier is nogh ne goude fäste bukse foar
di un ju pased di uk sicher. Ellert: ,,Wät
schäll ju dan kosje"? Teetje: ,,Ju bukse
woll ik di billigh läite, füftin mark. Ellert:
,,Jeman ik meene deer kud nogh wull wät
ou. Teetje: ,,Je dät sädel konn deer ou.
Ellert: ,,Dät meen ik ja nit, ik meene
deer kud urs nogh wull wät ou. Teetje:
,,No, dan wät se tou kuut, montje montje
dät gungt nit. Ellert: .,Dät meen ik ja nit,
ik meene ju kuust du wull nogh wät bil-liger läite, man wenn ju bukse goud
is,
dan dou se man herr." Foutsetnge foulged

  9    ______________________________________________
Dät oolde Seelterläid
M. Seeling 1792-1860

1. Wi sunt een foulk ganz schlucht un echt
ooldfräisisk edel von geschlecht.
,,Seelter laited [= läited] us hier bliuwe
hier an de äi in Seelterlound.
Hier kau wi am besten liuwje
hier is gärs un fohn un ock sound."

2. Ock von aan stamm un nai verwandt,
vereenigt us een fested band.
,,Seelter laited us hier bliuwe
hier an de äi in Seelterlound.
Hier kau wi am besten liuwje
hier is gärs un fohn un ock sound."

3. All langer as twodusend jier
sunt fräi wi von gefohren hier.
,,Seelter laited us hier bliuwe
hier an de äi in Seelterlound.
Hier kau wi am besten liuwje
hier is gärs un fohn un ock sound."

4. Do oolde fräisen moud un kraft
is in us ock nog nit erschlafft.
,,Seelter laited us hier bliuwe
hier an de äi in Seelterlound.
Hier kau wi am besten liuwje
hier is gärs un fohn un ock sound."


Seelter Läid
von Pastor Schulte.

1. Liude rakt et vull un Lounde,
Do ap Goddes wareld stounde;
Man wet gungt der wel ur Seelter
Un ur't litje Seelterlound?

2. Seelter jeilde al as Broure.
Achtje, helpe een de oure.
Träf' se sik ok in ne Framde,
Hat it fluks: wi sunt ja Fründ.

3. Een Sprake un an Gloue
Un det trjoue Hart, do twoe [= dwoo?],
Det wi us am liosten seike
Selskup bi det aine Voulk.

4. Seelterlound, det drug min Wäse.
Deer woll ik bigreun läse
Wir ok all min Bab' un Bäsje
Sunt trug't Iddenliund gehn.

5. Hus, wir spielden wi as Biddne,
Det Verstopjen in ne Hiddene,
Ticken, Reiden, Pingelpangel,
Kud ik di verjete wull.

6. Seelterlound, du laist ousleten,
Von de Wareld ganz verejten [= verjeten].
Man din Fan häd us ok heelden
Frei von Feinde, Krieg un Nod.

7. Seelter, wi häbbt hier goud raket,
Dan us Lound häd sik echt maked;
Hed' et us dach rikeld läwerd
Fiur un Water un säd Brod.

8. Wi sunt luter een Lounds Lountjer,
Scheddeler, Romelster un Utender.
Un wi tanke een un't selge
Seelterlound, det liuje hog.


Nu kumpt ju flugge Vorjierstied
von Casper Deeken.

Nu kumpt ju flugge Vorjierstied,
nu blöüt al Busk un Struk.
Ju Wareld is so grot un wied,
Wier bäst du al min Gluck.

Ju Leiwelke sjunkt in de hoge Lucht,
di Tüdick roppt in de Fohn.
Ik täif ap di min litje Wucht,
wan wetzt du ganz min oin?

Wann kumpt ju Tied, det wi Hochtied dwo,
mitn lite jflugge Bräid. [=litje flugge]
In de Vorjiehr is ju fluggste Tied,
wenn't al gräint un blöüt.


Litje Lound in de grote Fohn
von Casper Deeken.

Litje Lound in de grote Fohn;
longe verjeten. dagh gans us oin.
,,Iske un weden. Fohn un Sound,
det is det litje Seelterlound!
Det is det litje Seelterlound!"

Ekene Bohme un Korel nauch,
hebbe wi vor us litje Lauch.
,,Iske un weden, Fohn un Sound usw.

In gräine Weden an'd Seelterei,
wedje do Hongste un wedet det Vey.
,,Iske un weden, Fohn un Sound usw.

Hoolde un worrje wau wi uck,
Seelter Sproake un seelter Bruk.
,,Iske un weden, Fohn un Sound usw.

  10    ______________________________________________
Dät Siegel von Seelterlound

As 'n bisunders tjugnis von hoogen wäid
spreckt dät ,,Siegel" von Seelterlound ur
ju mächtigkeid un bitjudnge in de oolde
tied von 1300-1812. It waas dät loundes-siegel 
un erinnert us an ju tied as Seelter-lound nogh 'n fräige burenrepubliek
waas.
Ju bielde wesed [= wiesed] us 'ne figur sunder boart,
mäd 'ne kroune, de wareldkugel in de
gjuchte hounde un dät cepter in de linke
hounde.

 It kummt touerst in 'ne urkunde von den
23. Mai 1400 in dät staatsarchiv tou Lü-beck vour [= voar]. 
Ju fürstenfigur is Karl de
groote, den sick morere gemeenden in
Fräislound as siegelbielde wähld häbbe,
in erinnernge an do sagenhafte voargjuchte
von do fräisen trough dissen mächtigen
kaiser. Dät siegel bewiesd, dät tou ju
tied as ju bielde moaked wudde, do bi-wohner 
von Seelterlound sick as 'ne slee-tene fräisengemeende fäildn, wäcke do
sellge fraigheid verlongenden as hiere oine
loundsljude in dät äigentlike oolde fräis-lound un ätter do hiere
nationalfräiske
gruundgesetze iengjucht hieden.
 Ju Bielde erinnerde leeter nogh immer
an den sagenhaften gnadenakt von kaiser
Karl. So ock leeter as Seelterlound tou
de loundfoulge heranleeken wudde, birupen

sick do seelter immer deerap, dät jo
tou do tieden kaiser Karls den grooten
,,fräije Fräisen" namd wudden un ock
däligh nogh dät von him urrate siegel in
hounden hidden.
 Dät siegel wud brukt bi bisundere ien-gaben, bislutngen,
gjuchtsverhondlngen usw.
Ap den 23. Dezember 1812 wudde ap bi-fehl von de französke verwaltnge ju
ganße
archivlade mäd aal do urkunden un den
siegelstempel maastbjodend verkooped un
is sietdem wääche.
 Geheimrat Sello, archivrat bi de oolden-burger loundesarchiv häd den 
stempel-oudruck fuunden un in sien bouk ur Seel-terlound drucke lät.
 Ju uumskrift von dät siegel hatt: S'
PARROCHIA NORUM IN ZAGELTEN. Ap
seeltersk: Siegel von do cespeljude
(Pfarreingesessene) in Seelteriound.
 Aetterwiesbar waas düt dät eenßichste
four [= foar] ganz Seelterlound, somäd foar Sched-del, 
Romelse un Utende (Struckelje), ut
de oolde tied. Dät siegel goolt nit foar
de ehemalige Jahanniter-Komende [= Jo..] Bokel-esch ju in oolde tieden in 
verwaltungsee-ken mit [= nit] tou Seelterlound heerde. Erste
1803, in de ooldenburger tied, keem Bokel-esch an Seelterlound un wurd von
de
loundesherrliche Vogt in Romelse verwal-tet. Dät Seelterlound waas in oolde

tie-den een politiske gemeende, wenn ock
trjo oine cespeltärpe deer wieren. Ju
gemeenskupp durde bit tou biginn von
dät 19. jierhundert.
 Do allere namensformen von Seelter-lound un von do biwohnere sunt 
verschie-den wesen. Deerum houged dät woud
,,Zagelten" nit aptoufalen. 13OO Zagelten;
1400 Sagellerland; 1417 Sagelterland; 1457
Saghelsland; 1474 Sagelter vresen; 1495
Zogelter; 1535 Sagelterland; 1554 Sagter-land; 1585 Saderland (ap Mercators
koarte),
1588 Sagaterland, 1617 Sageterland: 1705
Sachterland; 1707 Sagterland; 1839 ock
nogh in amtlike skriftstucke Sagterland;
deerätter bit däligh Saterland

  11    ______________________________________________ Ap seeltersk schälln
do erste ienwan-derer sick Zeelan un Zeelaner namd
häbbe. Seeland - Seelander; Leeter: Sel-terlound - Seelter. Pastor W.
Schulte
skreeuw: Selterlound, Dr. J. Bröring: Seel-terlound. Aeter den genauen
tonklong
mout dät Woud ,,Seelterlound" heete.
 Wull säilden mai een littik lound as
Seelterlound so een wertfull tjugnis ut
siene oolde vergehne tiede aptouwisen
häbbe. Deerum urläwernge (Tradition)
to[?] arbeidjen.


An de Seelter jugend

Wakse ap mäd frisken moud
ätter us vorfoahrn rägel.
Wise dät dät fräisken bloud
in di is nogh ganz krägel.

Ball nit fuul man immer weer,
dann krichste nan roden kopp.
Bidrjuch nit, redde dien ehr.
kik liekut un nit trought slopp.

Beed un arbeid jeden dai.
dann rakt di Godd sin säägen.
Kik ätterd krüs an de wai
umplont'd mäd bloum'n un häägen.

Dou as dien vorfoahrn dieden,
gung sundeegs ätter cerke.
As jo utliuwed hieden
do fraud'n sick, dät merke.

Hoold de seelter sproake bi,
'n oolden schatz twodusend jier.
Dann fraust du di, leeuwe mi,
wenn wi us moal treffe wier.


Dat ooldenhus

Ticht bi dät tärp in Seelterlound,
wir an de busk flucks gjuchter hound,
staand an de wai dät Christus kjus,
deerbäte flucks mien ooldenhus.

Mien bab un memme wohnje deer,
dät haat um us full surgen schwer.
Von smäidens ädder [bit] seewens leet
ur de arbeid sälwen sick verjeet.

Babe breidet un memme spinnt,
tou spinnen ock de kat biginnt.
Wi sitte um dät eepne fjur
un mouden lehre mäd utdur.

Ju tied gungt wai un kumpt nit wier,
ik taanke ur mien liuwend hier.
Wier konn it flugger wull wäide,
solong bab' un memme räide.

Mien ooldenhus verjeet ik nit,
ock wenn de pflicht mi hier utrit,
wied in de warelds sus un brus,
denn ,,it rakt man een ooldenhus".


Do Hauptwoude gros skriuwe

In de Seelter Sproake un ock wull in
alle ur Sproaken wäide de Hauptwoude
littik skriuwen. In dät läste Touhope-kumen von de Twelwerrat wud bisleten,
grot tou skriuwen, will man dät ap dütsk
gewohnd is un lichter lese konn. Wenn
dät leeter ap dütsk ock littik skriuwen,
wät, schäll ock wir ap seeltersk littik
skriuwen wäide.


Di Hühne Däde

Däde waas ock aan von do läste Hüh-nen in Scheddel. Deer wud ofters von
baald. Hi waas gjucht gefällig, goudmöü-dig un stärk, man hi kud ock gjucht
dull
waide. Inssen kummt hi bi een hus vorbi
un sjucht dät do Ljude sick quälle um 'n
Fouger Roage appe Tahl tou lucken. Dät
laidt un grummelt un fangt ock all oun
tou rienen.
 Do roupe him tou: ,,Däde, wollt du us
iuen helpe." Däde kummt ock fluks ätter
him wai. Hi luckt dät Fouger alleenig
appe Tahl. Do biprahlje se him, dät
hi so stärk is un vertelle him, dät jo
mäd alle Monn träg heelden hiedden. Do
wät Däde dull un schuwt dät Fouger
Roage wir ätter buten in den tjucken
Rien un kwäd: ,,So, nu luked den Waijen
man alleenig wir appe Tahl". Däde stappt
ferre trough den tjucke Rien un häd dät
hus 'n Merk bieten. In dät Hus is hi
silärge nit wir iengehn. Suck gäkjen waas
nix foar Däde.
 Eenmoal is hi mäd de Schäipe touwied
ur dät Scheed un as do Schättere him
do schäipe schätte wolln, do ritt hi 'n
riesenen Boom ut de Gruund un rappt:
,,Ji sloo mi wull appe Gruund man nit
in de Gruund. As do Schättere dät sjo
un heere, lope se dät se wech kume un
häbbe Däde von do an in Rauhe lät.

  12    ______________________________________________
Spreekwoude

 As ik Roage säidede, fell hi mi ut
de Hounde un as wi an 't tärsken keemen,
fell hi us in de Hounde.
 De Mule konn't deer ätter makje, dät
it Sleeke rakt.
 Twärsholt mout it reeke, urs konn neen
Krüs timmerd wäide.
 Deer kummt full Näis ap, hied di Went
kweden, as hi beedjen lehre schul.
 Dät Aler brangt nix goudes mee, hied
di Went kweden, as hi mäd soogen Jier
ut de Wäse moaste.
 Aal man still, hied dät Wucht kweden;
do hied se in de Barnnedle seeten.
 Wir Hier is, is Gefohr un elke Hus
häd sien Krüs.
 Wenn't Malör wese schell. Deer fell
de Kat von 't Stöäwken un briek sick
dät linke Ohr.
 Gräitje hied't gjucht ielig, do smeet se
in 't loopen dät Bedebouk in de Ietenpott
un keem mädde Wust in de Cerke an.


Siatutanda - Utende

 Deer is all ofters de Frage stahld wud-den, wo oold Seelterlouund is. De
erste
geschichtlike Erwähnge von Seelterlound
häbbe wi ut do ,,Mitteilungen des Ver-eins für Altertumskunde Westfalens
und
des Landesmuseums der Provinz Westfa-lens, 11. Jahrg. 1921. Heft 1 von 
Frie-drich Langewische."
 Claudius Ptolomäus, di in siene wied-birühmde Geografi nit minder as 8000
Steeden (Orte) ätter Longen un Bratten-graden aptekend häd, rakt ock in sin
Bigjucht ur dät fräihe Germanien 'ne Ur-sicht ur de Ansiedlngen von uze 
Vor-foahren ätter Grade. Dät waas in de
twäide Haldel von dät twäide Jierhun-dert ätter Chr., somäd um 175 herume.
In sin Bigjucht fangt hi oun do Ansied-lngen optoutelln un gungt dan ur tou
do Waterloope. Deerätter biskrift hi Bi-righe un Foulkstamme in den Westen
un gungt dann tou 'n Aasten ur. Wi
wieten bit däligh nog nit, ut wecke Que]le
Ptolomäus do Nohmen foar do Steeden
hernuhmen häd.

 Man häd longe ounnuhmen, un däd dät
man ock däligh nog, dät siene Angoawen
tou 'n Deel ap astronomiske Bireekngen
biruhje. Wan do ptolomäiske Brattenan-goawen foar Köln 51,1O (däligh 50),
Bonn
50,50 (nu 51,45), Birten 51,50 (nu 51,37),
dät sunt Underschede von bloot 4-13 Mi-nuten un man konn wull astronomiske
Bistimnge ounnieme.
 Anton Gnirs häd in sien Wierke ,,Das
östliche Germanien und seine Verkehrs-wege" in de Klorstalnge von Ptolomäus
1898 ätterwiesen, dät bi Angoawen ur
Distancen wi mäd 50 Minuten näije Grad-bireeknge reekenje duren.
 Ptolomäus bistimmt Leiden (an de oolde
Rhien), will hi ju stärke Krumnge von
den Rhien unner Birten nit koant, um
1 Grad 10 Minuten tou wied noudlk. Düt
Versjoon häd schwere Foulgen, will Pto-lomäus de Lage von do noudwestlke 
An-siedlngen von Leiden ut as Utgongspunkt
von do wichtige Sträiten bireekend häd.
Wi mouden düssen Failer in Oogen hoolde.
 Tacitus namd in siene Annalen fjouer
73 'ne Steede Siatutanda. De Teubnische
Tacitusutgoawe von G. Halen brangt deer-foar in Steede: ad sua tutanda. 
(degressis
rebellibus). It is bolde nit mugelk, as
man ounnuhmen häd, dät Ptolomäus ut
do Woude sua tutanda 'n Tärpnohme
deerut lesen häd. Deer is sunder Froage
ju Erklärnge gjuchter, dät 'n gelehrden
Mönch ut dät Middeloaler bi dät Ous-kriuen ju Steede ,,Siatutanda" foar 'n
Skriufailer heelden häd un deerfoar ,,ad
sua tutanda" sett häd. Kiekje wi de
Bistimnge von ju Steede Siatutanda bi
Ptolomäus gnau oun un brange von siene
Brattenangoawen den Failer foar Leiden
deer ou, dann krige wi 53,10 Grad n.
Bratte foar Siatutanda. Ptolomäus lät de
Amse unner 29 Grad aastlk L. mündje.
Siatutanda mäd 29,20 mout dann läse een
Bitjen aastlk von de unnere Amse. Un
wuddelk, deer ätter Gnirs 20 ptolomäiske
Gradminuten 16 twänträdel von däligh sunt,
lait 14 Gradminuten von Lier bolde gnau
an de biteekende Steede Utende an de
Seelteräi, däligh Struckelje.

  13    ______________________________________________ Luckt man in
Bitracht,
dät foar seelter-lound ,,im Lande Hadeln" sick dit 
[= di] Utdruck
,,Sietland" vorfind, so klingt de Nohme Sia-tutanda nit moor so wunderlik. 
Vorsilwen
bi Tärpnohmen, do bloot toun Unner-scheed tjonje, wäide ock däligh nog in
Noudwestdütsklound touwilen wäche lät,
so kwäd man eenfach Uffeln foar Salz-uffeln in ju Gegend. Dät Utende in 
Seel-terlound dät ofter soachte Siatutanda [is], 'ne
Vermoudnge, ju all fröüher kweden wudde,
is moor as woahrschiendlk, as siemlik
sicher ountouniemen.
 Wenn do Römer iuen ätter Christus
Utende an de Seelteräi all ap hire Korte
binamd häbbe, dann mout dät ,,Sietland"
Siatutanda-Seelterlound all ur twodusend
Jier oold wese.

 
Ut de Franzosentied

Dät is 140 Jier her, as do Franzosen in
Oldenburg un Fräislound an't Ruder wirn.
Tou do Tied waas twisken Longholte un
Seelterlound urs neen Scheed as de wielde
Fahn. Do sagt full urs ut as nu. Ap
de Bredenje un voare ap de Touse hieden
do Ljude full Boukete. Bolde alle Fahne
wiren an Schnitt tou Eedgreewen. Von
dät Eed hieden do Seelter just hire Gemak
wirse dät bare Jäild vor kregen. Dät Eed
fierden se mäd de Waien ätter de Aei un
fahrnd mäd de Mutte ätter Nieden. West-side Romelse un Scheddel wiren do
Fahne
nogh gjucht wook un wäit buppe in 't
Näije. Twiske Longholte un Utende wirn
do Fahne kuter un von bee sieden wied
in de Fahn grupped. Deer hieden do
Schepere dät all läpper will deer full
Boukete säidet wudde. Buppe de Boukete
lieten do Schepere de Schäipe strieke as
se wüln. So dieden ock do Longholter
von Junsiede. Ofter noug ronnen do hiere
Schäipe gans ur 't Scheed un ap seelter
Gruunde. Wenn do Seelter him 'n bitjen
tou nai kemen, dann wirn jo flucks ver-grelld un makeden Stried un
Specktakel.
Bi de Schepere waas it Rägel, dät se
sick schulden as Schierenschlieper un mäd
de Huund hisseden, dät man't wied here
kudde.
 It kem ock mädunner vor, dät de eene
de ur de Schäipe schette. Deertrough

kemt't so wied, dät do Longholter de
Utender bi de Franzosen verklageden, jo
hieden him mäd de Schäipe al de Boukete
vernäild.
 Do Franzosen leeuden dät, wät de Long-holter kwidden un kemen bi Naghdtied
un
halden twäin Utender ap un broghten se
ätter Aurik vor't Gjucht. Deer sunt ock
von Utende nogh Tjuggen wai wesen; man
do bee sunt fräi spreken un bolde wirke-men. Dät was 't erste Moal, dät de 
Seel-ter mäd de Franzosen tousommen rakeden.
De äigentlike Stried waas um dät Bouke-tenlound. Prükkens un Wäids, do
stärk
an Foulk wirn, gruppeden wied um hog
ätter Longholter Utende wai, Do Auriker
wudden von Prükke Kerle ut Hus jaged,
jo nomen ut Wäids Hus twäin me, do
leeter kronk wir kemen.


Vorgeschichte

 Vor hundert Jier hied di Snieder Jan
Fokken an de Westside 'n Fahn kooped
un wül ock Boukete säidje. Hi hied
gjucht drock mäd säien un fräigede sin
Noaber Remmer aw hi him helpe wül
appe Fahn bi dät Bouketenlound. Remmer
Kwäd: ,,Dät woll ik wull, wenn du mi
säije helpe wollt." Jan kwäd: ,,Je, dät
woll ik jädden, man dät is ganz buppe in
de Fahn bie't Burlager Meer wir nogh
Näilound lait." Remmer gungt alle Deege
deerwai tou gruppjen un häkjen.
 As hi app 'n Dai sin Middaisläip hoalt
deer iunske dat Burlager Meer, do heert
hi so holig in Släip de Misse sjungen.
Hi heert it so dütlk as in de Cerke dät
Dominus vobiscum tou de Präfation. Hi
häd do Ogene epen un heert nog immer
den Pastor sjungen. Hi springt ap un kickt
um sick tou, man hi sjucht nix.
 As de Wareldkrig 1914 utbriek, hieden
do Buren do buppere Eenden von de
Fahne verkooped an 'n Fahnkulturunder-niemen. Dät kultivierjen waas al tou
gong,
do kemen do Krigsgefangene deer in een
groot Leger bi dät Burlager Meer. De
Pastor Kokenge ut Romelse un de Kaplan
von Scheddel heelden ouwikselnd sunde-ges 'n Misse vor do Gefangene ap ju
Steede wir Remmer 1852 ju Vorgeschichte
heerd hiede. Foutsetnge foulged

  14    ______________________________________________
Krewell deerwai, wurrig wierume

 Oolde Remmer is smäidens ädder in sien
Placke ant Tüffelkelound häkjen. As deer
do 'n Poor junge Ljude vorbikume, fräiged
Remmer so ut Näischierigheid: ,,Wir wolln
ji dann wai? Do Bee sunt gjucht munter
un roupe him tou: ,,Wi wollen ätter 't
Fehntjer Mirrked!" Jun eewend do kumpt
wir 'n Poor vorbi un hi fräiged do uk ut:
,,Wir sunt ji dann waije wesen". Do oant-woudje so sinnig: ,,Oach, wi sunt
ättert
Fehntjer Märked wesen.


De Haose häd neen Fat

Ellert waas ap 'n Sunday Kok, denn
sien Maanske Dientje waas ätter 't Hoch-amt. Sin Neffe Casper hied him toun
Geburdsday 'n Hoase broaght. Tou den
Fierday kricht Ellert den ganze Hoase
in den Pott mäd Buskohl un Tüffelke tou-sommen. Den ur Day vertellt Ellert:
,,Sun
Hoase häd full Flask man neen Fat. Deer
häbbe ik 'n ganzen Hoase in 'n Pott
full Buskol seeden un de Buskol waas
noch schroa!


Eenige bikoande Plonten

Biunt (Molinia coerulea, Blaues Pfeifen-gras, Schindergras) woakst wield in
de
Fahn un Heede an Gruppen. Fröüher in de
Bouketied wuks Bjunt an de Kante von
de Bouketenäcker un wud mäind un as
Hoo verfoddert. G. R. kwad: Wenn us
Bäiste Bjunt freeten häbbe, dann wipped
de Köätel an de Hielde. Bjunt is 'n goud
Fodder foar Jungbäiste, Sägen un Schäipe.
Do Stengele wäide 40 bit 80 cm long.
Ticht an de Wuttele sunt aan bit träi
Knette, dann is de ganze Holm gläd. Deer
wudden ut do longste un tjukste Holme do
Bjuntbäiseme moaked. Do sagh man fröüher
in alle Huse bi dät eepene Fjur stounden.
De Bjuntbäisem bi dät eepene Fjur, de
Heedebäisem in de Kökene un Stowe un
de Risebäisem (Birke) appe Tahl. Dät wast
al, moor Bäiseme rat it touforne nit, koo-ped wudden neen Bäiseme, do
wudden
sälwen moaked.
 Dopheede (Erica Tetralix, Glockenheide)
woakst ap sumpige Fahn un läige Sound-gruunde. 
Ju blöüt wät ehr as de Risheede
in Klockenform, flaskrod un wiet von Juni
tou Oktober. Deer wudden Bäiseme ut
moaked foar de Kökene un Stowe un
Heedebounere foar de Waskökene. Von
de Dopheede is een Sorte ut de Alpen
hirherkemen as Tunplonte ,,Erica carnea"
un blöut flaskrod von Meerte tou Mai.
 Riesheede (Calluna vulgaris, Gemeine
Heide) blöüt rosa mäd 'n sangenen Schim-mer, sailden wiet von Juli bit leet
in
de Herst un is bikoand as Immeheede.
Ju woakst allgemeen ur de ganze Fahn
un Soundgruunde wir it nit tou wäit is.
Wenn do städljude hier ap Bisäik kee-mer [= keemen], nomen se 'n goud Buund
as 
Bloumen-struk foar de Winter me. Deer wudden
ock wull Bounere un Bäiseme ut moaked.
 Räske (Juncus, Binse) is mäd 14 Sor-ten vertrede[n] un woakst bi us am
maasten
in läige Weeden, appe Fahn un Sound-gruunde. De Räske is 'n läip Jood un
vernäild de Weeden. Wenn se de Wee-den nit underkrige schell, mout man al
twäije mjoh in de Sumer. Ock wäide wull
do Wuttelpolster bi stärken Frost mäd
Kainit bistraid; ock do junge Plonten mäd
'n spitzen Spoade utstete is 'n goud Mid-del. Bruke konn ma[n] de Räsken
nit mäd
Utnoame von do longe Sumpräsken foar
Stoulebienderäi. Vermehrjen kumpt trough
Säid. Man durt neen Säid riep wäide
läite.
 Pudderäske (Equisetum, Schachtelhalm).
Von do sogen Sorten sunt hier do bee
Sorten allgemeen bikoand: Equisetum ar-vensis, Ackerschachtelhalm 'ne läige
Sorte
as läip Jood in läige Tune un Baulound mäd
lehmigen Undergrund. Do Wuttele sitte
joop in de Gruund un schoote [= schjoote] immer wir
trough wenn man se utrieten häd. Ver-mehrjen dwo jo sik trough
Wuttelutlooper.
Man durt se nit gräin wäide läite, dann
stierwe do Wuttele ou. Ju ur Sorte: E.
palustra, Woaterpudderäske woakst bi us
in de Lehmdobben un is nit goud foar
Molkväy. Wenn de Bäiste deervon freete,
wät de Molk minner.
  15    ______________________________________________
Bikoande Plonten

 Giftpetersilie (ethusa Cynapium, Hunds-petersilie) is ofters ap goude
Gruunde tou
fienden un as Jood schwer tou vernäilen.
Ju lät bolde as de Tunpetersilie un schälln
al ofters Ljude von kronk wudden wese
trough Verwiksellnge. As Giftplonte is
se us lastig un wi vernäile se trough
Oumjohn um dät se neen Säid smitt un
ock do Wuttele utgreewe. Kanne konn
man se licht an de wiete Blöüte. Ju
woakst von Mai bit tou Herst in oolde
Tune an Hägen, ap Aekere un Schutt-bälte. Ju ur läige sorte agrestis wät
man
15 cm un woakst ap Baulound.


De Pilgersmonn

 Deer stud inssen een groot Schlott un
is nu al longe 'n oolden Steenebält. Dee-roane liude 'n rieken Rieder un hi

verwo-ande full Jäild dät Schlott app dät Bäste
un Upperste uttoustaffirjen. Foar do Aerme
hied hi nix urig.
 Dann kumpt moal app 'n Dai 'n ärmen
Pilgersmonn vor dät Schlott. Hi klopped
an un biddet um Apnahme foar een Nacht.
De rieke Rieder wät groaw un kwäd:
,,Mien Schlott is neen Gasthuz". De Pil-gersmonn kwäd: ,,Mai ik trjo
Froagen
stalle, dann gunge ik flucks ferre." De
Rieder kwäd: ,,Under ju Bidingung mugen
yi jädden Froage stalle, do woll ik aal
bioantwoudje."
 Nu fräiged de Pilgersmonn: ,,Well wohn-de wull vor you in düt Schlott?" De
Rieder oantwoudet: ,,Min Fahr." De Pil-gersmonn fräiged ferre: ,,Un well
wohnde
dann vor you Fahr deeroane?" ,,Min Groot-fahr," oantwoudet de Rieder. ,,Un
well
wohnt wull ätter you deeroane?" De Rie-der oantwoudet: ,,So Godd woll, min
Suhn."
 Dann kwäd de Pilgersmonn: ,,Wi häbbe
nu heerd, dät älk blot 'ne tiedlong dee-roane wohn häd un älk sin
Aetterfoulger
Platz moaked, wät sunt yi dann urs as
Gaste? Düt Schlott is, as wi sjoh, wud-delk 'n Gasthuz. Man aan gouden Räid
mai ik you reeke. Verweendet nit so fuul
Jäild ap ju prunkfulle Utstaffiernge von

dit groote Huz, wät you blot 'ne tiedlong
heert. Dwood moor Goudes foar de
Aerme, dann baue yi you 'ne bliuende
Wohnge in den Heemel.


De stierwende Löwe

Deer waas moal 'n oolden Löwe. Hi
ligh in sien Höhle un täiwede ap sin
Dood. Hi waas altied 'n Schreck weesen
foar do ur Dierte un deerum bidurden se
sick uk nit ur him; jo frauden sick sogoar
deerur, dät se him bolde los wudden.
 Eeenige von do Dierte, do hi urs ver-foulged hiede, wüllen him dät nu 
ver-jäilde. De Foaks un de Wulf schuulden
him ut. De Ockse statte him mäd de
Houdene. Dät Wüldschwien hääu him mäd
sien Hauertuske un de leue Esel raat him
aan mäd sin Houw. De Hangst stud deerbi
un bikiekede sick dät al, wät do ur deer
dieden un hi died him nix, trotzdem de
Löwe sien oolde Muur kutrieten hiede.
De Esel fräigede den Hangst: ,,Wollt du
him nan gouden longje?" De Hangst oant-woudede him: ,,Ik hoolde it foar
gemeen
sick an 'n wehrlosen Fäid [= Fäind] tou rächjen."


Riegen ton Aettertanken

1. De eene Hounde waaskt de ur.

2. Aan di in Nood is mout man helpe,
it konn us sälwen uk moal läip
gunge.

3. Free ernehrt. Unfree vertehrt.

4. Di Trohnen arnje woll, mout Ljo-we säidje.
 
5. Fründe in Nood gunge hundert ap
'n Lood.

6. Een Muur konn beter sogen Bäidene
ernehrje, as sogen Bäidene een
Muur.

7. Dubbeld rakt di fluks un jädden
rakt.

8. Wenn du rakst kumpt dien Ljowe
von Haten: wenn du bloot von
Ljowe balst, is se nit wied her.

9. It is nit al Feegelse, wät unner 'n
Bäisem lait.

10. Bäte de Räg ballen is lichter as
von vorne, man nit so goud.
  16    ______________________________________________
Ocholt

 Dät waas nogh in Urururgrootoolden Tie-den, as de Düwel mäd 'n Hangstefout
un
Knubben von Houdene ape opp ap de
Wareld herume gehn. De Düwel gehn ap
Läipegheid ut um de Moanske tou ärgjen
un ungluckeld tou makjen.
 Deer waas 'n Bur in Godensholt un
woll mäd Hangste un Wain ätter Wester-stede ätter 'd Märked um 'n Koppel 
Far-gere tou verkoopjen. Dät hied di Düwel
heerd un luckt den Bolte so holigh ut
de Disselboom. Dann gungt hi vorut un
blift an de Wai stounden un täiwt ap den
Bur, wo him dät wull gungen däd mäd do
Hangste. It is dookig un rienerg un as di
Bur deer vorbifieren kumpt, do staand
an de Way 'n oolden Monn mäd 'n Um-hong un tjucke Mutze un bidded den Bur
him mee tou niemen. De Bur haalt un
di oolde Monn stigt ap de Wain.
 Deerbi sjucht di Bur, dät di oolde Monn
'n Hangstefout häd. ,,De Düwel" taankt
di Bur, wo wäide ik den wir loos. De Bur
haut ap de Hangste un it durt nit longe.
As jo bi de erste Huze kume, do faalt
de Bolte ut de Disselboom. Hou! rapt
di Bur un do Hangste stounde. Do
bidded di Bur den Düwel him tou
helpen um den Bolte wir tou säiken.
Dät woll hi jädden. De slaue Bur kwäd
tou den Düwel: ,,Steet den Disselboom
man in de Wain un hoolt din Finger
solonge in de Gaate, dät ik mäd den Bolte
kume. As di dumme Düwel den Finger
deertrough statt, kwäd di Bur: ,,Hü". Do
Hangste luke an un de Düwel schräiwt
ganz jammerfull: ,.Och holt, Och holt,
Ocholt.
 Do Buren kume ut do Huze loopen um
tou sjoon wät deer loos is. Di Buur
rapt him tou: ,,Hooldet den Düwel un
steetet den Bolte in den Disselboom".
Do dwo dät. Erste as de Düwel him ver-spreeken häd, sick in ju ganze Gegend
nit
wir sjoo tou läiten, läite se him loope.
 Do Buren do den Düwel sien Nood-roupen heerd häbbe, urläse tou Erinnernge
an den Maiden [= mäiden?] hiere litje Tärp Ocholt
tou nammen. Nu fiert de Irsenbahn krüs-wiese trough dät Tärp un do
Bahnkerle
roupe alle Deege: ,,Och holt, Och holt,
Ocholt."


Rodkäpken

Litje Bäidne lusterje jädden, wenn deer
een Märchen-Vertelster vertelld wät. Do
fjauerjierige leuwe nogh so holigh dran,
aw se weer sunt. Do sogenjierige do nu
ätter Skoule keemen sunt, leeuwe nit moor
dran, jo konnen se all sälwen vertelle.
Nu woll ju litje Elli us vertelle von
Rodkäpken. De Grootmour häd Geburts-day. Rodkäpken brangt 'n Kurig mäd Win
un Kouken deerwai. As ju sunn litjen
Eende trough den Busk mout, do kumpt
hier de groote Wulf jun un fräiged: ,,Wir
wollt du way?" Rodkäpken vertellt den
Wulf, dät Grootmour Geburtsday häd un
ju Win un Kouken waibrange woll.
 Wilst Rodkäpken nogh Bloumen plucked,
lapt di Wulf gau vorut un snapt ju
Grootmour ap. Hi bind sick de Naghtmutze
ume Ohre un laid sick in Grootmour
hiere Bäd.
 As Rodkäpken kumpt un Grootmour den
Bloumenstruck reeke woll, kwäd Rodkäp-ken: ,,Grootmour, wät häst du groote
Ohre," ,,Dät ik di beeter heere konn."
,,Un wät häst du groote Oegene," ,,Dät ik
di beeter sjo konn." ,,Un wät häst du 'ne
groote Mule," ,,Dät ik di beeter snappe
konn" un do snappt hi Rodkäpken ock
ap. Di Wulf is säd un snurked ganz lud.
As di Jäger bi dät Huz vorbi kumpt,
hert hi dät snurkjen. Hi gungt in Huz
un sjucht den Wulf in Grootmours Bäd
läsen tou schläipen. Den oolde Wulf waas
hi al longe appe Spur. Hi schjut den
Wulf dood un snit him de Buk eepen.
Do kume Rodkäpken un de Grootmour
herut un fraue sick. Do pakje do Träi
den Wulf un smiete him ätter buten.
 Rodkäpken maked den Disk kloor, stahlt
den Bloumenstruk in de Midde, Trjo Win-gleese un Koukentellere. Do fierje
se
Grootmours Geburdsday bi Win un Kou-ken. De Sunne scheen bute un dät 
Ver-telster waas ute.
  17    ______________________________________________
Deer is 'n Stiern van de Hemel faln

 Wenn wi säiwens bute vor't Huz appe
Boank sitte aw ap de woarme Gruund
in't Gärs läse un kikej [= kikje] ätter buppen,
dann heert man ap eenmoal ,,Kik deer
falt 'n Stiern von de Heemel!" Wülst elk
waiki [= wai] kiked, is it aal vorbi. Babe kwäd:
,,Dät is bloot 'n Stiernschott. Do dwo nix,
do fale de ganze Naght un ock bi Day."
 Wo is dät wuddelk? Touvorne leeuden
do Gelehrde dät Stiernschotte trough vul-kanske Utbreeke aw von
Mounevulkane
tou de Wareld schleudert wudden. Aetter
de naiere Forsknge sunt dät trümmer-stucke von Stierne. Do name se wull
,,Meteore". Do schwiuje as herumedwe-lende Vagebunden in den Wareldsrum un
krüsje ap hiere Woandernge ock use Wa-reldsbahn. De Hemelsrum is sunder
Eend.
Wi sjo bloot 'n Deel von de Molksträite
mäd uze Oogene un deerbäte mugen nogh
unendlik fuul groote un litje Stierne wese.
Man nogh fuul moor sucke Steen un Irsen-brocken, do eempeld aw in Koppele 
bin-unner in rasjend Tempo trough den luft-fräien Wareldsrum ielje.
 Dät sunt Deelstucke von Stierne, do
moal trough Aptreeden von gewaltige bin-rere Kraft kutsplittert sunt.
Staale wi
us de näije Atomkraft vor, dann schient
us dät goarnit mor so unmugelk tou wesen.
 Gewaltige Schworme von sucke Splitter-stucke kume ock in use
Planetensystem.
Do susje deertrough aw luke me um de
Sunne un fale deel, wenn se in ju Mag-netkraft vo'n [= von 'n] Planet kume.
 Wir kumpt dät oinartige grelle Lucht
her, dät sun Stiernschott bäte sick her-luckt? Je klorer un dunkler de
Naght
is, um so düdliker konnen wi se mäd
use bloote Oogene bikiekje. Do Stiern-kiekere mäd hiere groote Gleese as 
Wain-joole un longe Kanunnenpipen, häbbe dät
erste Apljuchten von Stiernschotte ap 150
Kilometer bireekend. 150 Kilometer dät
is dät butterste Scheed wir use Luft ut-schatt un de luftfräije Wareldsrum 
oun-fangt. De luft is buppe ganz tän. Di

litje Steen in de Wareldsrum is tou 200
Grad unner Null ouköüld. Wät di Steen
nu von de Wareld anleeken, dann is hi
in een poor Sekunden wietglöünig. Sien
Bupperkante biginnt tou verdamptjen un
düsse glöünige Damp maked den hellen
Striek, di nogh foar eenige Oogenblicke tou
sjion is.
 In [= Ju] Gaaugheid von den Stiernschott ver-mindert sick um 50 Kilometer 
in de Se-kunde an de Luftbremse. Tauwielen sjucht
man ock 'n Stiernschott in 'n platten Win-kel buppe us apljuchten un
utgungen.
Dann häd the Meteor use Luft iuwen
birührd, is glöüinig heet wudden un den
Wareldsmagnet entkeemen. Hi is wir ut
de Luft wipped un köüld wir ou ap 200
Grad unner Null.
 Die Stiernschott, di in 'n steilen Winkel
ap de Wareld schjutt, find bi tjuckere
Luft 'n gratter Hinder un erhitzt sick
moor un moor. Siene gaaue Biwegungs-ennergi wät in Waamte umeset. 
De Tem-peratur stigt ap moorere dusend Grad un
nough [= nogh] bivor hi as fästen Körper ap de
Gruund falt, häd hi sick in glöüinigen
Damp verwondelt un verpuft as 'ne Ljucht-kugel.
 Iwenske düsse litje Steene in Gröte as
'n Ai, two, trjo un fjauer Puundstucke,
rakt it ock groote Meteorsteene, do sick
in use Luftrum verdwele. Do groote
Brocken erhitzje sick ert [= erst] an de Buterkaante
toun Wietglöien. Aetter binnen konn ju
Hatte nit so gaau un deerum springe se
in litje Stucke. Ock dehnje sick in sukke
Steenmassen iensleetene Gase ut un explo-dierje. Do eempelde Sprengstucke
fale
dann licht ap de Gruund deel.
 Wi sjo dät Godd dät so iengjucht häd, dät
wi rauelk tou Bäd gunge konnen un nan
Bunker bruke vor do Stiernschotte. Ju Luft
fangt do al, do litje un groote Steene
ap un maked so trough Heetwäiden tou
Stoaw. Wenn dät Luftkässin nit waas,
dann waas neen Liuwend moor ap de
Wareld.
  18    ______________________________________________ Astronomen häbbe
bireekend dät elke
Day moorere milionen Sternschotte ap use
Wareld deel gunge. Bisunders do litje
häbbe 'n Gaaugheid von moor as morere
100 Kilometer in de Sekunde. Wenn do
ap us deel heilden as Maschinengewehr-schotte un alles doot schooten, dann
waast
bolde utte mäd mäd us ap de Wareld.
Häbbe wi deer ock al an toaght, dät Godd
sick sofuul Meute um us maked häd?
 Tou bistimde Tieden in 't Jier rakt it
moor Stiernschotte, un man nimmt oun,
dät düsse tichte Schworme Urblüusel von
Komete sunt, do trough ju anlukende Kraft
von de Sunne ut hiere Geföüge broaght
sunt. Jo cirklje as loose Steenmassen um
de Sunne un wenn de Wareld in hiere
Birik kummt, dann kau wi moal an den
Naghtheemel 'n kosmisk Fjurwierk biwun-derje.
 Aal do tou us ap de Wareld deel-kumende Steenbrocken bistounde in de
Hauptseeke ut Meteoriersen, een Gemisk
von Irsen, Nickel, Phosphor, Tinn usm.
It is nogh nit glucked jemoals aan urssen
Stoff tou fienden. Dät is 'n Biwies, dät in [= ju]
ganze Schöpfnge von aan Baumäster stammt.
Use Wareld un dät ganze Liuwen deerape
is bloot 'n litjen Deel ut dät groote
Universum un understaand ock do eewge
Rägeln von kumen un gungen.



Kasper koopede sick 'n Brill
Von E. W.

 Wenn de Liude so in de Jiere kume,
so bi füftig herume, dann mouden do
maste 'n Brill häbbe. Bullerkomps Kasper
hied sick ock ienbilged, dät hi nit goud
moor sjo kudde. Hi stappte moal ap 'n
Day ätter 't Tärp um sick 'n Brill tou
kopjen. Domoals vor fjautig Jier hied elke
Koopmann do Oogengleese tou verkoop-jen. Hi dronk sick erste 'n litjen
Kloren
denn Weershuz un Koopenskupp herden
tousommen. ,,So Heinrich" kwäd hi do,
,,ik wüll mi wull 'n Brill koopje". ,,Denn
koaste wull kriegge, deer häb ik nogh ge-noug von ap Leeger." Heinrich
haalde 'n
outonkeden Persilkarton her, wir hib [= hi] do
Brille oun apworjwn [= apworjen] diede. Hi rate Kasper
ock 'n Bläd tou lesen un kwäd: ,,Nu säik
di deer man aan ut."

 Kasper probierde aal do Brille, do in
dät Back wieren. Hi kudd aber nit aan
fiende wir hi trough lese kudde. Touläst
kwäd Heinrich: ,,Ik häbbe nogh juust aan
fuunen, die mai wull pasje." Kasper sät
him ap un fäng oun tou lesen. ,,Kerl
nog moal, dät is just aan, as ik häbbe
mout, deer konn ik trough lese." Hi dronk
sick nogh 'n schluck vor Bliedskupp, dät
hi so'n gouden Brill kriegen hiedde. Hein-rich schmusterlachede ock dät
Kasper so
goud mäd den Brill toufree waas.
 As Kasper äiwends in Huz kumpt un
de Zeitunge lese wüll, noom hi sin Tas-kendouk um do Gleese in den Brill
blonk
tou makjen. Dät hied hi all ofters bi
ouer Ljude blouked wo dät däin wudde.
Do bigreep hi ock ap eenmoal wierum dät
Heinrich so schmusterlachend hiedde, as
hi sagh dät deer gorneen Gleese oane
wieren.


Di Versjoogong
Von E. W.

 Dät waas vor goud trütigh Jier. Eenes
deeges waas it gjucht schlucht Weeder.
It reen de ganze Day in aan Tour. Do
keem deer 'n Monn ut de Biulte bi den
Pastor in Struckelje un telde Bischeed,
hi moste ätter 'n kronk Manske kume.
Domoals waas noch Moude, dät de Pastor
tou Fout in Wiet ällter [= ätter] Kronken geen.
Di Vikar stappte los. De Koster mäd dät
Schienfett un Pingele vorut. Aetter de
Biulte waas dät 'n tjucke Uhre tou gon-gen. As do bee ankeemen, wieren se
bit
ap de Häid wäit. Di Koster waas all 'n
allern Monn, waas unnerwayens moal
strumpelt un deerbi in 'n Schloot weesen.
As ju Bäsje un nogh so 'ne Möije bichted
un kumnesierd hiedden, maked dät junge
Manske 'n gouden Sjoder full Kofje un
di Vikar un Koster kreegen ock nogh 'n
longen Twibak deertou. Do kwäd di Vikar:
,,Ik meene so läip is dät nit mäd jou
Bäsje; dät Versioon waas dälig nogh gor-nit nödig weesen."
 Do meent di Bur; ,,Dät waas it wull
nit, man do Bee kudden ätter Cerke nit
moor wai gunge un wi kudden dälig daag
ours nix ounfange weil 't so reen un deer-um sunt wi deertou risselwierd.
  19    ______________________________________________Di Bur un de Dräguner
Von G. B.

Dät waas vor fiftigh Jier. Do fiert 'n Bur
mäd Hangst un Wain ätter de Städ ät-ter't Märked. Underwaijens urhaalde hi
den Dräguner di tou Fout gehn will sin
Hangst, wir hi urs ap reed, märligh kronk
waas. Hi fräiget den Bur aw hi him nit
meenieme woll, denn hi mout märligh tou
Fout. Je, dät konn hi jädden, denn jo
wiern ja goud bekaand mädnunner.
 As jo all 'n Eende fierd häbbe, kricht
de Dräguner 'ne Cigarne ut de Taske un
rakt den Bur ock een. Hi fäilt in alle
Tasken man hi häd gornen Fjur bi sick.
,,Och deer konn ik wull mäd helpe," kwäd
di Bur un kricht 'n Paket Schwiuwelstick ut
de Taske. Do rookje do Bee un vertelle
sick dät Näiste. As jo bi de Städ kume,
sticht de Dräguner von de Wain un biton-kede sick foar ju Foahrt.
 Een poor Deege deerätter kricht di Bur
'n Stroafbifehl von tjoon Maak tou bi-tahljen. Hi hied mäd Schwiuwelsticken
Cigarnen ounstickt. Do Schwiuwelsticken
wieren verbeden trough 'n Broundkassen-paragraf, will jo fjurgefoorlik
wieren. Deer
dorsten nu bloot moor Rietsticken brukt
wäide, do bloot an de Rietstickendöise
Fjur greepen.
 Is dät so gemeend, taankt di Bur, dann
wo 'k di wull krige. Hi sett ock ne Reeknge
ap von tjoon Maak as Fahrjäild foar den
Dräguner; deer kudden se den Stroafbifehl
man mäd bitahlje, skreew hi deerunner
un hi hied deer ock nix ur wierkriegen.


Hinne un Herm

 In de Skoule mosten do Bäidene ju Ge-schichte von David un Goliath
troughnieme.
Di Koster vertelde do Bäidene, wo David
dät Schmieten mäd de Schlingerlappe
trough long übjen lehrd hiede. Hi hied
'n Stock in de Gruund statt un 'n litjen
Steen deerap laid un den hied hi touläst
gnau treffe kud. As hi sik so sicher waas,
do dorst hi den Riese Coliath wull an.
 Hinne un Herm lusterden tou un bikike-den sik uk gaau wo sun Dingen maked

wudde. Aetter Skoultied makeden jo sik
ock elk 'n Schlingerlappe un versochten
ock gnau to treffen. So gau liet sik dät
aber nit moakje. Do Tasken full von litje
Steene, do wudden dan ap 'n Skoulway
versmieten. Toumets wud wull 'n Bohm
träft man maastied gehn dät vorbi.
 As Hinne un Herm ap 'n Day ut de
Skoule kemen, sagh Hinne bi de Winde-mälne de groote bunte Hohne wüllst hi
just kräide. Gau 'n Steen in de Schlinger-lappe um den Hohne tou smieten.
Di
Hohne steen under dät Finster an de
Mälne. Hinne träfde nit den Hohne sun-der dät Finster un ungluckelkerwise
stud
von binnen ap de Finsterbank 'n Gläs-lampe. Finster un Lampe stucken.
 Herm waas deer gornit gjucht bäte ke-men wät Hinne däin hiede. Hi heerde
dät
Gläs klirjen, di Hohne rup ,,kuk koak kuk
kuk" un Hinne ronn wät hi loope kudde.
Di Tütmuller keem ut de Mälne loopen
un hied Herm al bi de Ohre tou pakjen.
Herm wiste gornit wät him urkeem un
wiesde deer ätter den Hinne. Di waas al
bi de Klompke Tille so trjohundert Trede
waije. ,,Och so," kwad di Muller ,,dät
is di litje David mäd de Schlingerlappe, den
woll ik dät wull oulehre".
 Urday smäidens as do Bee in de Skoule
keemen, kreeg Hinne erste 'ne goude
Loge un moste bitahlje aan Maak foar dät
Finstergläs un twäin Maak foar ju Lampe.
Wenn Hinne den Hohne man gluckelk
träft hiedde, dan waas di Muller deer wull
gornit bäte keemen; man nur waas de
Düwel in de Busk un Hinne moste loope.
Dät gnaue Smieten as David dät kud häd,
häbbe do Bee doognit [= doo nit?] klorbroght. Aet-ters as do Bee Suldoat
wäide 
mosten, kree-gen se 'n Rur tou schjooten. Deer kudden
se daag beter mäd träffe as mäd den
Schlingerlappe. Un as dann fjautin de
Kriegh utbriek mosten do Bee ock mee
un deer wudde ock urs vorgehn as tou
David un Goliaths Tiden. Hinne fell flucks
de erste Tied un Herm makede fjauer Jier
vorre mee. Hi keem heel wier un häd us
düsse Geschichte vertelld.
  20    ______________________________________________Vorgeschichte

 Ap 'n Eewend gungt Libet ätter Huz.
Ju Moune schient so kloor un de Natur
is ganz still. Ju kumpt von hiere Sistershuz
un is ganz in Aettertoanken ur dät Näiste
wät se heerd häd. As ju deer bi de Krüs-way is, sjucht ju liekut, dät Prinz
Teikla
hiere Huz in Flammen stoand. Dät Hus
stoand in fulle Petallje, do slooh
hogh un di Rook luckt as 'ne tjucke
Wulke in 't noudweste. Do Ponnen klat-terje deel. Libet fangt oun tou
loopen un
woll in dät erste Huz bi Anton Rieken ien
un roupe. As ju just in dät Slap ientrahle
woll, do is dät Fjur utte. Ju blift stoun-den un täiwed. As ju nix moor
sjucht as
dät heele Huz, gungt se ganz apreeget
ätter Huz. Een poor Jier leeter do badnt
dät huz ock wuddelk ap. Libet leeuwde
gornit an Spouk, Hexerei un sucke Seeken,
man dat Huzbadnjen hied ju daag sicher
blouked.


Gerd waas klak mäd de Mule

 As dät Elisabethfehntjer Knoal greewen
wudde, gehnen ock Orbeider un litje Buren
deerwai um wät tou vertjonjen. As ju
Orbeiderklunne ap 'n Eewend ätter Huz
gungt, kwäd Teepe Gerd: ,,Läit us trough
den Bur sien Gärs gunge, den dann häbbe
wi 'n grooten Umway bispoard." Gerd
gungt vorut den hi koat [= koant] den Way. As jo
bolde trough dät longe Gärs sunt, staand
ap eenmoal di Bur vor him un fangt oun
tou scheelden, dät jo rein Nood krige. Do
kwäd Gerd: ,,Ja, wenn di goude Monn
us deer nit troug läite woll, dann mau
wi wir umme." Man wenn di Bur
nogh nit dull waas, do wud hi erste
gjucht dull, dät se deer nogh 'n moal
wir trough wülln.
 Inssen hieden do tousommen in Huz ur-laid, jo wülln moal in de Looterei
spielje.
Jo wüln neen Aijere bruke un dät Jäild
een Jier deeran woogje. Fiu moal int Jier
keem de Bräifdreger un broghte ju Gewinn-liste, man hiere Nummer waas deer 
sie-lärge nit bi.
 As do toun füften moal de Bräifdreeger
ju groote Gewinnliste broghte un hiere
Nummer nogh nit deerbi waas, do wudde
Gert dull un ruup: ,,Do Tjucknecken do

häbbe aal us Aijere apfreeten un wi
häbbe schmagtet. Deer is ock al wir 'n
näije Lootnummer foar Toukenjier. Anton
skriu do Kerle gau wai, jo mosten us
nit wier in Hus kume.


Kanitverstaan

 De Maanske kumpt wull ofters in de
Lage ur do Wareldsdingere ättertoutaan-ken, so dät hi mäd sien Schicksal
toufree
is, ock wen 't him nit tou best gungt. So
keem ock 'n suddütsken Hondwirksbusse,
di neen Woud platdütsk verstudde, trough
'n Misverstounden tou ju Iensicht.
 As hi ap Wonderskup waas un ock
Amsterdam bisoghte mäd do groote flugge
Bauten, groote Schiepe un fliettige Ljude.
Een froi groot Huz fäll him bisunders ap.
Dät hied sex Schorsteene ap dät Dack,
froije Gesimse un hooge Finstere. As hi
deer so staand un den kunstfullen Bau bi-kickt, fräiged hi aan Monn di deer
just
vorbi kumpt, well dät froije Huz wull
heert, mäd do hooge Finstere full bisett
mäd Tulpen, Hyacinthen, Stiernbloumen un
Levkojen. Di Monn di von de hoghdütske
Sproake neen Woud verstudde un ock
neen Tied hiedde, snuttede him kut ou
mäd: ,,Kannitverstan". 'N Platdütsken hied
dät wull longsom ätterkweden ,,Kan nit
verstan." Man so leeuwde di Hondwierks-busse, dät di rieke Monn
,,Kannitverstan"
hiet.
 Dann gehn hi trough alle Sträiten krüz
un kwer, bit hi an den Meerbusen keem.
Dät waas dät erste Moal dät hi groote
Schiepe sag, dät eene nogh gratter as dät
ur. Trjo un Fjauermäster. Man een Schip,
dät grootste un fluggste, 'n Fiumäster, dät
just von Ostindien ienronnen un utleeden
wudde, deer kud hi sick gor nit säd an
kiekje. Deer wudden Kisten un Bal-len an Lound broaght. Säcke mäd
Sucker, Ries, Pieper un Koffjeboonen. As
hi sick dät longe gnoug bikieked hiedde,
fräiged hi aan von do Hafenorbeider di
just 'ne Kiste ap de Schullere herut-drug, wo di Monn wull hiet, den dät
groote Schip heerde. Di wül ock nit
longe mäd de Kiste ap de Schullere
stounde un kwad ,,Kannitverstan.
  21    ______________________________________________,,Neen Wunder", tocht
hi ,,di sun Under-niemen häd, di konn sick wull 'n froi groot
Huz baue un mäd sucke flugge Bloumen
in de Finstere in vergouldede Bloumen-potte stahle."

As hi nu wier träg gehn, gehn hi [ju] gjucht
trurige Bitrachtnge ätter, wät hi foar 'n
ärmen Monn waas unner so fuul rieke
Ljude in de Wareld. Wenn hi dät dag ock
is 'n Moal so goud hiedde. Wülst hi so
in Aettertaanken is, un um de Sträiten-winkel trahlt, sjucht hi 'n
Liekenwaijen mäd
'n groot Gefoulge. Fjauer swott bihongede
Hangste luke longsom vorbi as wenn se
wisten, dät se 'n Doden ättert Gräb fier-den. 'N longen Riegge Fründe,
Ainere un
Bikaande foulgeden in swotte Klodere un
kiekeden still vor sick deel. In de Fierte
lätte 'n litje Klocke.

Den Hondwirksbusse wudde ock gjucht
trurig tou Moude un bleeu andächtig mäd
de Houd in de Hounde stounden, bit alles
vorbi waas. Hi sloot sick bäte an un fräi-gede den Lästen: ,,Dät mout wull
'n 
gou-den Fründ von you wesen häbbe, will
yi so trurig un meelidig meegunge?" Di
goude Monn waas just an't utreekenjen,
wät hi düttmoal an den Ballen Bomwulle
vertjoonde un kwad um nit ferre störd
tou wäiden: ,,Kannitverstan". Do fällen
usen Suddütsken ock n poor tjucke Troo-nen ut de Ogene un him wudde schwer
un licht um't Haat. ,,Du ärme Kannitver-stan" toght hi, ,,wät häst du nu
von al
dinn Riekdum. Een Haamdeklod kriegge
ik ock as ärmen Monn un jo brange mi
ock in 'n Husholt ättert Cerkhoaw." Mäd
suck Taanken gehn hi mee bit an 't Gräb.
Hi sagh den Heer Kannitverstan in dät
Gräb sakjen un waas von ju Liekenpretenje
moor oungriepen, as von monige dütske
wir hi nit ap aachtede, obglik hi neen
Woud von dät holloundske verstudde. Dann
gehn hi in de Herbirge, wir man dütsk
verstudde un verteerde mäd 'n gouden Ap-petid 'n Stuck Limburger Tsies.

Wen him dät ätters in 't Liuwend moal
stur faalen diede, dät so fuul Ljude riek
un hi so ärm, so toghte hi an den rieken
Heer Kannitverstan, an sien groote froije
Huz, an sien groote Schip un an sien
koolde Gräb.


Do untonkdare Bäidene

Von oolde erfahrene Ljude is al ofters
kweden wudden, dät man: ,,Godd, de Ool-den un de Koster nit verjäilde
konn." Dät
Spreckwoud hatt, dät aan Foahr lichter
'n Koppel Bäidene groot makje konn, as
aal do Bäidene aan Foahr unnerhoolde kon-nen. Toun Exempel wass deer moal
'n
Foahr: di hied sex Bäidene un urrat him
aal sien Vermugen: Huz, Hoaw, Lound un
Jäild un leeude dät hi bi sien Bäidene
tou doode kume kudde.

As hi bi den oolsten Suun 'ne Tiedlong
waas, wül hi him jädden loos wäide un
kwied tou sin Foahr: ,,Babe, wi sunt na-chelch 'n litjen Monn moor wudden
un
wir You Kroakstoul staand, deer mout
nu de Wäse stounde: woll Yi nitt ätter
min Brur gunge, di häd full moor Rumte
as wi?"

As hi nu 'ne Tiedlong bi den ur Suun
wesen waas, wül hi him ock jädden wir
loos wäide un kwied: ,,Babe, Yi wolln
jädden 'n woarmen Ruum häbe un mi
däd de Kopp deervon seer. Wolln Yi
nit ätter min Brur. Hi is ja Backer un
häd't immer glieke woarm."

Di Foahr gehn ätter den träde in de
Backerei. Un as hi deer 'ne Tiedlong
wesen waas, wudde di Foahr him ock al
tou Last un hi kwied: ,,Babe bi us gungt
it ien un ut, as in 'n Duwensleek, un
Yi konnen You Middaysläip nit hoolde.
Wolln Yi nit ljauer ätter mien Sister Käthe
gunge ju deer bi de Städ wohnt. Di Oolde
merkte wät loos waas un kwied tou sick
sälwen: ,,Ik woll in Goddsnoomen gunge.
Ik woll 't bi mien Doghter versäike! Wiul-jude häbbe 'n wook Haat."

As hi deer 'n Tiedlong wesen waas,
wül ju him ock jädden wir loos wäide
un meende dät ju immer sofuul Nood
hiede, wenn hi ätter Cerke aw einewaine
urs waigehn, dät hi bi dät hooge Trappe-stigen nogh tou Malör keem. Bi
hiere
Sister Lisbeth krukte [= brukte] hi neen Trappe tou
stigen, denn ju wohnde mäd de Gruund
liek.

  22    ______________________________________________Um in Free wech tou
kumen, raat hi
hier tou 'n Schien ock gjucht un look
deerwai. Un as hi deer 'n kutte Tied wesen
waas, wül ju him ock jädden wir loos
wäide. Ju liet him trough 'n Träden tou
Ohren kume, dät hiere Quatier an dät
Water tou fuchtig waas foar 'n oolden
Monn, di an de Jicht leed, deerjun bi hiere
Sister, do dät Doodenbigreewen bisurgeden,
waas 'ne ganße drugge Wohnge. Di Oolde
leeuwde sälwen, ju kud gjucht häbbe un
gehn vor de Doore von sien jungste
Doghter.

As hi twäin Deege bi hier wesen waas,
do kwied di litje Went tou him: ,,Ooldbabe.
Memme kwied järsene tou de Moije Lie-beth, foar di raat it neen beter
Quatier,
as in 'ne Komer, as Babe wäcke gräwt."
As di oolde Foahr dät heerde, briek
him dät Haat. Hi sackede deel in sin
Kroakstoul un storw. Ap den Sänt Jahns
Cerkhoaw foont hi ju Komer wir hi nit
wier uthougede. Sänt Jahn hied moor Mee-lieden mäd him as aal sien Bäidene.

Deer-um rakt dät Spreckwoud do Oolden den
Räid; ,,Luuk di nit ut, ehr du di toun
släipen deelaist [deellaist].


In de Laube von Jasmien

Di Pastor hied bäte in Tuun 'ne froije
Laube, wir hi bi flugg Weeder sitte gehn
tou lesen. In de läste Tied hied hi merkt,
dät deer ock nogh urswäcke ju Laube in
Gebruk hieden. Deer wieren Foutspuren
von 'n Monnmanske un 'n Wiumanske. Ock
lieg deer bäte de Cierstruke touhopeknit-tert Schokoladenpapier. Hi waas
him 
deer-um nit dull, man hi wül ock jädden wiete,
wät foar wäke dät dät wull wieren.

Gert un Läine träfden sick ock den
ur Eeuwend wier in de Heer Pastor sien
Laube. It waas flugg Weeder, wiendstill,
woorm un dunkel as it nit flugger wese
kudde. As jo deer sun 'ne holwe Uhre
seeten hieden, kwäd Läine: ,,Du Gert, ik
leeuwe deer is well, ik häbbe wät heerd,
läit us wechgunge." Gert: ,,Ochwett, deer
is nix." Läine: ,,Daag Gert, kumm, ik
ruuke Tobaakrook. Man tell mi nogh gau

een swäit Woud." ,,Hunig" kwäd di Pastor
bäte de Laube un konn sik vor laachjen
nit still hoolde, as de Bee trough de Häge
flitskje.


Dät Farg bi dät Schäip
Von G. B.

Dät is al ur hundert Jier her as dütt
passierde. Deer fierde in Seelterlound nogh
neen Irsenbahn, neen Auto un neen Räd.
Deerfoar insteede hied man Schipfahrt,
Riedhangste, Koare un gehn tou Fout. Foar
grattere Frachten bruckte man Hangst un
Wain, foar litje Seeken de Koare mäd
Drachten ur de Schullere. Haye Weths
(Antje hiere Haye) broaghte do Postsee-ken von Romelse ätter Stickhusen mäd
de Koare un broaghte ock Postseeken wir
mee ume. Deer koarde Haye alle Wieke
inssen wai un kreeg deerfoar fiu Grosken.

As Haye moal ap den Trägway is, kumpt
deer 'n Kerl bät him ien. Di häd it gjucht
ielleg un balde mäd sick sälwen: ,,Mou-der wen du wüst wat ik haw dann
kwamst.
Bigge unnern Wams." Haye fräiged den
Monn aw hi dät so iellig häd, urs kudden
jo ja mädnunner gunge. Do vertellde di
Monn den Haye, dät hi 'n näijen Siedler
is un bloot een Schäip an Vey häd.
Dät Loum deervon waas doodgehn un nu
hied hi von 'n Klaasterbur dät sogentienste
Farg schaankt kriegen.

Mäd trjo Mounde träfde Haye den Monn
wir un fräigede him, wo him dät gehn
hiede mäd dät Farg. Do vertellde di Monn,
jo hieden dät Farg bi de Aue verßocht un
dät Farg hied flucks sain. Mäd een age
Deege, do hied dät Schäip dät Farg alleenig
sugge lät un nu blärde ju Aue ätter dat
Farg wen it Tied waas. Dät Farg wass
nu al 'n grooten Löper un wass tjuck un
fatt.

Two Jier leeter kumpt Haye deer moal
bi do Ljude in Huz un fräiged wät ut dät
litje Schwin wudden waas. Do wise se him
'ne groote Mutte. Ju hied al vor dät twäide
Moal Fargere häiwed un waas 'n bäst Ort-schwin wudden.
  23    ______________________________________________

Unnerschede bi Vey vor't Spegel

'N Huund hied sick 'n Stuck Flaask bi-suurged. As hi mäd dät Flaask in de
Bäk
ur 'n Loopsteeg ur dät Water gehn, saag hi
sien Bielde in dät Water. Hi wül dät
Stuck Flaask ock nogh häbe un snappte
deer ätter. As hi sin Bäk eepen diede, fell
him dät Stuck Flaask in 't Water un gehn
unner. Do wunderde hi sick, dät di ur
Huund wäche wass un toeghte viellicht:
,,Di alles häbe woll kricht nix."

'N Sägebuck hied sick verronnen un
stud in de bäste Komer vor 'n groot Spe-gel. Hi sag in de Spegel sien
Bielde un
leeude dät dät ock 'n Sägebuck waas.
Hi haalde 'n Toufahrt un statte den ur
Buck 'n gouden vor de Houdene. Deerbi
gehn dät Spegel kut un kleen.

Wi sätten moal us Kat vor 'n Spegel.
Näischierig, mistrjouend un lurjend bikeek
hi sien Bielde. As him det nit gans kloor-wudde, wät dät wull waas un wo
dät wull
siet, kiekede hi bäte dät Spegel. As hi
wier vor dät Spegel longs gehn, glapte
hi deer nogh 'n Moal wai un ronn wech.


Ake aap Fräiersfäite
Von E. W.

Ake waas in do Jieren wir do Ljude
sick ättern Manske umekiekje. Hi waas
aber man wät unbiholpen in ju Seeke. Sien
Oolden hieden dät al in Hounden numen,
un 'n goud Wucht foar him utsocht. Fröier
waas dät ofte so, dät do Oolden dät mäd-nunner utmakeden, wecke sick hilkje
schuln. Do junge Ljude kudden dann man
,,Je" kwede, hilkje un dann waast aal
ap 'e Rägel. Junballen nutzede ofte ock
gornix, wenn so'n poor oolde Buren sick
dät in de Kopp sät hiedden, dät Ake un
Geske sick hilkje schulln, dann wudd dät
maste Tied ock trough sät. Dät rate ofte
Troonen bi do Wuchtere, man wenn di
junge Monn 'n fixen Bur waas un di
Oolde him lide mate, dann kudd dät
Wucht man ,,Je" kwede. Do sunt dann
mastens mädnunner ock gluckelk wudden.

Do junge Ljude häbe dät fröier just as
dälig ock, wull alleenig mädnunner ouma-ked. Deer sunt domals aber monige
Poore
touhope keemen, wir do Oolden 'n grooten
Ienfloud ap heiwet häbe.

Ake sien Memme hid dät mäd Geske
hiere Memme urlaid, dät do Bee wull
tousommen pasjen diedden. Ake waas 'n
fixen Bur, aber in den Umgong mäd Wuch-tere gans unbeholpen.

It waas in de Roggearn, di Rogge moste
mäind wäide. Geske wüll Akesien wull
'n Day bi de Rogge helpe. Ake sien Oolden
saanten do Bee allenig ättern 'n Stuck
tou mjohn. Jo toaghten, dann kemen do
Bee am bästen mädnunner tougjuchte, dann
schuln se sick wull eenig wäide. Ake
toaghte, nu konn ik Geske moal flucks
wise wät ik foar 'n Kerl benn, ju schäll
sick wunnerje. Hi hied sien Saiße goud
haard, ju sneed as de Bround. Do erste
poor Meede keem Geske mäd dät Bien-den goud mee, ju wüll sick ock neen
Schweckegeid merke läite. Ake keem im-mer moor in Schweet un wudd immer
ieweger. Hi lappede aal man wech un
hied gorneen Tied um moal 'n poor froije
Woude mäd dät Wucht tou ballen. Geske
wunderte sick all, dät Ake sick nit
moal aan Ogenblick mäd hier deelsette
un 'n bitjen baalde, as sick dät foar 'n jun-gen Kerl heert tou dwon, di ap

Fräiers-fäite gunkt. Ap so'n Gedanke waas Ake
gornit keemen. Hi toaghte, ik mout wät
leistje un wenn hi ap 'n Eend ankeem,
dann slug hi de Saiße ap 'e Necke un
fäng ap den ur Eend wir oun. Geske bleeu
immer wider träg, ju kudd deer nit moor
jun. Dät Sweet ronn hier bi de Kopp
deel, ju hied gorneen Tied, sick dät Sweet
ou tou wiskjen. Ake keem immer naier.
Touläst dreew hi Geske stuw vor sick oun.

Dät waas him so gjucht ätter de Mutze.
Hi toaghte aal dät Geske him wull bi-wunnerjen diedde, dat hi so mjoh
kudde.
Geske hied all 'n poor Moal versocht 'n
bitjen tou verpustjen um mäd Ake wett
tou ballen, aber hi hied gorneen Tied, hi
häuw al man wech.

Touläst wudd Geske dät dag tou dull,
ju smeet do Haken wech un kwied: ,,Sjuch
tou dät du din Rogge oukrichst un wenn
du 'n Wiuw häbe wollt, dann säik di
urs een", trahlde sick ume un liet Ake
stounde.
  24    ______________________________________________
Ake wißte gornit wät him passierde. Hi
makede 'n Gesicht as wenn him di Zug
just vor de Nose wechfierd waas. Hi
hied deermäd reekend, dät Geske him
düftig biprahljen diede, dät hi so 'n ge-waltigen Medder waas un nu so, dät
kudd hi gornit bigriepe.

Ake waas 'n goudmöüdigen Monn un
makede sick im allgemenen nit ful Ge-danken un liet sick ock wull laitje.
Mäd
ju Freierei hied hi dät blot verkierd oun-griepen. Dät hied Geske ock wull
merkd
un as di dulle Kopp sick wät laid hiede,
urlaide ju sick dag Ake tou niemen.
Ake fraude sick, dät hi Geske dag nogh
kreeg. Mäd urs een hied hi dät ock
nit wir versocht, as hi flucks dät erste
Moal so tougong keemen waas. Geske
hied dät ätters alleenig tou täln, ohne
dät Ake so gjucht deerbäte keem. Dät
hied dät kriwelle Aptreden bi dät Rogge
mjohn däin.


Dät Vertellster von den oolde XXulf
1.

Di läipe Wulf waas oold wudden un
toaghte ätter wo dät nu moste. Hi meende,
dät Bäste waas, wenn hi mäd do Schee-pere ap 'n gouden Fout lieuwde. Hi
bisoghte
den Scheeper di am naisten bi sien Höhle
wohnde.

Hi kwad, ,,Scheeper, du namst mi 'n
bloudgierigen Räuber, man so is dät wud-delk nit. Ik mout mi wull an dien
Schäipe
hoolde, wenn ik Schmaght häbbe; denn
Schmaght däd seer. Biwahre mi vor
Schmaght, make mi säd un ik weet sicher,
dät du mäd mi toufree bäst. lk ben wud-delk dät meckste Diert un ock 
goud-möüdig, wenn ik säd ben."

,,Wenn du säd bäst? Dät konn wull
wese," kwad di Scheeper. ,,Man wanner
bäst du dann säd? Du un di Giets wäide
dät silärge nit. Gung [un] läit di nit wir sjo!"

4
Di so ouwiesde Wulf keem tou den
dwäide [=twäide] Scheeper. ,,Du waast", so waas
siene Ansproake, ,,dät ik di trough dät Jier
monige Schäipe apfreete kudde. Wollt
du mi nit in't Goude trough dät Jier

sex Schäipe reeke, dann ben ik toufree
un du koast dien Huunde ouschaffje un
rauelk schläipe."

,,Sechs Schäipe?" kwak di Scheeper. ,,Dät
is ja 'n ganßen Koppel!"

,.Nu, will du dät bäst, woll ik mäd
fiuw toufree wese," kwad di Wulf.

,,Du makest wull Spoas; fiuw Schäipe!
Moor as fiuw Schäipe verljose ik dät ganße
Jier nit, trough ju ganße Räuberbande."

,,Ock neen fjauer?" fräigede di Wulf
ferre; un di Scheeper scheddekoppede
spottisk.

,,Trjo? - Two?" - -,,Nit een eenstieged." waas ju Ontwoud.
,,denn ik waas ja dumm, wenn ik mi 'n
Fäind cinsbar makede, vor den ik mi
trough Appasjen sicherje konn."

3.
Dät träde Moal jellt, toaghte di Wulf
un keem bi den träde Scheeper an.

,,It kumpt mi roar an," kwad di Wulf,
,,dät ik as dät läipste un gewietenloseste
Diert jäilde. Di, Scheeper, woll ik nu
biwiese, wo uungjucht man mi däd. Reek
mi jierlik een Schäip, dann schälln dien
Schäipe in den Busk, wir ik alleenig huzje,
fräi un uunbischadet weedje dure. Een
Schäip! So eene Kleenigheid. Kudde ik
grootmöüdiger wese? - Du laachest, Schee-per. Wierum laachest du dann?"

,,Och ur nix! Man wo oold bäst du,"
fräigede di Scheeper.

,,Wät gungt di mien Aaler oun? Immer
nogh jung genoug, um di dien kittigste
Loumere tou würgjen."

,,Wäide man nit dull, du oolde Isegrimm.
Du kumpst 'n poor Jier tou leet mäd din
Vorsleek. Dien oubietene Tuske verräi-de di. Du spiddelst den Schlauen um
di
mäd minner Gefohr in mien Naite ap-hoolde tou konnen."

4.
Di Wulf waas verträitlk, noom sick
tousommen un gehn tou den fjode
Scheeper. Dissen Scheeper waas kuts
sin troueste Huund sturwen un di Wulf
toaghte, dat konn mi pasje.
  25    ______________________________________________
,,Du wollt mien Schäipe jun dien Brure
in den Busk verdägenje!" räigede [=fräigede] di Schee-per.

,,Je, dät is wät ik meene un nix urs"
,,Dät waas nit so verkierd! Man, wenn
ik di nu in mien Richelei ounläite, kwäd
moal, well schell mien ärme Schäipe jun
di biwahrje? 'N Däiw in Huz tou niemen,
dät hoolde Mansken" - -

,,Ik heere wull," kwad di Wulf, ,,du
fangst ock al oun tou kloukballen. Hoolt
di gjucht munter."

5.
,,Waas ik bloot nit so oold!" gnisterde
di Wulf. ,,Aber ik mout an min oolde Day
taanke." Un so keem hi tou den füften
Scheeper.

,,Kaanst du mi Scheeper?" fräigede di
Wulf.

,,Diensglieken kanne ik." meende di
Scheeper.

,,Miensglieken? Deeran twiewelje ik dag.
lk ben 'n ganß sunderbaren Wulf, so dät
ik diene un alle Scheepers Fründskup wull
wäid ben."

,,Un wo wunderbar bäst du dann."
,Ik kud ja neen lebendig Schäip oudrus-selje un freete, un wenn it mi ock
dät
Liuwend kostede. Ik liuwje bloot von doo-de Schäipe. Is dät ni[t]
lobeswäid. Deerum
läid mi ap un tou bi dinn Koppel ienfiende
un ätterfräigje, aw di nit" - -
,,Du koast dien Woude sparje," kwad di
Scheeper. Du dorstest goar meen Schäip
freete, ock nit moal doode. 'N Diert, dät
doode Schäipe freet, lehrt ut Schmaght
kronke Schäipe foar dood un gesuunde
foar kronk ountoukikjen. Make di ap
miene Fründskup neen Hoopnge un gung."

6.
Ik mout mien Ljowste dran sette, um
tou mien Vorhäben tou kumen toaghte di
Wulf un keem tou den sexten Scheeper.
,,Scheeper, wo gefalt di min Pelz?" fräi-gede di Wulf. 
,,Din Pelz?" kwad di Schee-per. ,,Läit is sjoo! Hi is flugg: do Huunde
mouden di nogh nit ofte unner heeuwed
häbbe."

,,Nu luster moal, Scheeper; ik ben oold
un konn nit longe moor mee. Foddere mi
tou Doode, un ik vermakje di min Pelz"

,,Kik is oun," kwad di Scheeper. ,,Kumpst
du ock bäte do Tricke von do oolde Giets-halze? Na, na; din Pelz kostede mi
dann
am Eende sogenmoal moor as hi wäid wese
mei. Is di dät aber Itenst mi 'n Geschaank
tou maakjen, dann reek him mi man
flucks." - Hiermäd greep di Scheeper ätter
sin eekenen Stock un di Wulf ronn wech.

7.
,,O do Unbarmhaatige!" schräiwde di
Wulf un keem in Wut. ,,So woll ik ock
as hiere Fäind stierwe, ehr as dät ik ver-schmaghtje: denn jo wolln it nit
urs.

Hi ronn as 'n Maalen, briek in do
Scheeperhuze ien un reet do Baidene stuk-ken un waas nit so licht
doodtouhauen
von do Scheepere.

Do kwad di kloukste von do Scheepers:
,,Wi häbbe dag wull verkierd hondeld,
dät wi den oolde Räufer ap dät Utterste
broaghten un him alle Middel tou 'ne
Beeterskup nohmen, so leet un ertwongen
se ock wieren.


Kasper waas bolde stickt

Von G. B.

Atje Kasper waas in de Neideele Fran-zosenkomp an 't Gärs mjoon. Sien
Manske
broachte him Middayieten ätter. Aetter 'd
Iten laide hi sick deel un heelt sin Mid-dayschläip. In den Schläip wakede
hi ap
un wiste nit wet loos waas. Hi kudd
nit roupe un neen Luft haalje. Gluckelker-wise keem deer just 'n Monn
vorbi. Di
sagh dät Kasper mäd do Irme un Beene
spattelde, as wenn hi maal waas. Hi
sprong gau ur de Waal un ronn ätter
him tou um tou sjoon, wät mäd him loos
waas. As hi bi Kasper keem, sagh hi flucks,
wät hi hiede. Deer hied sick him 'ne
longe Needer um de Haals wickeld.
Ju Needer hied sick wull wörmje wöild
an sin Haals un hied sick stromm fäst
wickeld.

Di Monn greep de Saiße un reet Kasper
ju Needer von de Haals ,,Godd tonk,"
kwied Kasper, ,,dät du keemen bäst. Man
ik hoolde bute in't Fäild silärge nan
Middayschläip moor, wenn ik alleenig ben.

  26    ______________________________________________
Fusel is goud foar Wurme

In de Mäßigkeitsvereenigung heelt 'n
jungen Koaster 'n Vordrag ur Alkohol.
Alkohol waas wull de läipste Faind foar do
Mansken. Hi schadede gäistig un ock an
de Gesundigheid. Wiuw un Bäidene mosten
smaghtje, will dät Jäild in't Weershuz
broaght wudde. Dät Alkohol do binnere
Deele von 'n Manske oungreepen, kudd
hi him biwise. Hi liet sick 'n Gläs mäd
Fusel brange un do died hi 'n Aeisewurm
in dät Gläs.

Di Aeisewurm (Aeilwurm) makede aller-hound Biwegnge un dät durde nit longe,
do waas di Wurm dood. Jan, di deer bi-stude un sick dät gnau bikicked
hiede,
kwad tou den Koaster: ,,Ik sjo, Alkohol is
goud foar Wurme. Ik häbbe ock wecke,
deerum woll ik mi man erst nogh goud
wecke nieme -!"


Westfreysen in Seelterlovnd

Bi flugh Wether un de Wiend ap de
Räg, keemen ap 'n ersten August Pater
Hettema OFM von de ,,Roomsk Boun"
mäd sogenuntwintig Westfreysen jun Eeu-wend in Romelse an. Jo wieren von 
Ljou-wert bit Näischanz mäd 'n Train un von
deerut mäd de Vice (Fahrräd) ätter Ro-melse fierd. - Den sälge Aettermidday
kemen ock twintig Westfreysen ut Rotte-falle un Drachten. Do häbbe in
Scheddel
bi twäin Buren wohnd ap aine Kost. Jo
makenden alle Jiere 'ne Ferienreize un
wülln dütt Jier Seelterlound kannen lehre.
- Pater Hettema mäd sien Gefoulge wud-den von den Seelterbuund mäd
Burmäster
H. Kramer an de Spitze fierlik begröütet
un in Rosenbaums Soal mäd 'ne Erfrisknge
bitjoond. Deerap wudden se ap Privat-kwatiere verdeeld in Romelse un
Hollen.
Sunday den twäiden August heelt Pater
Hettema de Hoghmisse in de Romelster
Cerke, wir alle sogenuntwintig an deel.
nohmen. Sunday wudde in Rosenbaums
Soal 'n grooten Hemat un Foulkseewend
ouheelden.

In siene Bigröütungsansproake tonkede
H. Kramer do Westfreysen nogh foar ju
flugge Apnahme, ju do Seelter in West-freyslound biliuwed un wonskede him
ock
vergnöügde Uhren in Seelterlound. Long-ounhooldenden Bifall keem as hi
kwad:
,,Wi fraue us aal, dät je wir bi us sunt
as Teeken von echte Fründskup. Mei ju
Verbiendnge blüuwe, woaske [= woakse] un toun bee-ter Foulksverstounden 
bidrege, dät deer
Free herrsked ap de Wareld."

Pater Hettema, di Fiürder von do ka-tholske Westfreysen kwad: ,,tou 
tonk-jen, staand us tou. Al vorriged Jier, as
wi hier wieren in Seelterlound, fäilden wi
us as tou Huz. So fäile wi us ock dütt
Jier. It is ju sälge Sproake, die sälge Glowe,
poored mäd achte Freysengastfründskup
ju tou 'n beeter Verstounden us verbienden
däd. Mansken makje Scheedsloote, Glowe
un Sproake aber slo bräge wirur do Mans-ken gunge, in do hiere Haat nogh
Christus
di Heer un ju Ljowde tou de Hemat
liuwed."

Stoundend songen do Westfreysen dät
Seelter Läid. Ock do Freysen von Rotte-falle do von Scheddel kemen wieren, 
son-gen anslutend dät Freysenläid bigäistert
mee. Dan fougelden [= foulgeden] ouwikselnd von do
Westfreysen Geriemsele un Theaterstucke.
Marga Wilkens ut Romelse ,,Dät Oolden-huz". Do Utender spielden dät seelter
Theaterstuck ,,De Verkoppelung". De
Romelster Monnljude Chor Cäcilia ,,Nu
kumpt ju flugge Vorjierstied" usm. Ju
Donzgruppe von de Seelterbuund in gjucht
kloodsoame Seeltertracht mäd fiuw Foulks-donze foont allgemeenen Bifall,
bisunders
bi do Westfreysen. It waas 'n longen
Eewend mäd full Humor un Lachjen un
häd elk goud gefalln.

Tou 'n Schluß mohnde Pater Hettema
nogh, den Glowe von us Oolden, hiere Sit-ten un Gebruke, hiere Sproake de
Trjoue
tou hoolden. So as de Cerke in de Midde
von dät Terp staand, so mout, as it bi
use Vorfahren waas, Christus in de Mid-delpunkt von use Haat bliuwe. Wi
mosten
us fraue in Christus ap do Feste in
echte Freude. Nit as läst Jier, as jo
just hier wieren, August Märked mäd
Fjurwierk, Malmäln, groote Donzerei un
allen Kirmestrubel. Dät waas nit so dät
gjuchte Frauen. Dät wät wi hier äuwigh
hieden, dat waas fraun in Christus.

  27    ______________________________________________
As Schlußwoud kwad S. Schröer: ,,Dät
wieren Uhren toun Aettertaanken dät wi
nit bloot Gegenwartsmansken sunt, sun-dern ock jun vergehne Tieden 
Ver-pflichtnge häbbe. Di aber nogh in de
Wareld von siene Vorfahren staand un
echte bigluckende Hematljowde in sien
Binnere drägt, denn häbbe düsse Uhren
wised dät use Vorfahren scheeldig sunt,
dät Erwgoud tou erholden. Foar us Seel-ter is it bisunders de Sproake, ju
wier
allgemeen tou ballen un tou pflegjen um
se too erhoolden.

Mounday smaidens um njugen Uhr wudd
wier Ouscheed nuhmen. Ap Wiersjoon
in Westfreyslound in 'n September.

Ju Rottefallergruppe heeld Midwiek in
Scheddel bi Grönheim 'n Hematseevend ou,
wir it ock gjucht vergnöigte Uhren raate.
Schnäiwende fierden se wier ume un frau-den sick ur ju flugg verliude
Ferientied
in Seelterlound.


Di Hoandwierksbusse unner dät Krüs

Fröüer waas dät Hoandwierk in Ehren
un di Hoandwierker gehn tou Fout mäd
'n Handstock un 'n Bundel von den eene
Boas ätter den ur, solonge dät hi Arbeid
foont. Leeter, as it Zeitungen un Irsen-bahnen rate, do wudd dät minner.
Touläst
gehnen bloot nogh sucke ap Woander-skup, do nit de Arbeid meenden, sunder
do mäd bädeljen trough de Wareld wülln.
Do wudden ock wull namd ,,Sunnenbrure,
Monarchen, Speckjäger, Ströper un Bad-ler [= Bädler]".

Von ju Sorte keem ock moal aan in 'ne
katholske Gägend wir do Christuskrüße an
do Wege stounde. It wass al dunkel ap
'n Eewend as hi sick um 'n Nachtleeger
umekiekede. Deer waas nan Schäin un
neen Scheepkowe in de Naite wir hi
oungunge kudde. Hi foont 'n Trupp Boome
mäd groote Krounen ticht binunner plon-tet un deertwiske 't ticht
Buskwierk. Dät
waas in de Sumer bi woarm Wether.
Hi was ock al wurig. Hi lieg sick deel
ap drug Moas un Bleede as 'n Monarch,
ap Godds Wareld as Unnerbäd un sien
Bundel as Kopkässen. As Bupperbäd den
Heemel mäd aal do Stierne.

As hi smäidens apwakede, stud de Sunne
al Kerlshöchte an 'n Heemel un deer
kume ock al Ljude vorbi. Do gröütte [= gröütje] him
so nett mäd Houdouniemen, as hi fröü-stücked un hi tonked ock von Haaten.
Dann kume sex Skoulwente mäd Bouk un
Laije unner 'n Irm vorbi. Do nieme so
artig de Kipse ou un hi tonked ock
fuulmoals un taankt, ,,dät is dag 'ne goude
Gägend wir he nogh wät in Reeknge is."
Dann kume sogen Wuchtere vorbi mäd hire
Skoulseeken. Do kickje gjucht mißtrouend
ätter him un sägnje sück. ,,Wät is nu
loos", taankt di Hoandwierksbusse, kickt
um sick tou, kickt hogh un sjucht Christ
de Heer an dät Krüs hongjen. Do gungt
him 'n Lucht ap. Hi grappt sien Bundel
un maked dät hi wech kumpt.


Träierlei Fründe

Trjoue nan Fründ, wenn du him nit
vortied wröüged un biwährd fuunden häst.
An de Visitendisk rakt it moor Fründe
as an de Tuchthuzdoore.

Aan Monn hied träi Fründe. Twäin
deervon hied hi am ljowsten, will jo
immer so fründlik un tou Gefall jun him
wieren. Di träde waas him moor bitou,
denn hi waas man gjucht eenfach, makede
minn Woude un bischmeichelde him nit,
meende it aber apgjucht mäd him.

Eenmoal wudde hi vor 't Gjucht lee-den. ,,Well von jou," kwad hi tou sien
Fründe, ,,woll mäd mi gunge un foar mi
tjugge: denn ik ben schwer anklaged un
di Gjuchter is verduld ap mi."

Di erste entscheeldigde sick flucks, hi
hied it tou drock un sochte sick urse
Fründe ap. Di twäide gehn mee bit an
de Gjuchters Doore un bidurde him, man
dann trahlde hi sick wier ume ut Nood
vor den Gjuchter. - Di träde, wir hi am
mindsten mäd reekend hiede, gehn mee
herien, spriek foar him un bitjugde dät hi
uunscheeldig un tou uungjucht verklaged
wääs, sodat di Gjuchtcr him fräi spriek.

Träierlei Frunde had di Maanske hir
ap de Wareld. Aber wo verhoolde do sick
jun him, wenn Godd him in de Doodesuhre
vor sien Gjucht fordert?

  28    ______________________________________________
Dät Jäild un do Wareldsgöidere, siene
ljowste Fründe, verläite him touerst un
gunge nit mee mäd him. - Siene Blouds-fründe un Glucksfründe gunge mee
ätter
sien Gräb, hulje un truerje un gunge wier
ätter Huz, wenn se hiere Paat Deelbjor
häiwed häbbe. - Aber di träde, den hi
in sien Liuwend minn in Reekenge hiede,
dät sunt sien goude Wierke. Do gunge
mee vor Godd sin Gjuchtertron; jo gunge
vorut un balle foar him un fiende Barm-haatigkeid un Gnoade.


Wo di Smid den Düwel biet hiede

As wi nogh Bäidene wieren un seewens
um dät epene Fjur sietten mäd do Skoul-bouke ap'e Knibele, dann vertelden
do
Nabere, do ofte mäd de Breidelse ap
Bisäik keemep, allerlei Geschichten. Inssen
vertelde di oolde tachentigjierige Antje
Haye 'n Vertellster von den Düwel un
de Smid.

Di Düwel hied vertellen heerd, dät di
Smid ut Iersen Gould maakje kudde. Hi
hied ock heerd, dät do Manskene so grä-sig bäte Gould inne sieten un dät
man
mäd Gould de Wareld rigierje kudde.
Deerum wüll di Duwel Gould häbbe. Hi
gehn bi den Smid vor un fräigede him,
aw hi him Gould maakje wüll. Je, dät
wüll hi wull, man ni moste him iersene
Bolte läwerje, deer kudd hi him Gould
maakje. Do gehn di Düwel snagends ätter
do Burenhuze un haalde 'n irmfull Bolte
tousommen, do hi ut do Waine un Een-stale leeken hiede. Hi gehn dermäd
ätter
den Smid un fräigede him, aw hi deer nit
flucks bigunge kudde, denn hi hied 't gjucht
ielig. Di Smid maakede flucks Fjur mäd 'n
Kohle un taide den Blasebalg, dät do
Funken stowen. Hi smeet 'n ommerfull
Holtkohle ap dät Fjur un taide den Blase-balg so fell hi kudde. Do Funken
flogen
as ut 'n fjurspäienden Birigh. Di iersene
Bolte wudde rood. Di Smid trahlde den
Bolte umme un smeet nogh moor Holt-kohle deerap. Dät Fjur wudde immer 
grat-ter un hatter. Do Funken flogen hagger
un wudden immer moor. As die Bolte
wiet waas von Hatte heelt di Smid den
Düwel den glöünige Bolte tou un rup:

,,Dät is Gould, wenn du dät ounpackest".
Di Düwel greep mäd bee Hounde tou
un verbadnde sick. Hi liet dät glöünige
Iersen fale, sprong von 't eene Been
ap 't ur un ronn dät hi wech keem.
Von ju Tied an packede hi neen Iersen
wier oun.


Jan un Hinne

Jan hied in de läste Tied Vey ver-koped un gehn ätter de Sparkasse um
dät Jäild ap Rante tou läsen. Hinne waas
deer ock un wüll twodusend Maak leende
foar 'n litjen Anbau an de Schäin. Hinne
fräigede den Skriuwer, wofuul hi deerfoar
wull reeke moste an Rante in 't Jier.
,,Tjon von Hundert" kwad di Skriuwer.
Jan di deer bestudde [= bistudde] fräigede: ,,Wofuul
Rante krige ik, wenn ik ap loopende
Reknge ounbitahlje foar mien Jäild in 't
Jier?" ,,Twäin Procent", oantwoudede di
Skriuwer. Hinne tried Jan ap de Toone
un Jan verstudd him ock flucks. ,,Dät
is mi dag tou min", kwad Jan un do
Bee gehnen von deer int Weershuz.

,,Wäd meendeste du deermäd, as du
mi ap 'n Fout triedst", fräigede Jan.
Hinne: ,,Wi sunt dag ätter Skoule we-sen un häbbe reeknjen lehrd. Ik schell
tjon Procent reeke un du schäst man
twäin Procent häbbe. Wenn wi ju Tal
twiske two un tjon nieme, dät sunt aghte.
Do aghte kau wi sälwen vertjonje, du
fjauer un ik fjauer, wenn ik di sex Pro-cent reeke. Dann häst du fjautig
Maak
an dusend vertjoond un ik ock . . .

Jan: ,,Du hast gjucht. Hier häst du
twodusend Maak un skriwst mi 'ne litje
Quitnge ut."

Hinne: ,,Goud, un hier häst du tachentiig
Maak as Rante foar dät Jier foar twodu-send Maak un do ur fjautig Maak
reeke
ik di wen dät Jier ume is."

Jan: ,,So nu sunt wi deer ja mäd klor.
Nu woll ik wier atter de Sparkasse. Ik
woll him disse tachentig Maak waibrange,
dann häbe do ock wät tou skriuwen un
ock den Spoas vertelle".

Hinne: ,,Dät vertell him ljauer nit, dann
kudden se de Rante wull anderje un wi
kudden dann neen Geschäfte moor maakje."

  29    ______________________________________________
Di Spillmonn in de Wulfsdobbe

'N Spillmonn wüll leet in de Naght
von 'ne Donzerei ätter Huz gunge. Hi
moste trough 'n tichten Busk un will hi
nit moor goud Way hoolde kudde, keem
hi von't gjuchte Paad ou un fell in 'n
joopen Dobbe den di Jäger greewen hiede
um Wulwe tou fangen.

Di Schreck waas al groot gnoug foar
den Spillmonn dät hi ap eenmoal so von
de lieke Gruunde in den Dobbe sackede,
wudd aber nogh gratter as hi ap wät
Liuwendet fell, dät wüld apsprong un 'n
Wulf waas, di him mäd glöünige Oogene
un 'n eepenen Bäk bikikede. Di Monn hied
nix in de Hounde as siene Viole un in
sien Nood fäng hi oun tou spieljen. Wenn
him sien Stucke ock gornit lustig vorkemen,
so mosten se daag foar den Wulf wull
bisunders flugg wese, denn hi fäng ock
oun in alle Tonarten tou huljen. Do ur
Wulfe deer bute in den Busk, do hieren
Kumpel so flugg sjungen heerden, stämden
ock mee oun un kemen naijer. Ju Nood
wudd gratter. Dät Sweet slug him ut,
denn elke Oogenblick kudd di twäide un
di träde Wulf herunnerfaln kume un dann
waast ute mäd him. Use Spillmonn kie-kede ätter boppen aw it nogh nit Day
wäide wüll, denn dät Spieljen waas him
sien ganße Liuwendlong nogh nit so long-wielig un dumm vorkemen, as hier
vor
den Wulf un hi hied deerfoar ljaur twintig
Jier Holt haue wöüld. Nogh ehr as dät
Daysljaght keem, wieren al twäin Träde [= Träide]
ap de Viole rieten. As it Day wudde, reet
ock di träde Träid, un di Spillmonn spielde
bloot nogh ap den fjode un läste. Waas
di ock nogh ourieten, dann hied di Wulf
him, di trough dät huljen ju Naght trough
nogh smaghtiger wudden waas, sicher ap-freeten.

Do keem toun Gluck di oolde Job, di
Jäger. Hi hied him al von de Fierte
spieljen un den Wulf deertou lud huljen
heerd. Hi look den Spillmonn gaau ätter
boppen un schoot den Wulf dood. Di
Spillmonn gehn ganz still ätter Huz un
waas dät spieljen in do Weershuze von
ju Uhre an so säd, dät hi kwad, hi wüll
ljauer wier as Snieder sien Brod vertjonje.


Un dann?

Deer keem inssen 'n Jungmonn tou den
hillge Philippus Neri un vertelde him
gjucht vergnöügt, dät sien Oolden him
nu erlaubd hieden, ju Gjuchtslehre tou
studierjen, un dät hi sick Meute reeke
wüll, dät Lehren gau un goud tou bieen-digjen. Di hillge Philippus makede 
nit jed-den fuul Woude un wät hi mäd trjo Woude
kwede kudde, kwad hi ljauer mäd urel.
Hi heerde den jungen Monn goudmöüdig
tou un fräigede touläst bloot: ,,Un dann?"
,,Dann wäide ik Advokoat," ontwoudede
di vergnöügte Student. ,,Un dann?"
fräigede di Hillge ferre. ,,Dann," kwad di
Jungmonn, dann brange ik full verwik-kelde Gjuchtsstriedseeken ap 'n Eend
un
branged trough mien Kannen un mien Iwer
tou Ounsjoon un Ruum, sodät do Ljude mi
mäd full näije Striedseeken de Doore ien-loope," ,,Un dann", fräigede di
Hillge ferre.
,,Dann," kwad di junge Monn. ,,dann ver-tjonje ik full Jäild, um mi 'n
flugg Huz
an de upperste Sträite tou koopjen, Hang-ste un Kutske antouschaffjen 
un 'n ver-göügte [= vergnöügt] Heerenliuwend tou liuwjen. Mäd
vergnöügten Moud konn man dann dät
Oaler jun gunge un ik mai mien läste
Deege in Ehre un Raue verbrange, will
mien Wonske dann in Erfüllnge gehn
sunt." Ganz rauelk fräigede die Patriark
wier: ,,Un dann?" ,,Dann," kwad di Jung-monn longsom, ,,dann - dann - je
dann
mout ik stierwe." Di hillge Philippus aber
fräigede noghmoal mäd ietenste Stemme:
,,Un dann?" Di Jungmonn ontwoudede nit
moor; hi wudd ietenst un toaghte ätter,
dunkle Wulken steegen in sien Seele ap.
Hi toaghte an den Dood, Huzholt un Gräb,
an dät groote, stille Meer, an de Ewig-keid. So konn dät Mäddenrod 'ne
flugge
Bielde wese un bolde konn it gries un
grieser wäide un 'n dunkln rienergen Day
reeke. So as dät Mäddenrod, so vergehn
den Jungmonn Lust un Ljowde an Processe
un flugge Huze. Ju Utsicht ap dät Eende
makede him sweermöüdig, gjucht sweer-möüdig. Hi entsloot sick, in 'n
Klaster tou
gungen un liuwend long foar siene Seele
tou surgjen, siene Seele ju nit stierwe
konn. Foutsetnge foulged

  30    ______________________________________________
Di Groaf un di Spiekersmid

Tichte bi dät Schlott, wier 'n rieken
Groaf wohnde, wohnde ock 'n ärmen Spie-kersmid in 'ne Hutte, wier hi
arbeidede
von smäidens ädder tou säiwens leet. Will
it so fuul Smiede rate un hi ours nix
verstudde as Spiekere tou makjen, so kudd
hi bi al sin Fiiet nit moor vertjonje
as wät hi tou den Liuwensunnerhoolt nö-dig hiede.

Di Suhn von den Groaf, 'n gjucht mun-tern un sterken jungen Monn, keem ofte
in de Smitte un bikeek sick dät Smied-jen; denn hi hied fuul Spoas an do 
Ien-fälle un Vertelstere von den fliettige
Monn, an dät spritsjende Fjur un an dät
Entstounden von 'n Spieker. Ap 'n Day
fräigede di Smid den jungen Monn:
,,Wolln Ji ock nit moal versäike, gnädge
Heer, aw Ji wull 'n Spieker kloor kriege?
Schadje konn it Jou sicher nit: wirtou it
aber nogh moal nutsje konn, dät weet
man nogh nit; denn dät oolde Spreckwoud
hatt: ,,Hondwierk häd 'n gouldnen Bouden."
Di junge Groaf gniffellachede un nohm den
Homer un dät Irsen. Dät gehn vonsälwen
wät bong un unbiholpen tou, man mäd
sun natürlke Fraute ock moal wät schaffje
tou konnen, un 'n bitjen edelen Stolt
deertou, liet him neen Raue, bit hi al 'n
Spieker tougjuchte haue kudde. Immer
wen hi Tied un Longewiele hiede, gehn
hi wier ätter de Smitte un makede Spie-kere. Dät makede den Smid, ock wenn
hi deertrough Tiedverlust hiede, fuul Ver-gnöügen.

Bolde ätter den Dood von sin Fahr, as
di junge Groaf ju rieke Erwschaft ountre-den hiede, keemen läipe
Kriechstieden.
Hi moste gau un stülken dät Lound ver-läite. Dät bitjen Barjäild dät hi
meenieme
kudde, waas bolde verteerd. Dät Schicksal
trong him in 'n littek Terp Unnerkumen
tou säiken, man touläst wiste hi ock nit
moor, wier hi von liuwje schul. It waas
ap 'n leeten Eewend, as hi trurig un in
Aettertaanken ur de Loundsträite won-derde. Do sagh hi in de Naite den
helle
Schien von 'ne Smitte un heerde do gaue
Sleeke von den fliettige Smid. Dät keem

him so munter jun klingen, as wenn hi
in sien Hemat waas. Hi kudd sick nit ent-hoolde, hi moste in ju Smitte un
den
Smid spreke. ,,Ji häbbe wull fuul tou
dwon, goude Boas?" fräigede hi mäd toutr-jouende Stemme. - ,,Moor as
toufuul!"
waas ju Ontwoud; ,,denn ik wäide von
alle Siden trongen un konn gornit bi-griepe, wät di Kriech mäd aal do
Spiekere
däd." - ,,Häbbe di dan neen Helpe?"
fräigede di Groaf wieder. - ,,Man konn
neen fiende," rup di Smid twiske dät
Homerjen. Dät waas just gjucht foar den
Groaf, um sick as Helper ountoubjoden.
Dät is nit fuul, wät ik verlongje, bloot
dät ik min nödige Liuwensunnerhoold ver-tjonje. Ik konn nogh nit fuul, man
min
Iwer mäi dät ersette." Di Boas liet him
versäike un waas deer goud mäd toufree.
Dät durde nit longe, do waas di Groaf
wier ganß in siene oolde Gewohnheid. Di
Boas waas goud mäd him ape, hi kreeg
hageren Lohn un kudde nogh wät urhoolde.
So as hi sick mäd sien Lage oufuunden
hiede, verliuwde hi goude Deege in ju
apgjuchte Familje.

Dät Gluck wüll ock, dät, as di Kriech
tou Eende waas, hi aal sien Göüdere wier-kreeg. Do erste raat hi sick tou 
erkan-nen, well hi waas un verspriek, him 'n
Geschaank tou seenden as 'n Souwenier
an ju bi him verliude Tied. Nogh moor
toghte hi den Smid in siene Hemat tou
bilohnjen, den hi dät Hondwierk tou ver-tonkjen hiede. Hi sehnde sick
deerätter,
den Smid in siene Hemat wiertousjoon.
Man wat hi sick wunderde, as hi deer
'n groot Hus mäd 'n Irsenleeger vorfoont
instäd ju oolde Hutte, un deeriunske 'ne
Smitte mäd fuul Gesellen, do nit bloot
Spiekere, sundern ock al urße Seeken
makeden.

Di oolde Boas aber stud an de Huzdoore
un kikede tou, wo 'n Waijen mäd Irsen-weeren bileeden wuddc. Di Groaf kreeg
him fluks in de Kunde un bigröütede him
mäd: ,,Hondwierk häd 'n gouldnen Bou-den!"

  31    ______________________________________________
Jü Fljoge un ju Ime

Ju Fljoge kwad tou de Ime: ,,Ljowe
Ime wo kumpt it, dät man di nit ver-foulged un wechjaged as mi. Vor elke
Hounde mout ik mi warje. Du fljuchst
fräi herum un elk let di den Hunig ut
de Bloume halje. Ik leeuwe, wen ik stete
kudde un ock rächje as du, dann liet
man mi in Raue." ,,Du versjuchst di,"
kwad ju Ime, ,,wät mi in Schutz nimt,
is, dät ik trough Fliet do Manskene tjonje."


Ju Truhenge

In 'n hollen Way kemen sick twäin
Fuhrljude jun un do kudden sick nit goud
vorbi, will di Way tou smell waas. Fiehr
mi ut de Way! ,,rup di eene. Na, fiehr
du mi ut de Way!" schräiwde di our.
,,Ik woll nit!" kwad di eene. ,,Un ik
bruke dät nit!" kwad di our.

Un as do nemens ätterrate, do kem
it tou groawe Woude un schäilden. ,,Lu-stere moal," kwad touläst di erste,
,,nu
fräigje ik di toun lästen Moal: ,,Wollt
du mi nu ut de Way fiehre aw nit? Däst
du dät nit, so makje ik it mäd di, as ik
dät däligh al mäd aan maked häbbe." Dät
lutte den our as 'ne gefohrlike Truhenge.
,,Nanu", kwad di twäide, so help mi dag
toumindest den Wain 'n bitjen biside schu-wen, ik häbbe ours ja neen Ruumte
gnoug,
um mäd minnen uttouwieken."

Di erste liet sick dät gefalle un in
een poor Minuten waas ju Urseeke von
den Stried ut de Wareld. Bifor jo Bee
wechfiehrden, fatede di twäide sick 'n Haat
un kwad tou den erste: ,,Lustere moal,
du truhedest mi, du wüllt it mäd mi makje,
as du dät däligh al mäd aan maked hiedst;
vertell mi moal, wo häst du dät mäd den
maked?" ,,Ja, taank di moal," ontwoudede
di erste, ,,di Groawejan wüll mi nit ut
de Way fiehre, - do fiehrde ik him ut
de Way.


Di sick spegelnjede [= spegeljende] Hirsk

'N Hirsk stud vor 'ne klore blonke
Waterquelle un biwunderde siene pracht-fulle Houdene. ,,Wo flugg do sunt"
kwad
hi, ,,un ock ap ju Steede wir Konigskrou-nen - 
un so stolt, so fräi! Fullkemen is
mien ganße Liuwend: man do Beene sunt
it nit, do schuullen stärker wese." As hi
do Beene so gjucht bikickt mäd 'n itenst
Gesicht, heert hi von den naije Busk 'n
Jagdhoudn schalljen. Hi kickt ap un sjucht
ju Jagd von den Birigh herunnerjagjen. Hi
verschreckt sick un lapt wät hi lope konn.
Man nu helpt him nit di Kopp mäd ju
Houdenkroune den Dood tou entlopen. Ock
nit dät slonke Liuwend, sundern do Fäite
redje him. Do Beene riete him as 'n
Flitsebogen Pieler trough de Lucht un
brange him nogh ädder gnoug in den grote
Wallt in Sichernge. Deer hoolde him aber
in dät Lopen, an do tjucke Tacken, do
fjautin Houdeneenden ap. Hi ritt sick los,
verwonsked do Houdene un is bliede dät
hi sucke gaaue Beene häd. Hi lehrt nogh
in 't Utrieten, dät Nutßelke dät Flugge
vortouluken.


Di Spieker in däi Howiersen

Deer waas moal 'n Hondelsheer, di hied
ap de grote Herstmisse goud verkoped.
Hi waas al sien Weere los wudden un
packede dät Jäild, will it domals bloot
Hädjäild rate as Sälwer, Nickel un Koper
in sin ledernen Jäildsäck; snalde him ap
den Hangst un reed wech. Jun de Middai
keem hi in 'ne Städ wir hi eet un sick
verhaalde. As hi wier ferre wüll, haalde
di Huzknecht sin Hangst un keek de Fäite
ätter. Hi kwad tou den Hondelsheer: ,,Jou
Hangst failt 'n Spieker an den linke Bäter-fout in dät Howiersen. Schell ik
deer
nogh iuwen mäd ätter 'n Smid gunge?"
,,Läit him man failje, denn do sex Uhren,
do ik nogh makje mout, haalt dät Iersen
nogh wull ut. Ik häbbe Iele," kwad di
Koopman un reed wech. Aettermiddegs as
hi bi 'ne Weersskup heelt un den Hangst
Brod fodderje liet, kwad di Knecht tou
him: ,,Min Heer, Jou Hangst failt an den
linke Bäterfout dät Howiersen. Schell ik
deermäd ätter 'n Smid, dät bi deer gau
een näi Iersen unerlait?" ,,Läit it failje,"
kwad di Heer, .,do poor Uhren do nogh
urig sunt, haalt di Rune dät nogh wull
ut, denn ik häbbe it gjucht drock.

  32    ______________________________________________
Hi reed ferre, man nit longe, do fäng
di Hangst oun tou loomjen. Touläst fäng
bi oun tou hinkjen, hi fell deel un briek
sick 'n Been. It wudd al tjusterg un him
bleeuw nix ours urrig, as den Hangst
läse tou läiten un tou Fout mäd den
schwere Jäildsäck ap die Schullere ätter
Huz tou gungen, wir hi, wäit von Sweet
un wurig, in de Naght ankeem. ,,Iele mäd
Wiele," kwad hi tou sick sälwen. ,,Hied
ik den Spieker von den Smid ounslo lät,
dan waas dät Ungluck nit passierd. Litje
Urseeken häbbe ofte grote Foulgen."


Galinsoga parvifolia
(Franzosenkraut, Kleinkörbchen)

Dät Franzosenkrud is 'ne Tunplonte un
stampt ut Peru. Dät Jod mäd do litje
Blöüten wät tou min biaghtet. As do Fran-zosen dät man erste in hiere
Botanske Tun
in Paries in hiere Colektion apnuhmen
hieden, do waas't al tou leet. Ju Ver-mehrnge gehn trough dät Säid so gau,
dät it
in een poor Jier in ganß Europa tou
fienden waas.

It is 'n lastig Jod, un wen man deer
nix jun däd, dan konn man in fiuw bit
tjon Jier den Tun man läse läite, will
it alle Kulturen unmugelk maked. It is
tou verglieken mäd Kopp- un Kloderluse.
Wenn deer nix jun däin wät, dann krige
se do Mansken unner, as do Suldoaten dät
in Polen un Rußlound blouked häbbe.
Kumpt man in sun Tun, di al von dät Jod
urronnen is, dann wät aan vertäld, dät
deer nix moor jun tou makjen is. Kumpt
man aber in den Naber sin Tun, deer
find man nit een Plonte. Deer wät aan
vertäld, dat dit lastige Franzosenkrud licht
tou verhinderjen un ock licht wech tou
krigen is. Dät lait an do Ljude. Erstens
mout man den Wille häbbe it tou ver-näilen un twäidens mout man wiete, wo
sik dät vermehrd. Dät Jod vermehrt sick
bloot trough Säid. Ju Plonte an sick häd
neen Quiekewuttele un verfjust alle Win-tere. Wenn wi nu appasje, dät deer
neen
Said oufaalt, dann ist utte mäd ju Plonte.
Galinsoga is 'ne Troopenplonte un woakst
bi us nit in de Vorjier. Erst wenn dät
Wether worm wät, fangt dät Säid oun

tou kienjen un waaksen. In de erste Tied
ätter dät Kienjen is deer nogh neen Ge-fohr. Sogau aber ju erste Blöüte
sick 
wi-sed, dann mouden do junge Plonten bi
drug Wether, just as urs Jod, loos schra-bed wäide; bi fuchtig Wether aber
jutt
aw unnergreewen un ap 'n Steede broaght
wäide, wir se nit ferre wakse konnen.

Häd dät Franzosenkrud aber erste Ur-hound nuhmen, dann nimt man de Saiße un
mäint alles ou. Laig [= Laid?] it mäd de Furke ap
de Koare un brangt it in't Eedgräb aw
ap 'ne Steede tou verbadnjen. Is sun
Steede nit tou fienden, brangt man it bi
do Bäiste in de Wehde. Deer konn dät
Säid touken Sumer wull kienje man nit
wakse, will dät 'n Heckfruchtplonte is
un ap Gärslound umekumpt. Aetter de
Vorskrift schäll it 40 cm. bigreewen wäide.
Wen man bitaankt, dät dät Säid bit 30
Jier kienfähig is, mout it ock wuddelk so
joop in de Gruund, dät it bi dät Greewen
aw Foolgjen nit wir ätter buppen kumpt.

Dät Lound mout fluks umegreewen aw
foolged wäide, dät do nogh in de Gruund
verbliune Plonten nit wier toun blöüjen
kume konnen. Touken Jier mout alles in
Rige plontet aw säidet wäide, um döt
Lound gaß [= ganß] scheen tou hoolden von alles
Jod. Däd man dät alle Jiere so, dann
mäd de Tied is alles Säid kiend un ver-näild. Wenn man it ock gjucht drock
häd,
so durt man dag nit een Jier ju Galinsoga-plonte wier blöüje läite, denn ju

Ver-mehrnge kumpt bloot trough Säid. Ju ool-denburgiske Regirung häd sick
deermäd
bifatet un Anordnungen utrat, dät it, un
wo it bikämpft wäide schäll. Man Galin-soga blöüt lustig ferre un kummert
sick
nit deerum, will ju Police sick deer ock
nit um kümmert. Wenn dät nit urs wät,
dann mout elk sick sälwen helpe. Verdrain
wätt dät Säid trough Stalemjuks von sucke
Buren, do dät oumäinde blöüjende Fran-zosenkrud eenfach ap de Haage smiete:
trough Gärtnereien un Bohmskoulen, do
dät Unkrud lustig blöüje läite. Nu is it
Tied, ättertoukiekjen, wir it blöüt. Wen't
blöüt is't ock fluks riep.

      ______________________________________________
  34    ______________________________________________
Fjantig [= Fjautig] von de Seelterbund in Leeuwarden

Sunday, den 20. Sept. 1953 fiehrden fjau-tig Wiuwljude un Monnljude von de 
Seel-terbuund ätter Frieslound. Ju Fahrt gehn
von Scheddel, Romelse un Struckelje ur
Lier, Groningen, Dokkum, Leeuwarden as
Quatier foar two Naghte. Von deerut
'n Rundfahrt ätter Bolswart, ap den 32
klm. Seedyk twiske Zuidersee un de
Noudsee un träg ur Harlingen wier ätter
Leeuwarden.

Düsse Reize waas 'n Junbisäik foahr den
Westfriesenbisäik von de Roomsk Frysk
Boun un nogh two Reizesellskuppen ut
Westfreyslound.

In de Provinzstäd Groningen hieden se
vor 50 Jier do Gas-, Water- un Elektri-zitätswierke kriegen un fierden nu
'ne
ganße Wiek mäd flagjen Biljuchtung un
Gräindekorirnge. Schade dät wi dät Lam-penmeer nit bi Naght badnjen sjo
kudden.
Aetter dät Middaysieten in dät Hotel
Wewa wieren wi mäd usen fluggen Twis-kenahner Buss ap ju oolde Heersträite,
wir
use oolde Seelter as Mädder, mäd de Saiße
ap'e Necke, in 'n Koppel ätter Westfrys-lound tou Fout gehn sunt. Dann gehn
't
gjuchts ätter Dokkum. Deer wudd di froi
pflegede Bonifatius - Erinnerungshoaw bi-soaght. It is 'n fluggen Bau as 'n
Schlott
mäd 'n Kapelle un flugge Anlagen. Dann
in ju grote Wallfoahrtcerke wiesede us
di fründlike Franziskanerpater ap dät gjuch-ter Sidenaalter in 'n 
Speegelgläshüsken ju
Reliquie un in de Gärkomer ganß oolde
Kelche un ju oolde prachtfulle un kost-bare grote Strahlenmonstranz. Bäte
in de
Cerke is 'n ganß oold Missgewand un 'n
Chormantel tou sjoon. Bäte dät Hoghaalter
in do fiuw Chorfinstere sjucht man in
Buntgläs do Biskope von links ätter gjuchts
Ludgerus, Martinus, Bonifatius, Frederikus
un Willibrordus. 1954 is it 1200 Jier her,
as di hillige Bonifatius den Marterdood
storw. ln Dokkum is ock die hl. Ludgerus
geborn, di erste Biskop von Münster, den
wi Amslounder un do Münsterlounder den
christlike Glowe tou vertonkjen häbbe.

Ju Fahrt gehn ferre ätter de Noudsee-dyk un in 'n Bogen trough do gräine 
Weh-den ätter Leeuwarden (Ljouwert). Intres-sant 
waas, nogh tou sjoon ut ju Tied von
de Iendiekenge, wo do Ljude ap Terpe
wohnd häbbe. 'n Terp is 'n apfierden
Birigh mäd an Burenhoaw. Wenn de Floud
keem, dann lig di Burenhoaw hogh gnoug
buppe de Floud. So konn ju Dokkumer
Gegend wull mee as de ooldeste Siedlnge
jäilde un wied ur 2000 Jier oold wese.
Wahrschienlik häbbe use Vorfahren, do
ut ju Gegend kemen, ljouwer utwonderje
wöild, as sick so'n näijen Hallingbirigh
touhoope tou fieren, denn ferre in dät
läiger Lound as Sneek un Bolspart, wir
do Huze bi Stormfloud bloot nogh mäd
de Fräst ut dät Water kiekje, wieren
sucke Terphügele tou kostspilig antou-läsen.

In ju Burskup Cornjum vor Leeuwarden
warden wieren wi von den kath. Bur Het-tinga as Gäste ienleeden. Ju Dochter
Veroni waas ock ap Bisäik in Romelse
wesen un nohm us in Empfang un wi wud-den in do bäste Stowen, utstaffierd
mäd
Polstermöbel un Teppighe ap dät bäste
biwirted. Di Bur Hettinga un sien bee
Wente wiseden us do Vey un Leeger-rume. [Hi fertälde dät] Westfreyske 
Burenbidriuwe de Bäiste
mäd de Maschine meilken diden, dät vor
do Bäiste beter waas. Von do 26 waas ju
eene Ku as ju ur, wietbunte, failerfrei un
bi Flaask mäd grote Jadere. Grot Intresse
foont di hoghe Fatgehalt bi alle Bäiste. Un-ner fjauer Procent wudd in den 
Tuchtbi-driuw neen Ku heelden. Bi ju Kritik,
wierum wi in Seelterlound nit so hogh Fat
häbbe, kudd ju Meenge nit gjucht rat
waide, dät it an de Wehde läse moste.
As Vergliek stounde in Romelse ap aan
Staal bi dät sälge Fodder un Wehde een
wietbunte freyske Ku mäd 4,30-4.90 Fat-procent un 25 Liter: een swotbunte 
tjuck-fellige mäd 2,80-3,20 un 20 Liter deeges.
Wenn dät so'n groten Unnerscheed bi
dät sälge Fodder reeke konn, dann is
it neen Wunder, dät do Freysen ju Ver-erbung utnutsje un 100 bit 200 Gulden
as Deckjäild bitahlje. Bloot trough long-jierige Wiedertucht mäd bäste
utsoachte
Bullen un Kukolwere kudd it sowied
broaght wäide, dät ju Aetterfroage ätter
freyske Bäiste mäd hog Buterfat ut de
ganße Wareld iensette, as it nu de Fall is.

  35    ______________________________________________
Farmer ut Noud- un Sudamerika, ut
Afrika, Italien usm. reizje ätter Freys-lound um ganße Tuchten Vey 
aptoukoop-jen. Waas dät nit goud,
wenn sick ock
Buren ut Seelterlound do Tuchtereien biki-keden, um trough hagere
Fatprocente de
Burey rentabler tou makjen? Wenn us
Buren it ock al ap 3,40 broaght häbbe,
sunt dät nogh longe neen 4,40 Procent
in 'n Troughsleek as in Freyslound bi
do Tuchtere. Us Ienweensel, dät it an 't
Fodder laid, konn neen gjucht rat wäide.
Wichtig is dät do Bäiste rundribbig sunt
un 'n grot Quantum Fodder apniehme kon-nen, un dann di hoge Fatgehalt
erblich
deer is. Di wuddelk Interesse an hogh
Fatgehalt häd, di mäi sick ju Meute reke
un sick weende an den Bur wir wi wie-ren. ,,A. T. Hettinga, Cornjum 6 
Fries-land." Di is bi de Veykörnge
un weet
Bischeed. Deer konn man mäd Hoghdütsk,
Plat un Seeltersk klor wäide. Cornjum
lait sex Klm. von Leeuwarden.

Sunday Eewend gehn 't in Leeuwarden
vor dät grote Gasthuz bi de gräine Wehde,
wir do katholske hiere Touhopekumen
häbbe. 'N groten Koppel Foulk waas deer
al binunner kemen, un pläsierlike Gesich-tere ap bee Siden, as sick so fuul

Bi-kaande wiertreffden.
Aetter ju haatelke
Bigröütnge un Biwirtnge gehn't in do Bür-gerquatiere.

Mounday um njugen kemen se aal wier
touhope. Erste wudd 'n oold Schlott mäd
Anlagen un 'ne Stiftnge foar oolde Wiuwl-jude in Ogenschin nuhmen. Dann
broaghte
us di Buss tou de ,,Frico" Friesischen
Coöperatieven - Zuivel - Export - Ver-eeniging. Direktor Homar heelt us
erste
'n Vordrag ur den Bidriuw, wir von 54
freyske Molkereien do Produkte ienron-nen, ienleegerd, pflegt, verpaked un
in
alle Wareld versaand wudden. Two un
'ne holwe Uhre durde di Rundgong trough
do Leegere un Orbeitsrume. Ju Veror-beidnge von Butere, Tsis, Molkpulver un
Kasein gehn an 'n loopenden Beend bit
in do Wagonne. Wi häbbe blouked wät
al ap 'n genossenschaftliken Way maked
wäide konn. Von Interesse waas nogh, dät

ut Molk ock Wulle maked wät. Ogen-blickelk lohnde sick dät nit, will de
Molk
tou juur un de Wulle tou billig waas.
Aetter Midday ap ju Rundfahrt ätter
den Dyk treffden wi um trjo in Bols-ward ien vor dät oolde prunkfulle
Städ-huz. 
In den flugg dekorieren-den Rathuz-saal wudden wi von den Burgermäster J.
Bruinsma bigröüted. Hi heelt us 'n haatel-ken Vordrag ur Fründskup twiske
us bee
Loundere. Jo hieden in Bolsward 'n Oustim-ge ouheelden ur ju Vereenigung
von 
Eu-ropa un hieden bi 85
Procent Wahlbi-deelnge 95 Procent deerfoar stämd. Dät
sälge Resultat hied ju Städ Castrow-Rauxel
tou verteekenjen. It fraude him, dät ju
dütske Buundesdaywahl so goud foar
Adenauer utfaalen waas un hi hopede, dät
Godd den Kanzler nogh longe de Kraft
reeken mate, an sien Vorhaben, 'n Ver-eenigt Europa tou schafjen, Erfoulg
häbbe
mate. Aetter den Tee wisede us di Bur-germäster alle Rume von dät Rathuz
mäd
oolde Kunstwierke.

As wi Ouscheed nuhmen hieden, gehn
ju Fahrt ätter den longe Seedyk. Di Dyk
is mäd hoge Kosten baud un schat den
Zuidersee von Noudsee. Sex Klm. von 't
Lound sunt do grote Schlüsenanlagen oun-baud. Bi Ebbe wäide do Schiepe 
trough-lät un dan wier sleeten.
Ap ju Schlüsen-insel sunt trjo Huze baud un sunt nogh
do Bunkere mäd Stiekelträidverhau ut de
Kriechstied tou sjoon. Di Dyk is hogh
un breed, mäd 'ne Sträite an de Suder-side un is 32 Klm. long. Bitlong sunt
al 22000 qkm drug laid.

Mounday Eewend waas dät grote Frey-sentreffen in den Festsaal, di full
biset
waas. Pater Hettema kwad haatelke Bi-gröütungswoude un vertelde sien 
Freysen-fründe von Seelterlound un
Seelterfoulk.
Two Teaterstucke un morere Humoresken,
trough sjungen usw. vergehn di Eewend
tou gau. Teisday um njugen broaghten
us uze Quatiersljude wier ätter de Ou-fahrtssteede; bi aal 'n haatelk 
Ouscheed-niemen un Wiersjoon
touken Jier.

Foutsetnge foulged

  36    ______________________________________________
Dät Aler gungkt vorut
Von E. W.

Heye un Bätje hieden 'n froige [= froije] Buren-steede, aber bloot ann
Went. 
Dät wass
eigentlik 'n bittje minn foar 'n groten
Bur. Do maste Buren in Seelterlound hieden
fröüher un ock dälig nogh, 'n groten Kop-pel Bäidene. An 'n groten Koppel
Bäidene
is nogh nit aan Bur tougruunde gehn, wenn
do Steeden trough ju Oufienderei ock al
wät litjer wudden. Do krabbelden sick aber
immer wier hog, deer wudd iuwen düftig
orbeidet. Deer sunt aber al moonige froije
grote Burensteeden tou nix gehn, wir neen
Bäidene wieren.

Dät rakt Gägenden in Dütsklound wir
do grote Buren aal man een, höchstens
two Bäidene häbbe. Dann sjo do maste
Tied ock nogh tou, dat trough dät Hilkjen
immer two grote Burensteeden tousom-men kume. So sunt do Ljude in 
Seelter-lound Godd Tonk nogh nit
ienstaald; dät
tjaande Bäiden, un wen it mädunner ock
nogh moor sunt, wärd just so bliede oun-nuhmen as dät erste. Wi wolln
hoopje,
dät dät in Toukunft ock so blifft.

Bi Heye un Bätje hied dät wull our
Uerseeken. dät jo bloot aan Went hieden.
Enes Deeges kwad Heye tou sin Suhn
Wilke: ,,Wilke du most apound sjo dät
du 'n Wiuwmanske krichst. Memme un
ik wäide aller, wie mouden 'ne Helpe
häbbe." ,,Je Babe", kwad Wilke, ,,dät woll
ik wull aber wät foar een?" Heye kwäd:
,,Ik meene du gungst moal ätter den
Eekenkompsbur, di häd nogh two fixe
Wuchtere in Huz. Ju ooldste is vorgehn
Jier d'rut hilkes [= hilked]. Ju häd 'ne düftige Utstjur
meekriegen, ock 'ne tjucke Ku un ik leuwe
dät di Oolde ock nogh 'n froijen Stüwer
in de Bank häd, dät waas ock nogh goud
mee touniemen.

Wilke makede sick ap 'n Eeuwend gjucht
froi. Hi look näije sälwen braidede wiete
Socken oun. Näije gjuchte Hoske (hollouns
ke Klumpen), do hied hi ock just kriegen
un so stappte hi los.

As hi bi den Eekenkompsbur de Doore
eepen diede, siet ju ganße Huzhonge um
dät grote eepene Fjur. Do Monnljude brei-deden un do Wiuwljude wieren an 't

spin-nen. Di oolde Bur siet
in de Houk. Hi

hied ock nogh 'n Breidelse tougong un
vertelde Spoukgeschichten, stoppede 'ne
tjucke Sloatje bäte de Käise un sputterde
in 't Fjur.

Wilke wudd froi apnuhmen un keem
an 't Fjur twiske do bee Wuchtere tou
sitten. Wilke hied ock de Breidelse mee-broaght, denn dät heerde sick so,
dät elke
Burenwent sien aine Socken sälwen brei-dede. Dät makede ock 'n gouden
Iendruck
bi du Wuchtere un bi den Oolde, wenn jo
seegen, dät hi ock fix breidje kudde. Jo
unnerheelden sick goud. Am maasten baal-de di oolde Bur, den hi hied wull 
herut-kriegen, dät Wilke een
von sien Wuch-tere häbbe wüll. Wilke fäilde sick nit
so ganß sicher in sien Häid. Bi Turen
wudd him dät 'n bitjen binaued, un dann
look it him ouwickselnd heet un koold
ur de Räg. Dät Fräijen waas dag nit so
eenfach.

Von do bee Wuchtere gefäll him Mreike,
ju jungste, am bästen. Ju waas so 'n gjucht
munter Wucht. Ju ooldste, Elske, waas
ock 'n fix Wucht, man ju kwad nit
fuul. Wilke waas 'n fixen Bur, un dät
rate Wuchtere genough do him jädden
häbbe wülln, aber vor Wuchtere waas
hi so'n bitjen bong, will hi do gjuchte
Woude nit fiende kudde.

Von Wiend un Weeder, von Boukeden
Lound häkjen un badnjen, kudde man junge
Wuchtere ju ganße Tied nit unnerhoolde,
dät wiste hi goud, man deer wüll him
gornix ienfale. Deerum slug him twis-koun dät Noodsweet ut. Di oolde 
Eeken-kompsbur merkde wull wo dät
mäd Wilke
stud. Hi nöügede him ap de Groupe Gong
um dät Vey tou bikiekjen. Di Kunstdunger
waas vor 'n poor Jier in de Moude kemen,
un Eekenkompsbur waas aan von do erste
do dät Göütjen brukt hieden. Dertrough
hied hi tjucke Bäiste ap de Staal, wir
hi ock nit minn stolt ap waas.

Bi dät Bäiste bikiekjen liuwde Wilke
rein wier ap, kud ock wier beeter balle.
In de Kökene twiske do bee Wuchtere
waas him dät dag wät binaued tou wud-den. Wilke wüll den Oolde nu 
utnunner-sette, wierum hi kemen waas,
kud aber
nit tou Woude raakje.

  37    ______________________________________________
Di oolde Bur merkde dät wull un kwad:
,,Wilke, bi jou in Huz mout apound ock
'n jung Manske her. Häst du al 'n Moal
um die toukieked?" ,,Je, deerum ben ik
hierherkemen," kwad Wilke, ,,ik wüll jou
fräigje, aw ik jou Mreike wull kriegge
kudde." Nu waas't herute un Wilke fell
'n Steen von't Haat.

,,Na, dät gungt nit," kwad di Oolde.
,,hier gungt it ätter dät Aler[.] Elske is
de ooldste, wenn du Elske nieme wollt,
is 't goud" Wilke kwad, dät hi dät mäd
sien Oolden urläse wüll.

As do Bee wier in de Kökene kemen,
hieden do bee Wuchtere 'n goude Ponne
full Speck un Eiere ap de Disk al klor
stounden. Wilke liet sick nit longe nöügje,
un broaghte den Biwies dät hi ock in 't
Ieten sin Monn stounden diedde. Di Oolde
hied him ja dät oolste Wucht toutelld, un
so reekende hi sick all tou de Fründ-skup.

In Huz vertellde hi sien Oolden wo him
dät bi den Eekenkompsbur gehn hiede.
Heye un Bätje meenden: ,,Je, wenn du
ju Elske kriegge koast, dann dou dät man,
wi sunt deer mäd ienverstehn.'

As Wilke dät our Moal bi Eekenkomps-bur keem, wiste Elske al bischeed, dät
Wilke hier häbbe wüll. Di Oolde hied
hier vertäld, wo hi dät mäd Wilke ouma-ked hiede. Ju waas deer mäd
ienverstehn,
Wilke waas ock ja 'n ounsjoonlken Monn
un de eenßigste Suhn ap 'n Burensteede.

Deer wudd wieders nit fuul ur baald,
dät ur riegede sick von sälwen. Eenes
deeges gehnen do Bee ättern Pastor un
lieten sick ounskriuwe. Trjo Wieke leeter
waas 'n grote Burenhochtied.


Trütig Jier Elektrisk
Von G. B.

As ätter den erste Wareldkriech do
Seelter bisleeten hieden Elektrisk-Lucht un
Kraft antouschafjen, wieren do Ljude bliede
dät it nu ours wudde. Do Suldoaten hie-den in den Kriech dät Lucht kannen
lehrd
un wülln nit mor mäd Gaslampen klarje.

Dät Jäild waas knap un do Rante hog
un dag wüll man Elektrisk.

As dann dät Touhopekumen waas we-gen elektrisk Lucht, kud man bolde vor
käkeljen neen Ohrluster heere ,,Mäd
sucke Kunßen mout man mi nit kume,"
kwad di oolde Reinert. ,,Ik häbbe in de
Zeitunge lesen, deer sunt aan Bur fjauer
Bäiste dood kemen do mäd de Kette an
den irsene Furschötel festmaked wieren.
Dät konn aan dät Liuwend kostje. Un een
Wiuwmanske waas mäd 'n elektrisk Irsen
an't strieken wesen, verjett dät Utknippen
un as ju leeter wier kumpt is di Disk
un dät Göütjen aal verbadnd." Di oolde
Burjan waas der ock jun un meende:
,,Ju Wareld staand ap Stellten. Fröüher
kudden do Sniedere wull 'n Bräidrock
säije bi Fjur, Troanlampe aw Kerze. Nu
häbbe jo do froije Kuppel - Muure - un
Hongelampe un sunt nogh nit toufree."

Do kwad sin Suhn deerap: ,,Je Babe,
deerum häbbe us Bäiste din Bräidrock, as
jo kronk wieren, oudrain, will hi wull
'n Hondebreed tou eng waas. Dät waas
bi dät elektriske Lucht wull nit passierd."

Dann wüll di oolde Lautje deer ock
nogh wät tou kwede. Silencium! As it
still wudde, fäng hi oun: ,,Ljude wi duren  
dät Oolde nit veragtje, dät moudn wi ehre.
Dät Näije duren wi nit wehre un wenn
deer ock aan bi dood kumpt. Deer schell
us ljowe Heergodd nogh wull 'n [b]eeter
Lucht foar häbbe, wät immer hell is un
nit ut de Moude kumpt. Wi moudn mäd
de Tied meegunge un dät Näije dät de
Tied meebrangt us nutsbar makje. Wi
häbbe ja blouked wät foar 'n Nutzen di
Kunstdunger, ju Sträite, ju Irsenbahn, do
Molkereien un Maschinen broaght häbbe."

So gehn dät nogh 'ne ganße Tied un
as dann aal do Vordeele apteld wudden
as: in de Burei tersken, Häckelse snieden,
mälnjen, Fjurholt ßoagjen, Räiwe snitßelje;
foar do Wiuwljude sjoode, bake, Kloder un
linnengoud strike usm., so wieren do maste
deerfoar. Un do deer domals jun wieren,
do sunt nu bliede dät se ock Elektrisk
häbbe.

  38    ______________________________________________
Di Birigh Krakatau explodierte

Sogentig Jier is dät nu her, as an den
27. August 1883 'ne grote, vielicht ju
grotste Explosion sied Maansken Taanken
vorkeem.

In de Sundasträite, twisken do Inseln
Sumatra un Jawa stud di 830 m hoge
Fjur späiende Birigh Krakatau mäd 60000
Milionen Kubikmeter Natursteenmasse. Bi-wohnd waas ju Insel von eenige
Wiete
un morere dusend Iengeborne.

Eenige Mounde vortied wud biaghtet,
dät deer 'n Damppieler, an de 10000 Meter
hog in de Luft steeg. Dät waas son 'ne
Oart Ventiel. Do Gelehrde läse dät so ut,
dät deer ap eenmoal 'ne grote Water-masse ut den indiske Ocean in den 
glöü-nige Krater ronnen is un sick
in Damp
umewondeld häd. In August von dät Jier
1883 mout wull 'n Kraterkegel tousom-men scheeten wese un häd dät 
Damp-ventiel verstopped. Di Waterdamp
foond
nan Utway mor ätter buppen. Un so pas-sierde ju grote Explosion, ju
Maansken
jemals biliuwed häbbe. It rate 'n Knall di
in Australien so goud heerd wudde, as in
Indien un ap do Philippinen. Von do ap
ju Insel wohnjende Ljude kud neen Aet-tergjucht kume, wo dät vorsick gehn
waas,
denn, di ganße Birigh mäd alle Ljude
deerape waas tou Stoaw utnunner flain!
Waterdamp brukt 770moal so fuul Ruumte
as Water un so konn man sick vorstaale,
mäd wät foar 'ne Gewalt di Birigh tou
Stoaw detonierde. Eske un Bimsteen lieg-gen leeter wull 30 Meter hogh ur de
Gegend. Deer waas neen Liuwend mor ap
ju ganße Insel.

Ju schrecklichste Katastrofe aber keem
erste, as dät Meer ounfäng tou sjooden
un walljen, as 'ne riesige Unnergruünd
Explosion den Ocean apwöülde. Eene 30
bit 40 Meter hoge Springfloud walsede
alles deel, wät nogh Liuwend hiedde.
Morere 100 Schiepe as Spielßeeken kut
un kleen hauen. Mor as 13 000 Kilometer
oue wud ju Floud nogh an do Seeougere
warnuhmen. 40 000 Maansken versoopen.
Fjouer Milliarden Kubikmeter Water wud-den 
trough ju glöünige Lava in Damp ver-wondeld.

Den Eewend deerap kud man den explo-dierenden Birigh an den Naghtheemel 
bi-wunderje in Form von
ljuchtende Stoaw-wulken do ganß hogh swiuden.

In Batavia dät deer 200 km owe lait,
mosten do Ljude bi Day de Lampen oun-sticke, will it ganß tjusterg wudde
von
Rook un Stoaw. Een Gegend in Gröte
as de Schweiz wud von ju Explosion
so meenuhmen, dät man leeuwed häd, jum [= ju]
Wareld gehn unner. Di Knall waas so
furchthar weswn [= wesen], dät Ljude do 100-200
km von Krakatau owe wohnden maal wud-den. Ganße Terpe wieren von de
Spring-floud wechswemmd. Fjauer moal
in 'n
Oustand von twäin Deege, spürde man
in Zürich, Wien, Berlin un Petersburg ju
Druckluftwelle; ju tjoon Deege long im-mer wier um de Wareld ronn. Mounde
long saag man nogh buppe den explodier-den Birigh den Heemel bi Naght, ganß
hogh, hell ljuchten.

Wät waas wull passierd, wen ju Ex-plosion hier bi us in Europa vorkeemen
waas, dät so ticht biwohnd is. Von den
Knall waas wull ganß Europa ut 'n släip
apschreckt wudden un wofuul Ljuden wie-ren wull maal wudden. Twäin 
Wareld-krieche sunt ätterdem wesen un
wi häbbe
grote Detonationen biliuwed, man do wie-ren nit tou verglieken mäd ju von
den
Krakataubirigh. Wi wolln hoopje dät Godd
us Mansken in Toukunft fiwahrd [= biwahrd] vor den
Gebruk von Atom un Waterstoffbomben.
Dät waas nit alleenig mäd dät Vernäilen
von use Kulturgöüdere un dode Mansken
däin. Wull di Halldeel von de Ljude
do deer nogh an 't Liuwen bleewen, wie-ren arbeidsunfähig foar hiere
Tiedsliuwend.
Dan kud man wull mäd gjucht kwede: ,,De
Wareld is 'n Jammertal wudden un do
Mansken häbbe dät sälwen so wöüld."

Deerum läit us ordbeidje [= orbeidje] foar den Free.
Un elk di deer Ienfloud ap häd, mai mäd
Goods Helpe, mäd sin Deel deertou bi-dreege.

  39    ______________________________________________
Tahlwoude

Gruundtahlen

1 aan (aan) m
2 two (twäin) m
3 trjo (träi) m
4 fjauer
5 fiuw
6 sex
7 sogen
8 aghte
9 njugen
10 tjoon
11 alwen
12 twelif
l3 trättien
14 fjautien
15 fiftien
16 sextien
17 sogentien
18 aghtien
19 njugentien
20 twingtigh
21 eenuntwintigh
30 trüttigh
31 eenuntrüttigh
40 fjautigh
4l eenunfjautigh
50 füftigh
51 eenunfüftigh
60 sextigh
6i eenunsextigh
70 sogentigh
71 eenunsogentigh
80 taghentigh
81 eenuntaghentigh
90 njugentigh
91 eenunnjugentigh
99 njugenunnjugentigh
100 hunnert
101 hunnerteen (aan)
102 hunnerttwo (twäin)
IOS hunnerttrjo (träi)
200 twohunnert
1000 dusend
1001 eendusendeen (aan)
1002 eendusendtwo (twäin)
1OO3 eendusendtrjo (träi)
9999 njugenddusend njugenhunnert
     njugen un njugentigh
1000000 eenmilion
1000001 eenmilioneen (aan)


Ordnungsthalen

di erste (ju erste (dät erste)
di twäide
di träde
di fjoode
di füfte
di sexte
di sogende
di aghende
di njugende
di tjaande
di alwte
di twelwte
di trättientste
di fjautienste
di füftienste
di sextienste
di sogentienste
di aghtienste
di njugentienste
di twintighste
di eenuntwintighste
di trütighste
di eenuntrütighste
di fjautighste
di eenunfjautighste
di füftighste
di eenunfüftighste
di sextighste
di eenunsextighste
di sogentighste
di eenunsogentighste
di taghendighste
di eenuntaghendighste
di njugentighste
di eenunnjugentighste
di hunnertste
di hunnertunerste
di hunnertuntwäide
di hunnertunträde
di twohundertste
di fiuwhunnertste
di dusendste
di twodusendste
di twodusendunerste
di twodusenduntwäide
di twadusendunträde
di njugendusend njugenhunnert
   njugen un njugentighste
di eenmillionenste

  40    ______________________________________________
Do Wente un do Wulwe

Ju Gegend von Bistritz in Ungarn is
biergig un do Biwohnere sunt ärm. As
dät Lound, so sunt ock do Ljude. Ju Gruund
is schroa un deels mäd Busk biwaaksen.
Deertou koolde Wintere mäd fuul Snee
un Wien. In 'n Terp nit wied von de
Städ wohnde 'n Widewiuw. Ju hied twäin
Wente, wiervon di eene twelif un di our
aghte Jier oold waas. As ju kronk waas
un neen Fjurnge mor hiede, do saande ju
hiere bee Wente mäd de Sliede in den
Busk um Ho]t tou haaljen.

As jo bi de Cerke vorbi keemen, do
kwad di jungste tou sin Brur: Janko,
mi is so sunderboar tou Moude: it is
mi just, as wenn us 'n Uunglück bivor-staand. Läit us erste iuwen in de
Cerke
gunge." Do kwad Janko: ,,Dät konnen wi
wull dwo. Ik häbbe vergehne Naght ock
'n läipen Droom häiwed; ik weet nit
gjucht mor wo dät waas, man ik weet
dagh nogh dat ik blätte. Jo lieten hiere
Sliede vor de Cerke stounde, gehnen in
de Cerke un beededen. As jo wier herut
keemen, wieren jo fuller Moud un looken
munter hiere Sliede ätter 'n Busk, un
dät makede do Bee nix ut, wenn se
ock jeden Oogenblick trough do fersene
Sneedunen trieden. Drugh Holt foonten se
gnough. As jo gnough Badnholt binunner
soaght hieden, un ap de Sliede packenden,
do seegen jo in de Fierte twäin Wulwe,
do liek ap him tou ronnen. Wechloope
kudden se nit mor, denn ap den Snee
kudden do Wulwe full gaauer. Un 'n
Boom wir se apklawerje kud hieden waas
nit in de Naite; denn rundummetoue waas
bloot Strukwierk. Un wät hied him ock
di hogste Boom nutzed. Do Wulwe hieden
ja Wache heelden un jo wieren verklumed
un versmaghted. Wät dwo jo in de Nood?
Janko bideckt sin litje Brur mäd de
Sliede un smit sofuul Busk deerap as hi
nogh konn, un rapt him tou: ,,Beede,
man verhoolt di still! Ik häbbe Moud."
,,O Godd, o Godd," kwad di litje Brur
huuljend, ,,wenn wi ummekeemen, us Mem-me storw von Verträit." Janko
staalde
sick mäd de Aexe tou Wehr. Un as di
erste Wulf, di vorut ronn, heran keem,

versette hi him 'n gouden Sleek in de
Necke, dät hi ume fell. In düssen Ogen-blick packede di ur Wulf him an den
Ierm un smeet him an de Gruund. In
sien Nood packede hi dät Undiert mäd
bee Hounde an de Kähle un heelt den
wied eepene Bäck von sick ou, man
ohne tou roupen, um dät Liuwend von
sin Brur nit in Gefohr tou brangen. Den
Litje in sien Schül urkeem 'n Noodge-föül. Hi smeet de Sliede un dät Holt
von sick ou, greep ju ap de Gruund
läsende Aexe ap un versette den Wulw
eenige Sleeke ap de Räg. Di Wulw trahlde
sick nu jun den näije Fäind un hi hied
him sicher kutrieten, wenn nit di Janko
as de Lai apsprongen waas un den Wulw
von bäten de Aexe in de Kopp hauen
hiede.

So wieren twäin zwecke Wente trough
Goods Helpe un hieren Moud Bitwingere
von two gräsige Rowdierte wudden. Säl-wen hieden se man 'n Bitjen
oukriegen.

Verwundert studen do bee deer, di
eene keek ätter den ur. Dann bikikeden
jo do Dierte, do mäd den eepene Bäck
ap de Räg lieggen. Jo wunderdn sick ur
dät furchtbare Gebitt, ur do gewaltige
Tuske, do him kutmälnje schould hieden.
Jo knieden deel un tonkeden Godd foar
ju wunderbare Rädnge. Dann packeden
jo dät Holt un do bee Wulwe ap de
Sliede un looken mäd ju Fracht ätter
Huz.


Oold Wäseläid

Duije daije Bape
Us Kindken kricht 'ne Kape
Von hunnert dusend Lapen.
Ju konn ik ock wull säije;
Us Bäsje mout se räije.

Us Kindken kricht 'ne Päije,
Een ganße spoogel näije.
Ju schäll di Snieder säije.
Dann konn dät rauelk snäije,
Dät häd 'ne worme Päije.

  41    ______________________________________________
Dät Läiden in de Wienachtsnaght
Von S. C.

In Struckelje wudde sied Jierhunderte
in de Wienachtsnaght von twelif tou een
un von trjo tou fjauer mäd een Klocke
lät. Erste 1927 wudde dät ienstaald, will
dät as 'ne unnödige Rauestörnge biteekend
wudde.

As Urseeke von dät Läiden in de Wie-nachtsnaght is nogh ju foulgende 
Geschich-te bikaand. Um ju Tien [=
Tied] vor trjohunnert
Jier, wieren do Fahne nogh wook un
sumpig. Nan Scheper wogede sick mäd
de Skäipe in 't Näije. Een Jier raated 'n
ädderen strommen Winter. In 'n Dezember
wieren do Fahne al 'n Fout joop ienfersen
um elk kudd rauelk trough de Fahn gunge.
Den 24. Dez., Day vor Wienachten, geh
'n Monn ut Utende wied in de Fahn um
dät Burlager Meer tou sjoon. Hi hied
deer al ofte von heerd, man nogh nit
waije weesen. Hi gehn los bi flugg Sun-schienweder mäd 'n Stock in de
Hounde.
Hi wunderde sick ur dät gewaltig grote
Heedefäild. It waas aal Dopheede mäd
Moas un Gärs. Dirk hied wull ju gnaue
Richtung ap dät Meer, man hi waas deer
dag an vorbikeemen, un gehn immer ferre
in ju Hoopnge dät it bolde kume moste.
Touläst bleeuw hi stounden un kiekede
rund um sick tou. Ju Sunne stud al
läig un hi waas nogh midde in de grote
Westfahn. Hi kud an do hoge Pappeln un
Eekene do Terpe Romelse un Utende nogh
läse sjoo. Man wir waas dät Burlager
Meer, dät hi dag so jädden sjoo mate.
Hi gehn wier ume un läiger deel, denn ju
Sunne swomm al in Dook.

As hi sick biielde um ätter Huz tou
kumen, saag bi ap eenmoal dät Meer
läsen. Dät Ies waas 'n Fout tjuck, man
hi trjougede dät Ies nit, will deer luter
wiete Bläisen oane wieren. Deer moste
wull fuul Sumpgas in de Gruund wese.
Hi gehn deerumetou. Long waas dät Meer
ur hunnert Trede von sudwest ätter nou-dast un an de sextigh Trede breed.
An
do Ougere wusken Räsken. Aster Kaante
waas 'n litje Soundhöghte mäd Moasbäijen.

Dirk hied sick langer verwield as hi
dorst hiedde. It waas ganß wiendstill un
di Dook wudde aal tichter. Hi kudd nan

Boom mor sjoo. Hi saag urs nix mor as
verblöüde Dopheede, Moas, Gärs un Dook.
Hi verlätte sick ap dät ständige Lickut-gungen un gehn aal man drock wech.
It
waas so koold un froos so stärk, dät
hi Iesjuukele an de Bort hongjen hiedde.
Hi hied al longe so drock gehn, dät hi
ganß in Sweet waas. Dät stimde nit mor
mäd de Tied, hi hied al longe in Huz
wese kud un nogh waas neen Laampe
tou sjoon. Hi bleeuw stounden un lusterde,
dät waas aal doodstill ruund um him toue;
wät kudd hi urs dwa [= dwo] as aal man gunge.
Hi leeuwde immer nogh, dät hi liek ap
Utende loos gehn, un deerum gehn hi
aal man drock wech. Hi kiekede ätter
de Halosje, man dät wass so tjusterg
dät hi man Wiser sjoo kudde. Hi foond
nogh 'n poor Swiuelsticken in de Westen-taske un kreeg 'n Schreck as it all
twelif
Uhr waas. Nu wiste hi, dät hi de Rich-tunge verlädden hiedde un verdwäln
waas.
Wät nu? Hi ruup ätter alle Sieden. Neen
Ontwoud. Hi sätte sick deel un as di
Släip him urkeem kreeg hi Nood. Hi
waas in Sweet, un bi den Frost släipe,
dät kudd him de Dood dwo. Hi moste an 't
wonderjen bliuwe un waas so wurrig. As
it nit mor gehn, sette bi sick deel un
keem in Släip. Hi drömde von dät Christ-kindken un wakede wier ap. Ju
Halosje
wisde trjo Uhr. Hi sprong ap un ronn
um worm tou wäiden. Hi Wonderde so
longe, dät hi nit mor kudde. Hi sackede
in de Kniebele un bedede: ,,O Christkind-ken, koast du mi nit helpe! Wenn
du
mi helpst, dät ik nogh wier lebendig
atter Huz kume, dann woll ik nit een
Wiennachtsnaght mor släipe. Dann woll
ik so oold as ik wäide in de Cerke wakje
un läide von twelif tou een, un von
trjo tou fjauer, dät elk dät heere konn
in de Fahn." So as hi dütt Verspreeken
maked hiedde, fängen do Klocken von
Struckelje oun tou läiden. Hi sprong ap
un gehn so gau hi kudde ap do Kgocken [= Klocken]
tou. As hi bi do Eedgreebe keem, slug
hi Kunde un keem gluckelk in Struckelje
bi de Cerke an. Hi häd sien Verspreeken
heelden un alle Jiere um ju Tieg [= Tied] lät.
As hi dood waas, wieren do Ljude dran
waand, un häbbe Jierhunnerte lät, bit
it nit mor nödig waas.

  42    ______________________________________________
Voulke hied Gäistesgegenwoart
Von G.B.

Dät waas in 'n Nowember 1903, as di
Bur un do Tjonste aal tou Bed gehn wie-ren. So as dät in Westfalen Moude
is,
hied di Knecht siene Släipkomer up de
Taal buppe de Hangststal un do Fauene
ap de Apkomer bi de Kökene. Di Bur un
de Familje slipen bäte ju grote Kökene.
Alles wass in den erste feste Släip. Di
Knecht wakede in de Naght ap von dat
Brüljen von de Bäiste. Di Karro an de
Kette blaffede in aan Tur. Deertou heerde
hi knitterjen un knappen as wen deer
mäd de Swiepe knald wudde.

Di Knecht springt ut 't Bad, ritt de
Dore epen un sjucht dät Huz in Flammen.
Hi lapt de Trappe herdeel, ätter de Kö-kene, um den Bur tou roupen. Mäd
sick
Bee läite se dät Vey ätter buten. Do
Wuchtere kume him tou Helpe un läite
nogh Swine un Kolwere los.

As Voulke sjucht, dät di Bur un di
Knecht mäd do Hangste nix wäide kon-nen: so fuul as se sick ock ouquelle,
jo
krigge nit aan ätter buten, do lapt ju wai
un smit den erste Hangst Schnelle hiere
blaulinnene Schorte ur de Kopp un luckt
deermäd atter buten. So brangt ju den
twäide, den träde un den fjode nogh
trough den Rook un Flammen ätter buten.
Ju Hatte wudd all so grot, dät deer
neemens mor in Huz dorste.

Do fjauer Hangste wieren junge swere
Belgier, un di Bur wass so blide deerur,
dät hi do fjauer, Lotte, Isa, Funk un
Schnelle bute in de Wehde gesuund un
heel wier saag.

As di Agent von de Fjurversichernge
den ur Day keem, vertelde him di Bur,
wo do Hangste trough Voulke ut do Flam-men räddet wudden wieren. Di Agent 
big-juchte dät ätter de
Direktion, un mäd 'n
poor Deege keem 'n Bräiw foar Voulke;
ju wunderde sick, dat ju 'n ienskriuwe-nen Bräiw kreeg un unnerskriuwe
moste.

As ju den Bräiw eepen makede, waas
deer 'n Check oane ur fiuwhunnert Maak
un 'n Skriuwen deerbi, dät dät Jäild as
Bilohnge foar hiere Helpe bi dät Vey
rädjen bistimd waas. Well waas wull
gluckelker as Voulke, as ju hieren Ver-lobten 
den Check wise kudde; denn hier-foar kudd ju hiere ganße Utstjur koopje
un do Bee kudden bolde hülkje.


Di Herst

Di Sumer is vorbi, do Deege wäide
kutter un ju Natur gungt tou Raue. Do
Tuffelke sunt al in de Miete un in 'n
Keller: so ock do Runkeln, Steckräiwe
un Wuttele. Di Roage is säidet un staand
al wier gräin foar Toukenjier. As läste
Frucht wäide wull do Stoppelräiwe von't
Fäild haald. Di Bur foolged aal dät Bau-lound ap, wät fräi wudden is un lät
ju
rugge Furge de Winter ur so läse, un [= um]
trough tou fjoosen.

Gewöhnlik fjust it in 'n Oktober un
sunt Anfang November bolde alle Blou-men bit ap do Herstastern verfersen.
Dät
Weder wät kaller, dät Vey kummt ap de
Staal un Fjurnge foar de Winter wät
herien haald. Dat Gärs is nogh wull gräin,
man deer is neen Gehalt mor oane as in
de Maitied.

Vor füftig Jier waas dat Dröüselke
fangen in de Herst 'n lohnenden Sport.
Do Skoulbäidene un ock allere Ljude hied-den Strieke sett. In do Strieke
wieren
two Hangstehierliede un 'n Truust Kranz-bäije (Maibäije). Do Dröüselke
(Drossel)
heere me tou do Wanderfugele un luke
in de Vorjier ätter Skandinavien: in den
Herst kemen se wier ume, wudden fangd
un foar tjon bit aghtin Pennige verkoo-ped. Luke do Wonderfugele ädder
wech,
rekend man mäd 'n äddern Winter. Eenige
Sorten bliuwe hier as do Lüneke, Gould-ammer, Patrießen, Kudderhannen u. s.
w.
Ju ganße Natur rusted sick ap den Win-ter vor. Do Immen knülje sick touhope
um woarm tou bliuwen. Do Poggen
bloasje sick ap un verkjope in do Water-poule.

Do Manskene häbbe dubbelde Surgen.
Erstens surgje se alle Jiere foar de Win-ter, un twäidens surgje se hiere
ganße
Liuwen long foar den oolde Day un foar
hiere Seele ätter 'n Dood. So as de Lü-neke nit foar den Winter surgje,
rakt it
Manskene do nit foar hiere ewige See-lenheil orbeidje un surgje.

  43    ______________________________________________
Spreekwoude

1. Free erneert. Unfree verteert. Aijenlob
stjunkt. Tadel däd ßeer. Wogjen wint.
Wogjen verljust. Untjugh vergunkt nit
Aermoud schaandet nit. Altoufuul is uun-gesuund. Taanke sunt tollfräi.
Versjoon
is maanselk. Umsunst is di Dood. Drome
sunt Schume. Stillstounden is Träggong.
Swiegjen is 'ne Kunst.

2. Di lieke Way is di bäste. Stromme
Heeren regierje nit longe. Een goud Ge-wieten is 'n wooked Rauekäßen. Elke
Nar
gefaalt sien Kipse. Elke Dingen häd two
Siden. Neen Rousen sunner Stiekele. Un-tonk is de Warelds Lohn. Lediggong
is di
Biginn von alle Laster. Goddesfurcht is di
Biginn von Kloukigheid.

3. Nood bräkt Irsen. Uebenge maked den
Mäster. Läip Säid drägt läipe Frucht. Een
Swoalke maked nogh nan Sumer. Slicker-jen maked loose Taasken. 'N blienden
Foaks fankt neen Hanne. Den Orbeider
staand sin Lohn tou. Ju eene Hounde
waaskt ju our. Den Gluckelken slaght neen
Ure. Di Klouke verstaand tou swiegjen.

4. Elk feege vor sien aine Doore. Mäd-dentied häd Gould in de Mule. Fatt
swimmt
boppe. It faalt nan Mäster von 'n Heemel.
Man konn neemens int Haat kiekje. Ge-duldige Skäipe gunge fuul in een Kowe.
Godd lät do Boome nit in den Heemel
waakse. Kieke man nit tou hogh. Bilge
di nix ien.

5. Hoghmoud kumpt tou Fall. Verstand
kompt mäd do Jiere. Man schäl den Day
nit vor den Eeuwend lobje. Ap Rien foul-ged Sunnenschien. Di oolde Godd
liuwed
nogh. Man mout toumäts een Oog tou-taije.

6. Man kooped man [=naan?] Kat in 'n Säck.
Ite mäd Wile. Mäd den Houd in de Houn-de kumpt man trough dät ganße Lound.
Fulln Buuk studiert nit jädden. Ut fraamd
Leder is goud Gjoomen snieden. Ma[n] säi-det um tou arnjen. Den Fugel kaant
man
an sien Fuggen. Um aan dooden Tacke
wät nan Boom umehauen. Man durt nit
ur aan Sprick faale.


Spreekwoude un Riemsele

1. Di tousommenleekene Rige

Molk un Brod maked Sooken rod. Dum-megeid un Stolt waakse ap een Holt. 
Or-beid, Maitehooldnge [= Mäite-]
un Raue slute den
Dokter de Doore tou. Erste dwo un dan
bitaanke, häd monige al groten Kummer
broaght. Orbeid verkuted do Uren un ma-ked dät Liuwe[nd] langer.
Narrenhounde 
bi-smeere Disk un Woogen.
Höfelke Woude
konnen full utgjuchte un kostje min. Oolde
schell man ehre, Junge bilehre, Klouke
fräigje, Narren duldje. 'N munter un ge-suund Bloud is beter as Jäild un
Goud.
Lust un Ljowe tou 'ne Seeke maked Meute
un Orbeid littik. Wöüste Ljude un dulle
Huunde schell man ut de Way gunge.
Neemens schell sick wegen sien Oolden
un sien Hondwierk schoomje. Full soadlje
ädder un riede leet. Vor tritigh tou Hangst
un ätter tritigh tou Fout. Baal min, aber
weer, bitaale min, aber fluks. Ut Sälwer
wäide Lätsen maked, man ock ut Blick.
Di Bonge häd Nood vor de Wiend un
sien aine Schieme.

2. Di touhopesette Rige.

Di Manske taankt it un Godd lenkt it.
Aeijen Lob stjunkt, Fründe Lob hinked,
Framde Lob klinkt. Aghte di littik, hoolt
di scheen; weß jädden mäd di un Godd
alleen. Erste bisinn, dann biginn; erste
urlai, dann woge. Den Klüftigen aghtet
man, den Holtenen konn man nit bruke.
Monige liuwje um tou ieten; aber do maste
iete um tou liuwjen. Monigaan maate
liuwje un iete, aber am ljowsten ju Or-beid verjeete. Kwäd nit aal dät, wät
du
waast: aber bitaanke immer, wät du kwäst.
Binutze gaau den Oogenblick: vergehne
Tiden kume nit wier träg. Trjofach is ju
Tied: longsomm kumpt ju Toukunft her-an; so as di Piler von den Flitzebogen
dät ,,Nu" entflucht: ewig still staand ju
vergehne Tied. Ock ut den kloren Heemel
konn it grummelje; deerum taank bi flugge
Tieden, dät alltied 'n Uengluck kume konn.
Hannen, do full kakelje, läse min Eiere.
Do Hangste, do den Hawer vertjonje, kri-ge him säilden. Nix is so
bidröüwed, as
'n Monn, di alles woll, un daag nix konn.

  44    ______________________________________________
Verschedene Spreekwoude

Di nit heere woll, di mout fäile. Di do
our nix gonnt, is säilden bliede. Wät ik
nit weet, maked mi nit heet. Wät 'n Hake
wäide woll, beeget sick ädder krum. Do
us lehre, mouden wi ehre. Wät man wons-ked, leeuwd man jädden. Von dät, wir
dät Haat von vull is gunkt de Mule
ur. Den nit tou räiden is, den is ock nit
tou helpen. Wir nan Klager is, is nan
Gjuchter. Wir nix is deer häd di Kaiser
sien Gjucht verlädden. Wir ju Orbeid dät
Huz biwaaked, kumpt ju Aermoud nit
herien. Wir dät Gluck apgunkt, gunkt
ju Demoud unner. Wenn dat Bäiden ver-seepen is, dann wät di Sood
tichtdeckt.
Wenn ju Nood am grotsten is Goddes
Helpe tichte bi. Man mout nit ehr fljoge
wolle, bit aan do Juuken waaksen sunt.
Taank an dät Eende, bifor du wät unner-nimmst. As ju Orbeid, so di Lohn. So
as
man in den Busk rapt, so hallt it wier.
Elke Fugel sjunkt, as him di Snabel waak-sen is. So as man 't drift, so
gunkt it.
Spar in de Tied, dann häst du ap 't Aaler.
Von orbeidjen, sparjen un woarjen kumpt
häbben. Moonige junge Monn wät deer-trough verdurwen, dät hi läipe
Selskuppen
bisäkt. Goddes Wille tou bifoulgjen, waas
nit so swer, wenn bloot di Aijennutz
nit waas. Litje Bäidene, litje Surgen; grote
Bäidene, grote Surgen. Wir Glowe, deer
Ljowe; wier Ljowe, deer Free; wier Free,
deer Sägen; wir Sägen deer Godd; wier
Godd, neen Mood [Nood?]. Bit tou 'n Eeuwend
schient neen Mäddenrood, deerum spare
bi Tieden foar Aaler un Nood. Dät Liu-wend sunner Orbeid, is as 'n Roome 
sun-ner Bielde. Smäidens staand
di Riene-bogen in't weste: säiwens aber staand hi
in't aaste. Di ju Weerheid bigreeuwe
wüll, moste fuul Schuppen häbbe. Ljoogen
häbbe kute Beene. Ljauer Häb un Goud
verljoose, as 'n falsken Eed swöre. Mäiten
un Wechten, do nit stimme, kumme vor
Goods Gjucht. Di brukte Ploug glimmpt,
stillstoudn Water stjunkt. Fatte Kökene
maked 'n meegeren Jäildbüddel. Dät Wiuw
konn mäd de Schorte mor ut Huz drege,
as di Kerl mäd den Roggewaijen herien-fiert. Gluckelk is di dät verjät, dät
nit
mor tou anderjen is. Di Prophed jällt nix

in sien Lound. Ju Wareld woll bidraijen
wäide. Ju Wareld is vuller Swindel, un
di nit appased, wät biswindelt. Di den
Schade häd, brukt foar den Spott nit
tou surnjen [= surgjen]. Di urswell 'n Dobbe gräft,
faalt sälwen deeroun. Di eene Kiel drift
den our. Ju eene Hounde waskt ju our.
Wenn it den Iesel tou goud gunkt, gunkt
hi ap dät Ies un bräkt sick 'n Been.
Trough Schaden wät man klouk, man nit
riek. Ju Gesuundigeid aghtet man erste,
wenn man se verlädden häd. Wir de
Sunne nit wai kumpt, kumpt di Dokter
bolde wai. Kopp koold, Fäite woarm, dät
maket den bäste Dokter ärm. Di ap den
ljowe Godd vertrjouwd, di häd ap feste
Gruunde baud. It is nit licht, sogen Pog-gen unner aan Houd tou krigen.
Alltou
trurig is biswierlik, alltou bliede is ge-foorlik, alltou gluckelk is
uunmugelk.
Klouke Hannen läse ock moal in de Barn-eedle. Aetterher kakelje do Hannen.
,,Nix
foar Uungoud", kwad di Düwel, do stickte
hi den Bur dät Huz inne Bround, um
sick tou wörmjen. ,,Nix foar Uungoud",
kwad di Foaks, do hied hi den Hohne bi
de Kopp un slurrde him wech. Di goud
sitt, schell nit räggels schicke. Wenn dät
mouten is, dann is di Wille deer urig.
,,Dät gunkt dät it stufft", kwad dät Wucht,
as ju de heete Aeske utgoot. Lichtloo-pende Mour, sittende Dochter. ,,Ai is
's [= 'n] Ai,"
kwad di Bur, do nohm hi dat Gäiseai.
,,Full Gedruus un min Flüß," kwad di Bur,
do schärde hi dät Swien. ,,Wenn ik kume,
dann kume ik mä 'm [= 'n?] Foart," kwad di Pa-stor, do keem hi mäd den 
Predstoul deel.
Drömen is 'n Drogg, all vor dusend Jier
un dälig nogh. Man konn den Pogge so
longe trede, dat hi quaked. Jun 'n Back-ougen konn man nit jahnje. Di long
häd,
let long hongje. Grot spreeke un wied
striedje, is nix foar aan, di dät goud
konn. ,,Dät waas man sun Urgong," kwad
di Foaks, as jo him dät Fell ur de Ohre
loken. Do Rieke häbbe 'n grote Omme.
Litje Däiwe wudden aphonged, grote liet
man loope. Godd is Vormund ur alle
Gäcke. Bäte do fluggste Gardinen wäide
ofte do tjuckste Troonen huuld.

  45    ______________________________________________
Do Rowere

In biergige Gegenden is di Iesel dät
brukbarste Diert foar Lastendreegen un
rieden. So waas di Iesel ap den Balkan
in oolde Tieden un ock dägligh [= däligh] nogh dät bäste
Transportmiddel. Vor füftigh Jier wud 'n
Film wised ut dät biergige Lound un wenn
dät domals ock nogh neen Tonfilme raate,
so wieren do daag al gjucht interessant.

Di Wiend weihede. Do Buske, Tacken
un Bleede biwegeden sick just so, as
wenn't wuddelk so waas. Trough 'ne Slucht
keemen ien den Birigh hoog. As jo naier
nunner ien den Biriegh hoog. As jo naier 
keemen, kud man aghte Stuck telle, do
twiske gräine, sick lebhaft fiwegjende [= biwegjende] Un-nerholttwigen
trough 
slingerden. Do Iesele
wieren mäd swere Säcke bileeden un wud-den elk von 'n Kerl driuwen. Dät
liet
as wenn deer 'ne Hondelskarawane den
Birigh hogh keem; man dät wieren Ro-were, do mäd hiere Büte ätter hiere 
ver-buurgene Höhle wüllen.

Aan Bur wieren in de läste Tied full
Säcke mäd Järste wechhaald wudden. Di
litje Knecht Hamid hied se biluurd, as
jo de twäide Naght wierkeemen un do
Iesele mäd fulle Säcke bileeden wier wech-looken. Hamid gehn deer bäte ien,
man
so dät do Rowere him nit bimerkden.
Trough ju buskige Slucht biwegede sick
ju Kolonne den Birigh hogh. Un as jo vor
'ne stiepe Felsenwooge Hoolt makeden,
tried di Rowerhaupmann vor, spratte siene
Irme ut un rup: ,,Sesam gung eepen."
Do trahlde sick 'ne grote Steendoore long-som eepen un do Kerle looken mäd
do Iesele in ju grote Höhle. Hamid
in sien Schül kud sien Haat tuck-jen heere un täiwde. It duurde nit
longe do keemen do Kerle mäd hiere
Iesele wier ätter buten. Aan spatte [= spratte] sien
Irme wier ut un rup: ,,Sesam slut di."
Deerap gehn di Steen wier rund un von
ju Höhle waas nix mor tou sjoon. As
ju Bande wäche waas, keem Hamid ut sien
Schül, gehn ätter den Steen un rup mäd
utspratte Irme: ,,Sesam gung eepen." Di
Steen trahlde sick. Hamid gehn gau in
ju Höhle un saag do Säcke in longe Rigen
stounden. Deer wieren Kisten un Kufferte

mäd allerhound Liuwensmiddele. Hi ronn
ferre un keem in 'ne Komer mä Kuf-ferte. In aan Kuffert stud 'n Säck mäd
luter Goulstucke. Hi stoppede sick alle
Taasken vull ronn wier ätter buten, sprat-te siene Irme ut un rup: ,,Sesam
slut di".
As hi saag, dät ju Höhle wier ticht waas,
biielde hi sick um wier ätter Huz tou
kumen.

Tou Huz ankeemen, vertelde hi alles
genau, wät hi biliuwed hiede. Di oolde
Stallknecht Amelek gehn stülken ätter
buten; him hied ap eenmoal dät Gould-fieber packed. Hi ronn in den Staal,
steeg
ap 'n Iesel un roote him do Sporen. Vor
den Steen rup hi mäd eepene Irme: ,,Se-sam gung eepen." Hi ronn in ju
Höhle, un
wunderde sick ur den gewaltig groten Vor-rat an alle mugelke Seeken. Hi
ronn
ferre in ju Komer mäd al do Kufferte
un foond ock den Säck mäd Gould. Hi
greep in den Säck, smeet grapsefulle
Gouldstucke ap de Gruund, as wenn hi
mal waas. Hi packede sien Taasken vull.
Hi wüll ock den ganße Säck mee häbbe,
man di wass tou swer. Hi smeet de
Haldeel in den Kuffert un straide deermäd
um sick tou. Un just as hi den Säck ap
de Puckel hiede, keemen do Rowere herien
un do gehn ju Grieperei los. Amalek
wüll sick verstopje, hi sprong bäte Kuf-ferte un Säcke. As jo him packed
hieden,
kreeg hi 'n Strick um de Hals, keem
ur dät Haublock un mäd 'n krumen Tur-kensoabel und [= wud] him de Kopp
ouhauen.

Den twäide Day keem di litje Knecht
Hamid wier ätter ju Höhle mäd 'n Koppel
Drägunere, Suldoaten un Buren. Hi spratte
sien Irme ut un rup: ,,Sesam gung eepen."
Sesam gehn wier eepen. Do Suldoaten geh-nen mäd hier Schjootere in de Höhle
un
rupen: ,,Hounde hogh," Aetter 'n litje
Schooterei keemen do Rowere herut, wud-den buunden un oufierd. Deer hieden
do
Rowere nit mäd reekend, dat Hamid him
dät Eepenjen von Sesam ouluurd hiede.
Amaleck hied neen Gluck. Gouldfieber is
ock 'ne Kronkheid un deer moste hi an
stierwe.

  46    ______________________________________________
Di grote Bround in Scheddel

Di grote Bround waas 1821, ap 'n Sunn-day, den 26. August. Di Scheddeler
Pastor
waas den Sunnday verreizt un bolde
alle grote Ljude wieren in de Romelster
Cerke ätter de Hoghmisse. Ju Romelster
Cerke waas ganß vull von Ljude. Eenige
Wente studden bute vor de Dore. As jo de
Scheddeler Broundklocke heerden, saagen
jo buppe Scheddel Rook apstigen, as wenn
deer 'n Grummelschur studde. Jo raaten
Alarm un Hals ure Kopp biielden sick do
Scheddeler un ock Romelster ätter den
Bround tou kumen, mäd Hangst un Waijen,
ap de Spritze un tou Fout. Do Sträidack-huze studden ticht binunner. In 'n
August
wieren Taaken ganß drug un so hied di
Wiend in een por Minuten morere Huze
in fulle Petalje.

Wo mai dät do Cerkgungere wull tou
Moude wesen häbbe, as jo trough den Läi-wekekomp Busk Scheddel läsen sjo
kudden.
Do Huze ligen platt. Tou leet! Will deer
blot oolde Ljude un Bäidene tou Huz
wieren, waas bolde dät ganße Vey, Klo-dere, Möbeln, Räiskuppen un di ganße
Aren verbadnd. Di Wiend hied do Flam-men man so vor sick unjaged [=
ounjaged] 
un so hieden
do oolde Ljude blot sick sälwen, do Bäi-dene un Kronke rädje kud. Dät waas
'n
hachelge Bielde wesen, wo in do sogenun-twintigh Huze dät Vey, do Bäiste an
de
Ketten, do Swine in do Kowen un do
Hangste in de Stale badnd hiedden.

27 Huze an de Hauptsträite wieren ou-badnd, wir schulln do Ljude nu wai?
Foar
de erste Tied, foonten se Unnerkumen bi
do Fründe in do Naberterpe un do poor
Huze do nogh stounden bliuwen wieren.

Di domalige Amtmann Bartel in Aythe
makede dät Ministerium in Ooldenburigh
'n Vorsleek mäd 'n Andrag, nit mor as
twelif Oubadnde wier in Scheddel baue
tou läiten. Sin Vorsleek waas, dät do
our utsiedlnje schullen ätter Barenbirigh.
Ju Flur heerde tou de Scheddeler Märk,
waas goude Gruunde un hied blot den
Aetterdeel, dat se urdel bit two Ure
von Scheddel owe liegh. Dät wud dann
ock so maked.

Do twelif, do in Scheddel wier baue dor-sten, wieren: Ahlr. Fugel, Lübbert
Heyen,
Hinr. Brands, Joh. Brands, Gerrelt Thoben,
Bern Büter, Joh. Remmers, Hinr Kanne,
Hermann Schulte, Conrad Awick, Dedde
Awick un Dedde Meyer. Do Bausteeden
wud elk anwised. Di Hauptway wud von
twintigh ap fjautigh Fout verbradert un
do bee Siedwege ap aghtuntwintigh Fout.

Aetter ju Flur Barenbirigh wüll so gjucht
neemens wai. Dät waas unkultiwierd Lound
un wied wäche von 't Terp, dät waas
di gjuchte Gruund. As sick man erste aan
entsleeten hiede, do wieren se all fiuw.

Do erste, do ap den Barenbirigh bauden,
wieren: Wanke Thoben, Gert Ummen,
Bohle Henrichs, Dedde Spanjer un Vogt
Heidhaus. Do our Oubadnde bauden sick
vor dät Terp an den Ayther Way an. Dät
wieren: Herm. Hanekamp, Wilm Elsen, Ben-ke Gerdes, Ww, Dedde Frerichs,
Johann
Lindemann, Ww. Wilke Lübbers, un Bern
Macke. Elk kreeg een Juk Gruunde as
Ousleek foar hieren Märkdeel tou den
Huzbau. 'N Striepen von twelif Fout
bleeuw an de Way läsen. Elk moste an
ju sälge Side baue. Deer wudden fjauer-kantige Placken oumeeten un elke Huz
moste gjuchtwinklig in de Midde baud
wäide, mäd fjautigh Fout von de Wayst-riepe.

Dedde Brandes wüll sick vor sin Fahn
anbaue un kreeg Gemeenheitlound tou-deeld. Deertrough dät Dedde Brandes in
ju Vermeetungsliste mäd two oubadnde
Huze iendraijen waas, so wieren foar do
27 blot 26 Biwerbere, as ock ut do mee-deelde Nomen tou sjoon is.

Trough den Loundmeter Hoffmann-Bär-ßel wudden 28 Steeden bi den Barenbirigh
oumeten. Di erste Siedler kreeg sex Juk
Soundgruunde bi de Hnz, un fjautin Juk
fahnerge Gruunde. Deer jo oolde Märkdeel-häber wieren, kregen jo mor Lound;
in de
Rägel wud domals blot tjoon Juk toudeeld.
Dät wieren an de 16 ha.

  47    ______________________________________________
Aetter do erste Siedler keemen nogh
alwen von do ,,litjere Ljude" von Sched-del ätter den Barenbirigh. Ap den
21.
November 1821 wudde ju näije Koloni
ousticked. Um ju Koloni liuwensmugelk
tou makjen, surgede di Staat foar näije
Anbauersteeden ap den Tertiagruund. Mäd
do Jiere looken deer immer mor An-bauere ätter ju näije Koloni. Ju Gruunde
wudde umsunst anwised; man dät waas
ock 'ne sture Orbeid, bit dät Lound ur-bar maked waas.

Deer wieren 1832 all 48 Wohnhuze,
1855 wieren dät all 67. Do nödige Domme,
Ouwater-Sloote un Tillen, wieren in den
Bauplan festlaid. An den 19. November
1821 bistimmde di Herzog Peter Friedrich
Ludwig, dät ju Näisiedlnge ,,Näischeddel"
heete schull. Näischeddel waas von ju
Tied an 'ne aine politiske Gemeende un
1859 as 'ne aine Pfarrgemeende von Sched-del oudeeld.

Do Siedler mosten stur orbeidje, bit dät
umebrekene Lound genough apbroaghte,
dät deer 'ne Familje von liuwje kudde.
Do erste Huze wieren baud as 'ne Scheep-kowe mäd Heede aw Plaggen as Taake.
Bi litjen wud dät beter. Mäd tjoon Jiere
waas dät Läipste ursteen.

Um do Gemeendekosten aptoubrangen,
baude man touerst trough Hounde un
Spontjoonst 'ne Tichelei (Steen un Pon-nebackrei) ju gouden Urwindst
ienbroaghte.
Leeter wudde ju Gemeenheidsmälne baud,
ju ock 'n Urwindst foar de Gemeenheids-kasse ousmeet. 1878-79 waas 
Näisched-del 'ne ganß aine fräije
Gemeende. Dät
Näischeddel sick in ju domalige Tied so
gau un gluckelk entwickelje kudde, as
it nogh nan Kunstdunger rate, waas mugelk
trough Schäipe un Boukeden Lound badn-jen. Scheepmjucks un smeelen hol-pen
dät 
Lound urbar makjen; as
dät ur-liuwed waas, do keem gluckelk di Kunst-dunger.

So keem neen stillstounden in ju Ent-wicklnge. Ju Gruundbenutznge in 
Näi-schäddel waas 1928 : 365 ha
Aeckerlound,
362 ha Wisken: 36O ha Weeden; 12 ha
Tunlound = Kulturgröte 1O99 ha. 10 ha
Huz- un Hoawrum; 240 ha unkultiwierden

Fahn; 63 ha Domme, Irsenbahn, Water usw.
tousommen 1412 ha.
So schreckelk di Bround in Scheddel
ock waas, so häd hi ock goude Foulgen
häiwed. Erstens wudde ju grote Sched-deler Flur Barenbirigh in kute Tied
urbar
maked, ju dag tou wied von Scheddel
owe lieg. Twäidens wud in dät Terp
Scheddel Ruumte maked. Wo dät Terp vor
den Bround utsaihen häd, konn man sick
vorstaale, wenn man nogh sogenuntwintigh
Huze deer twiske taankt. Ju Sträite waas
man holigh so breed as dälig un do our
Wege wieren gjucht smell. Do Huze stud-den so ticht binunner, dät neen 
Haage-steede urrig bleeuw foar
elk. Ofte hied-den twäin Buren een Hagesteede. Do
Ljude fäilden sick bikniepen, un so is
ock nit tou verwunderjen, dät do Sched-deler wegen dät staatlike Oungriepen
in
dät Apdeelen von ju Tertiagruunde nit
protestierden. Ju Tertia marcalis wudde
von de Staat, blot von de Scheddeler
Deelnge, foar sick verlonged. Dät waas
all vor den Bround.

As in Näischeddel ju seelter Sproake
blot in sogentien Familijen baald wudde,
un in do our füftigh plattdütsk, do gehn
ju twäide un träde Generation ock tou
dät plattdütske ur. Do Bäidne baalden bi
de Skoule plattdüsk un dät waas dät
Eende von de seelter Sproake in Näi-scheddel. In do seelter Stammhuze wät
nogh wull seeltersk baald, kumpt deer aber
'n Framden in't Huz, dann wät fluks platt
baald. Di katholske Glowe häd sick aber
in de ganße Gemeende heelden. As bi
Krichseende ju Cerke trough Fjur deels
vernäild wsss, waas di Schade bolde
reparierd. Do naiste Bahnstationen sunt
Säidelsbirigh un Ayth. Von deer konnen
do Ljude mäd de Wajen ap de Sträite do
Produkte herhalje un läwerje. Ju Tichelei
is nit mor. Ju Wiendemälne wät nu mäd
Motorkraft andruiwen [= andriuwen]. Wenn an do longe
Winteräiwende do Oolden do Bäidene ver-telle, wo do Grotoolden erste
ärmselig
un bidröüwed ounfangd sunt, dann luster-je do junge un merke sick do Nomen
von
do Grotoolden, un sunt stollt ap hieren
Familjenstamm un dät flugge Näischeddel,
as it dälig is. Foutsetnge foulged


  48    ______________________________________________
Wofuul hät dät rienen?

Klima-Station Romelse notierde Rienfall in
Milimeter foar
              1952           1953           
Jan.          64,9           34,4
Febr          29,7           32,7
Merte         54,7           24,0
April         27,4           29,2
Mai           35,9           78,3
Juni          88,5           150,5
Juli          70,5           95,5
Aug.          70,8           131,6
Sept.         56,2           58,4
Okt.          67,5           17,3
Now.          82,2           32,8
Dez.          55,9           40,4
              ____           ____
Sa.           704,2          725,1

Wenn di Rienfall foar do bee Jiere
ock bolde gliek is, so häd dag dät Jier
1953 'n Missaren broaght bi do Tüffelke
trough dät fuule rienen, 150,5 mm in dät
Junimound. Do äddere Tuffelke wieren
in 'n Juni all utwaaksen un broaghten
goud. Do leete Tüffelke in läig
Lound verfulden all vor de Blöüte
un broaghten knap dät Iensäid wier. Tou
dät fuule Water keem ock nogh dät kool-de Weder mäd min Sunschien. Di
August
mäd 131,6 mm Rienfall verurseekede gro-ten Schaden ap do Hawerjierwen. Di
leete
Hawer is maast verdurwen trough ut-waaksen.

Dann keem dät flugge Herstweder. Bi
de Heckfruchtaren staalde sick herut, dät
do Steckräiwe beter geroaden wieren, as
do Runkelräiwe. Foar Runkeln waas dät
Weder wull tou koold wesen. Leete Tüf-felke broaghten ap dät hoge Lound
nogh
eenigermäiten goud. Foar do Wehden waas
dät fuchtige Weder goud. Di Rogge straide
goud. Stoppelräiwe keemen longsom, aber
sicher, un wieren bit tou Näijier goud
tou fodderjen. Wät an Tüffelke un
Hawer trough den Rien verdurwen wud-de, wud trough Rogge, Wehde un 
Heck-frucht wier utglickt.

So sunt do Buren im allgemeenen mäd
dät Jier 1953 toufree. Boomfruchte rate
't genough. Ju Heede hunigede bisunders
goud, man do Imen kudde[n] wegen dät oftere

rienen ju goude Dracht nit utnutsje. Bi
dät drugger Herstweder kud di Bauäcker
goud biorbeidet wäide. Di junge Rogge
staand goud un bistaand goude Utsicht
foar dät näije Jier. Dät Fahnlound waas
in August un Juni tou wäit. Di ädder
säidede Rogge wud ap Fahnlound von de
Snigge oufreeten un moste deels wier
näi säidet wäide. Dat Eed wud touläst
bi dät flugge Herstweder ock noch drug.


Spreekwoude

Hi waas so unrauelk, as wenn hi ap
de Hietsele siet. Dät barnde him ap de
Naile. Ju kud den Düwel wull von de
Korre falln wese. Hi kud wull trough
de Reepe leeken wese. Dät waas 'n gou-den bi de Ate. Hi kikede mäd dat 
gjuch-ter Oog in de linke
Westentaske. An him
wass nix verjeten. Mäd den is neen goud
Plume ieten. Di eenmoal ljucht, den leeuwd
man nit un wenn hi ock ju Weerheid
kwäd. Di ljucht, di stält. Ju Kruke gungt
solonge ätter den Sood, bit se breckt.
Fetskene brange Gluck. 'N släipenden
Huund fangt nan Hase. 'N dringsjende Ku
kricht immer wät, un wenn't ock mäd
'n Stock is. Dät rakt nan Pott so scheeuw,
deer pased ock 'n Decksel ap. Mäd 'ne
Wust ätter 'ne Siede Speck smiete, is
ock nit dumm. Wät dät Oog nit
sjucht, dät Haat nit kwält. Godds Mälnen
mälnje longsomn. Twäin hädde Steene mäln-je nit goud. Ik weet, dät ick mi
ju Noze
nit oubiete konn. Ljauer 'n Lünek in de
Hounde, as 'ne Duwe ap dät Dack. Ver-föüge nit ur dät, wät du nit in
Hounden
häst. Di in vorut reekend, mout twäije
reekenje. Twäidens kumpt it ours as man
erstens toaghte. Di longe släpt, den Godd
ernährt; di ädder apstaand, full verteert.
Di Klockwedeer [= Klockweeder] gungt vorut un di Koppel
bäte him ien. Bi alles ist [= is] wät; bi 'n
Sliepsteen is 'n Traler. Wenn di Rout
ut den epene Schorsteen faalt, dann wollt
riene. Aetter Ljachtmiss trojouged [= trjouged] di
Foaks dät Ies nit mor. Do Swalken luke
wech tou Mreigeburt, wenn di Sumer so
longe durt. Wenn it rient un ju Sunne
schient dan wondert di Düwel bäte Pel-lebirigh un backt Ponnekouken. Man is
blot aan Dood scheeldig.

  49    ______________________________________________
Spreekwoude

Man mout so Ionge lehre, dät aan alle
Fingere glieke long waasken [= waaksen] sunt. Nix
gungt ur ju Gemütlighkeid. Kopp as 'n
Knicker, Buk as 'n Bicker un Beene as
'n Stork; 'n Tonge is 'ne nutzelke Reewe.
Hi waas so slonk as 'n Jagdhuund. Hi
hied 'n Liuw ass 'n Amtmann. Aal mäd
Mäite, kwad di Snieder, as hi sien Wiuw
mäd ju Ellne bilook. Di Aerme di do
Rieke ätteraped, maked sick so lächerliek,
as di Pogge di sick apblasede um so grot
tou wäiden as 'n Bulle. 'N Imesworm in
'n Mai, is sofuul wäid as 'n Fouger Ho.
Elke Ounfang is swer, blot nit mäd 'n
Plunnesäck. Ehrliek durt am longsten. Di
lieke Way is di bäste Wey. Di Springint-fäild kieked den Heemel foar n
Dudelsäck
oun. It, un biet di nit ap de Tunge.
Goud kauwed is holigh verdaued. Di sick
nit säd iete konn, konn sick ock nit säd
lickje. 'N goaren un 'n saltergen Kock
wät nit ousett. Dät mout man gunge, wenn
do Bäidene wät ärwje schälln. Allerhilgen
is di Winter ap do Wielgen. Erster Ge-winn is Kattengewinn. Bur haalt dur. 
Stud-diged drupjen maked den
Steen holl ,,Blot
nit tringe, ji kume aal heran", kwad
di Kaiser tou do Kriechsfräiwillge. Klo-dere makje Ljude. Di Snider maked
den
Jickel, un di Jickel den Snider. Di sick
foar 'n Pogge utrakt, wät deer ock foar
apieten. Die Kuckuck rapt sin aine Nome.
Hi konn baale as 'n Bouk. Foar 'n Mal
konn man wull jun 'n Amtmann teere.
Dou wät du nit läite koast, man dräg
ock do Foulgen. ,,Ik mate wull ätter Skoule
gunge," kwak [= kwad] di Went, ,,wenn di Koster
blot nit so näischierig waas un immer
fraigede. "Hi siet ap 't Räd, as 'n Ape
app 'n Slipsteen. Dät pased ock binunner,
as 'n Haspel ap 'n Kohlpott. Je gelehrder,
je verkierder. 'N jungen Huund in de
Wonne kraßelje [= kranßelje?], um him grell tou maak-jen. Wier Godd aan bi 
find, deer let hi
aan bi. Man mout ju Cerke in 't Terp
läite. Een Ungluck is säilden allenig. 'N
Swien wät nit fatt von aasten Wiend un
Späilwater. Elke Grummelschur häd sin
aine Wiend. Goud Swien fret alles. Dät
gungt herien, as in 'n Stöäwel. Hi waakst
as Kohl in de Tun. Rode Hiere un ellern

Holt, waakse nit ap gemeene Gruunde.
It is stur bi de Bur. Den eene sin Dood
is den our sien Brod.


Hünensteene in Seelterlound

Ju Froage, aw it in Seelterlound ock
Hünensteene rat häd, so as in 't Münster-lound, is foar ju
Geschichtsforsknge von
grote Bitjudnge. Foar ju Bisiedlnge von
Seelterlound in vorgeschichtliche Tieden ap
ju eene Siede un ap ju our Siede, wo dät
mäd do fuule Sagen tou vereenbarjen is,
is 'ne genaue Aetterforsknge unbidingd nö-dig. Düsse Froage is ganß kut un
dütlk
biontwouded in ,,Die Entwicklung des Kar-tenbildes Oldenburgs und seiner
Küste",
von Dr. Behrmann, Assistent am Geographi-schen Seminar der Universität
Leipzig.

Deer is ap ju Korte ,,Monasteriensis
Episcopatus" bi Romelse foulgenbe Ien-skrift: Hic et in vicinis locis
plurima sunt
antiquitatis monumenta ex congestis inu-sitatae magnitudinis lapidibus." Ju
Ursetnge
von ju latinske Ienskrift is: Hir (Romelse)
un Umgegend sunt gjucht fuul Denkmalere
ut ju Vortied, do ut touhopedraine Steene
von ungewohnde Gröte sunt. - Do Ut-drucke ,,Denkmalere ut ju Vortied, do
ut touhopedraine Steene von ungewohnde
Gröte bistounde," wise ap megalitiske
Denkmaler aw Hünensteene wai.

Hirtrough sunt do Bihauptnge wirlaid,
dät it in Seelterlound neen Hünensteene
rat häd. Do Skriftstaler sunt wull tou
ju Meenunge keemen in ju Tied, as do
Hünensteene all sprengd, un as Flintsteene
von do Bootjere ätter Fräislound verfrach-ted wieren. As us do Grotoolden
verteld
häbbe, wudden do Spengungen [= Sprengungen] ganß foar
den Vertjonst bidriuwen. Gate wudden in
de grote Steene boord un mäd Pulwer
kleeuwd. Do Fäildsteene wieren 'n sick
lohnende Utfuhrweere. Ju münsterske
Staatskasse notierde 1779 an Toll ut ju
Fäildsteenverschippernge ut dät Amt Mep-pen 215 Doaler, ut den Bicirk 
Cloppen-burg 23, deerjun ut den
Gjuchtsbicirk Ayth
301 Doaler. 1825 wudde ju Utfuhr ver-beden, um nogh in do aine Terpe
Sträiten
tou läsen. Do ap do Losselsteeden tou-hopefierde Steene wudden nogh fräi
rat.

  50    ______________________________________________
As dann do Sträiten in do Terpe klor
wieren, do wieren do Steene ape. 67
Bootjere bisurgenden ju Utfuhr ap ju
Seelter-Amse ätter Ubbehuzen tou 'n Um-leden in gratere Schiepe. 1852 wudde

bi-gjucht, dät jierliks ur
dusend Bootsleednge
ap de Seelter-Amse verfrachted wudden.
Ut ju Tied hondelde it sick wull um Frachten
von Ellerbrok. An Hound von dusse Mee-deelnge ist it licht tou verstounden,

wie-rum neen Fäildsteene in
Seelterlound tou
fienden sunt.

As 1898 ju oolde Romelster Cerke
oubreken wudde, wudden in dät Fundament
gewaltig grote Steene blotlaid. Aan Steen
waas bi aghte Fout long. Ap aan Eend
träi Fout hogh un bred. Do our wieren
kuter, aber ock so hogh un bred. Do
Steene wudden wier unner ju näije Cerke
as Fundament brukt. Flintsteene wudden
ock brukt bi Burenhuze unner do Stonnere.
Sogar unner do Stonnere von ju oolde
oubrekene Wiendemälne ap de Leiweke-komps Birigh; do grote Steene wieren
deer nogh vor füftigh Jier tou sjoon.

Dät do Gräbsteeden ut oolde Tieden nit
erheelden bliuwen sunt, lait wull deeran,
dät dät Lound nödig brukt wudde. As do
Hünensteene man erste wäche wieren, do
wudden do Greebe gou verjeeten. Urnen-greebe wudden feststaald bi Scheddel,

Par-zelle 299 Fl. 32,
Ennehaw, un Parz. 148
Fl. 7 Blankelde. Hir wudden nogh in näi-jere Tied Urnen fuunden.

Mäd do Denkmaler ut grote touhope-draine Steene, hongje ock do Steeden
touhope, wir Doden bigreeuwen wudden.
Sucke Steeden sunt in Baaljene: Henne-tun (von hun- hen- Dodentun) Flur 9,
Parzelle 279/SO; Hennefan FI. 12, Parz
81/90.

In Utende: Hennekomp (Dodenkomp),
Flur 4, Parz. 94/114.

In Romelse: Hennesch Flur 3, Parz 166-60; Henneblock Flur 3. Parz. 501/513.

In Hollen: Houene-Cerkhaw Fl. I, Parz.
511/516; Havestuck (Have bitjut iunske
Kult ock Gräbsteede) Pnrz. 862/63.

In Bokelesk: Haveland Flur 2. Parz. 107.

In Scheddel: Lewekomp von Liuend, Le-ben un Hleokomp von hleo = Gräbhügel,

somäd Komp mäd Gräbhügele Flur 1, Parz.
39/66.

Butendem rakt it nogh Flurnomen as
,,Oldebarg", un ,,Oldebült", do in Fräis-lound Gräbsteeden bikundje
schellen.

As ju christelke Religion 7OO/8OO Jier
ätter Chr. ienfierd wudde, heerde dät Bi-greeuwen in do oolde Gräbsteeden
ap.
Um do näibaude Cerken wudden näije Cerk-hawe anlaid, do twelif bit
trätinhunnert
Jier as allgemeene Gräbsteeden tjoond
häbbe. Erst in de läste Tied, as Seel-terlound an den Wareldsverkier
ansleten
wudde, un ju Bivölkerung sick mor as
verdubbeld hiedde, wudden näije Cerkhawe
buten do Terpe anlaid. In Romelse wud
um 1933 di näije Cerkhaw buten Terp
anlaid un häd do Nomen kriegen ,,Näije
Cerkhaw" un ,.Berns Komp". In Scheddel
wud um 1951 di ,,Näije Cerkhaw buten
Terp anlaid, will di oolde tou littik waas.
Do oolde Ljude wülln jedden as hire Ool-den bi de Cerke bigreewen wäide. Ju
näije Tied häd ock hir oungriepen; wegen
Mangel an Rumte moste di näije Cerk-haw buten Terp ap de Iesk anlaid wäide.
In Strukelje häbbe se ock vor, 'n näijen
Cerkhaw buten Terp antouläsen. Wenn
deer ock anschienend nogh Rumte is ap
den oolde Cerkhaw, so mouden bolde do
oolde Greebe von näije wir brukt wäide.
Wenn ap sun littjen Cerkhaw alle hun-nert Jiere vorne wir ounfangd wäte, so
sunt do selge Greebe in twelifhunnert
Jier, ock toumindest twelif Moal brukt
wudden.

As Kultsteeden mugen do Bausteeden
von dö Cerken in Scheddel, Romelse,
Struckelje un Bokelesk touerst in Froage
kume. Dann do bikoande Steenden as in
Bokelesk dät Herrenholt un di Klasterbusk;
in Utende do Wietsbirge; in Baaljene an't
Romelster Scheed di Huddenjebom: in Ro-melse di Steensbirig, di Steenhuzisk
un di
Juddecerkhaw; in Hollen di Pellebirig, di
Hollebirig, di Buddenjepoul, Tornblock, Sur-busk un Helle. In Scheddel bi 
Lindbirgs-meer, Felsum,
Kretseldobbe, twiske do
Steene, Mälnekruz, Rothebirig, Juddercerk-haw un bi Sedelsbirig di Iesbirig

  51    ______________________________________________
Hilarius

In ju Hutte von den Helge Wüsten-biwohner Hilarius trongen Rowere ien.
Jo raten sick nit tou erkannen, man hire
Mienen un Biwernge verrätten him. Jo
lieten hire Ogene gonge ätter alle Sieden,
aber as jo nix seegen, do wülln se him
dag nogh bong makje.

,,Häst du neen Nood vor Rowere in
disse Wüldernis," fräigeden jo him mäd
'n dull Gesicht.

,,Wierum schul ik Nood häbbe, ik häbe
ja nix?" lachede di Helge. ,,Hir sunt neen
Schappe mäd Jäild un Leegerrume mäd
Korel, neen Kellere mäd Win. Mien Wut-tele un mien Waterkruke stounde elk
tou 'n fräijen Gebruk."


,,Man jo konnen di dag dät Liuwend
nieme," kwieden do Rowere dull un rö-kelden mäd hire Waffen. ,,Dät is weer,
aber wät nieme jo mi dann? Mi haalt nix
touräg ap disse Wareld. Gould un Sälwer
häbbe ik nit, Lorbeer un Myrte makje
mi nit blide, neen Familje bind mi an
de Wareld, un Wareldsvergnöügen häbbe
ik ganß outäld. Also konnen Rowere un
Mördere mi nix nieme, as miene Aermoud,
miene Pienen, miene Versäiknge, miene
Aalergebrecken un aal Wareldselend.
Deerfoar raten se mi groten Riekdum,
bäste Gesuundigeid, bliuwende Jugend,
ewge Gluckseligkeid, aw mäd two Woude,
den Hemel."
Eenige von do Rowere lacheden, do our
gehn 'n Stääk trough 't Haat, un aan
Jungmonn rate den oolden Eensiedler stül-ken de Hounde. Mäd 'n Jier keem hi
wir
un wohnde bi him in ju Wüste as sin
Sköüler.


Schöäweljen

As vor füftig Jier do Fane kultiwierd
wudden, wudden joope Sloote anlaid, um
do grote Fane drug tou läsen. Ju Foulge
deervon waas, dät dät Rienwater gau ou-lope kudde. In sex bit tjoon Uhren
waas
dät Water von 'n Grummelschur all in de Aai [Aei],
wät fröüher morere Deege durde.

Fröüher wiren do Nieden in de Winter
unner Water, un wenn it dann frooz, dann

rat it grote Flächen mäd Schöäwelies. Oold
un jung un ju ganße Skouljugend wieren
ap de Schöäwele. Dät waas 'n Vergnöügen,
roupen un sjungen, so longe jo sjo kud-den, bi Moundschien wud it leet bit
elk
vergnöügt un wurig ätter Huz gehn. So
gehn dät alle Deege so longe dät Ies nogh
heelt. Elk kud schöäwelje. Litje Bäidene
fehrden [lehrden] dät bäten 'n Stoul. Elk moste
schöäweljen lehre. Do nit wülln, wudden
von do Oolden twongen, denn do nit
schöäwelje kudden, goolten as Sunderlinge.

Domoals rate it ock nogh strommere
Wintere as nu. Do bäste Schöäwler ma-keden Touren ap de Aei ätter Lier un
haalden deer Weere her. So wät nogh
verteld von Oltje Bernd. Hi waas an
't Brodbaaken un hied do Brode all klor
formd, as Antje him vertelde, dät jo
gorneen Salt mor bi do Koopljude kriegge
kuden un wülln uttenemäiden slaghtje.
,,Dann stick dät Fjur in de Ougend man
oun, ik woll iuwen Salt haalje von Lier."
As Antje dät Fjur ounstickt, bind Bernd
do Schöäwele unner, un as dät Fjur ver-barnd waas, do waas Bernd deer all
wir
von Lier, in Hollen mäd trütig Pund Salt ap
de Schullere. Antje hied just dät Fjur
ut de Ougen leeken un Bernd kud dät
Brod ounschuwe. So gehnen in longe strom-me Wintere eenige Artikele tou
Eende, do
ours mäd 't Schip von de Städ haald wud-den. Reede wirenn nogh unbekaand.
So
konn man sick vorstaale, wo di lichte
Frachtverkier von kräftige Schöäwler bi-surged wudde.

Nu ist dät aal vorbi. Do Nieden sunt
ock nogh wull blonk foar 'n poor Deege,
man dät Water lapt gau wech un do Fane
läwerje dann neen Water mor. Iesflächen
as touvorne rakt it nit mor. In Scheddel
un Romelse lehre do Bäidene bolde neen
schöäweljen mor. Ap litje Poule, Toghten
un Sloote sjucht man nogh Bäidene glits-kjen un schöäweljen. In Utende is
nogh
flugh Ies ap do Kanale un Wieken. Ju
Seelter-Amze is foar den Iessport nit mor
tou trjougjen.

  52    ______________________________________________
Do Bremer Städmusikere

Deer hied 'n Mon 'n Iesel, di all longe
Jiere do Säcke ätter de Mälne drain hied-de, den sien Kräfte ap 't Aaler
aber tou
Eende gehnen. Sin Heer wüll him jedden
los wäide, will hi do Säcke nit mor drege
kudde. Dät hied hi merkt un ronn wech.
Hi wüll ätter Bremen: hi meende deer
kudde hi Städmusiker wäide. As hi all
'n gouden Eende waije waas, saag hi an
den Way 'n oolde Jagdhuund läsen. Hi
hied de Tunge ut de Bäk hongjen un
hichede, as wenn hi sick wurig ronne[n]
hiedde ,,Nanu, wät is dann mäd di los?"
fräigede di Iesel. ,,Och, ik ben oold un
gebreckelk un konn ap de Jagd nit mor
ur Fäild. Min Heer wüll mi doodschjoote,
do ben ik wech ronnen: man wir schell
ik nu min Brod vertjonje?" ,,Och", kwad
di Iesel, ,,ik gonge ätter Bremen un wäide
Städtmusiker: gong man mee un melde
di ock bi do Musiker. Ik spidel-je ju Laute un du haust do Pauken." Dät
waas den Huund all gjucht un gehn mee.
It durde nit longe, do siet deer 'n Kat
an de Way un makede 'n Gesicht as träi
Deege Rienweder. ,,Nu, wät is dann mäd
di los?" fräigede di Iesel. ,,Deer ik oold
wudden ben, mien Tuske stump sunt un
ik ljauer bi dät Fjur sitte un spinne, as
tou musjen, wüll man mi in 'n Säck
versuppe: ik ben ben nogh juust wech-keemen, man wir schell ik nu wai?"
,,Du
koast ja ok flugge Musik makje, wi gonge
ätter Bremen as Musiker, deerum gong
man mäd us," kwad di Iesel. Di Kat waas
deermäd ienversteen un gehn mee. Deerap
kemen do träi an 'n Burenhoaw vorbi.
Deer siet di Hohne ap ju Poute un schräi-wede wät deer oane siet. ,,Wät is
mäd
di los?" fräigede di Iesel. ,,Ik heerde, dät
tou Pingstersunday groten Besäik keem un
deerum schuul ju mi in 'n Pott krige.
Nu schäiwe [= schräiwe] ik so longe ik nogh konn!"
,,Dät häst du ja gornit nödig, ik weet,
Räid. Du häst 'ne goude Stemme; wi
gonge as Musiker ätter Bremen un du
diest goud, wenn du mäd us gehnst." Di
Hohne urläide sick dät nit longe, hup-pede von ju Poute un trappelde mee.

As dät Eeuwend wudde, kemen jo in
'n Busk. Di Iesel meende, dät it beter

waas hir in den Busk tou urnaghtjen, denn
bi Naghttied kud man in de Städ daag
nix wäide. Do our träi wieren deermäd
ienversteen. Di Iesel un di Huund lieg-gen sick unner 'n tjucken Boom deel.
Di Kat klawerde in den Boom un di Hohne
floog buppe in de Spitze. Bifor hi iensliep,
kikede hi nogh 'n Moal rund un seeg
in de Fierte 'n Lucht barndjen. Hi ruup
sien Gesellen tou, nit wied von hir moste
wull 'n Huz wese, denn deer waas noch
Lucht tou sjoon. Do kwad di Iesel: ,,Läit
us man deerwai gonge, denn dütt Leeger
is man schlucht. Jo gehnen ap dät Lucht
tou un kemen vor 'n hellerljuchted Ro-werhuz. Di Iesel kikede trough dät 
Fin-ster. Do our fräigeden him:
,,wät sjuchst
du deer?" ,,Do Rowere sitte bi 'n fullen
Disk un konn 't nit ap." ,,Dät waas wät
foar us," kwad di Hohne. Jo heelten
Räid, wo jo do Rowere deerut jagje kud-den. Dann wudden jo sick eenig un 
make-den dät so. Di Iesel
staalde sien Vorder-fäite ap dät Finster, di Huund ap den
Iesel, di Kat ap den Huund un di Hohne
ap den Kat. Ap 'n Teeken makeden jo
hire Musik: di Iesel schräiwde, di Huund
bliekede, di Kat miaude un di Hohn kräide.
Dann brieken jo trough dät Finster, dät
dät Gläs klirde. Do Rowere leeuwden an
Gespenst un fluchteden in den Busk.

Nu setten jo sick an den Disk un
frietten, as wenn se fjauer Wieke smaghtje
schuulln. As jo kloor wieren, makeden
jo ju Lampe ut un elk gehn ap sien
Steede tou släipen. As do Rowere seegen,
dät dät Lucht ute un alles still waas,
kwad di Hauptmonn: ,,Wi hiedden us daag
nit verdriuwe läite most." Hi saande aan,
dät Huz tou unnersäiken. Di gehn in de
Kökene um Fjur tou makjen. Hi heelt
'n Swiuwelsticke an den Kat sien glöü-nige Oogene um Lucht tou maakjen. Di
Kat sprong him in 't Gesicht, sputterde
un kratzede. Di Huund beet him in 't
Been, di Iesel rat him 'n gouden mäd
sin Houw un di Hohne schräiwde. Di
Rower ronn un vertelde: ,,Sun Hexe
kratzede mi in't Gesicht, 'n Kerl statte
mi mäd Saks in't Been, 'n swott Ungetüm
häu mi mäd 'n Peel un buppe rup ock
noch aan: ,,Brang mi den Kerl".



  53    ______________________________________________

Sylvia

Ut do fjautig Städdeele Roms strömden
do Manskene ätter dät Amphiteater von
den Vespasian. Ju Sunne scheen so woarm,
as wenn ju sick ock an dät Schauspill
bideligje wüll. Dat Spill schul biginne,
un dät Foulk trong sick mäd Ungestüm
ätter de Arena, wier Maanskene, un-scheeldige Christen do wülde Dierte as
Fodder tjonje mosten. Do näischierige Bi-säikere nomen rangmäßig hiren
Platz ien,
ap do grote Arenatrappen. Unner do Trap-pen in do grote Rume wiren do Löwen
un Tigere, do all 'n poor Deege smaghted
hiedden, bäte Gitterdoren ouschöteld. Ap
eenmoal wät it still, as ju Dore tou 'n
Loge eepen gungt, ju de kaiserlike Loge
bolde gliek is. Sex, ganß in wiet klodede,
versleierde Pristerinnen; do vestalische Si-stere nieme in ju Loge Platz.
Bisunders
ju eene von do sex, ju jungste wät von
ju Masse mäd Interesse biwundert. It is
Sylvia, ju Dochter von Sulpicius. Ju sit
twiske do our, un let hire Oogene gau
gonge ur dät prunkfulle Teater mäd aal
do verschedene Maanskene. Do Bronce-un Marmorstatüen kikeden von hiren 
Sok-kel herdeel: do Springwater-pipen 
sprit-zeden 'n perfumierd Water umher: ju
Sunne scheen so woarm tou dät ganße
Spill un ju Musik von verscheedene In-strumente liet ju Luft trillje. So
wud
dät Dodesfest fierd! Touwilen heerde man
ju Stemme von 'n Löwe un liet den
Spetakel von do Ljude still wäide. Dann
heerde man ock roupen: ,,Do Christen vor
do Dierte!"

Ganß trurig bikikede Sylvia den ganßen
Vorgong. Ju waas foar dät erste Moal
in de Arene un hir Biniemen moste wull
apfale. Hire Gedanken verrätten wull den
Vorgong in hire Seele; denn Cäsonia, hire
ljowste Fründin, flüsterde hir tou; ,,Wät
is dann mäd di? bäst du trurig; gefaalt
di dät Fest nit?" ,,Dät is jun mien Na-tur, ik fiende it tou gräzig dat
Monnljude,
Wiuwljude un Bäidene in de Blöüte von
hire Liuwend von wülde Dierte kutrie-ten un apfreten wäide schellen."
,,Aber
disse Maanskene sunt ja Christen, sunt
Stoastfäinde [= Stoats..] ." ,,Ljowe Cäsonia, leeuw dät

nit. Miene Amme, 'n ehrenfull Maanske,
ju ik kanne, wenn se ock 'n Sklawin
is, bikaande sick tou den christlke Glowe
un häd mi ofte von ju näije Religion
verteld." ,,Sister, kwed dät nit so lud;
dien Woude sunt unklouk un ju Vestalin
Fulvia bukked sick tou us herur um tou
lusterjen wät wi kwede." Sylvia taide hire
Fründin de Hounde un kiekede wir ap
dät Amphiteater. Deer wud just 'ne Dore
epen maked, un in 'ne longe Riege ke-men do toun Dod verurdeelde herut. Do
wud it allgemeen still; alle Oogene waan-den sick näischierig ap do
Ungluckelke,
do, toun stierwen klor, unner ju Loge von
den Kaiser vorbilooken un him gröüte-den. Dat wiren allerhound, von alle 
Liu-wensaalere un verscheedene
Rassen tou-hopekemen. Do Wiuwljude Gesichtere
wiren bleek von ju Kerkerluft un von
do Pienen von do Torturen. Jo fellen
ap twiske do Monnljude un Oolde mäd
hire stromme, ietenste Gesichtere: hier
waas ju Hoopnge von de Cerke: dät
wiren do gelehrde Gäistlike, do köüne
Bikannere. do Ordenssistere un helge Dia-konissinnen, biwährd trough 'n
Liuwend
full Tugend un Opfere. Aber nit blot
Ergebung in Godds Wille waas in do
Oogene von disse Martyrer tou lesen,
ock ju hemelske Bliedskup von 'ne stärke
Hopnge deertou.

Sylvia hire Haat, dät von Nood klop-pede, waas wät rauelker, as ju den Moud
sunner Prahlerei, disse Rauhe sunner Stolt un
ju Seelengröte, ju so sicher ur alle Natur-verlongjen staand saag. Ju
fäilde, dät mäd
disse Maanskene 'n Godd wese moste, di
him Kraft rate. Elke Oogenblick di ver-gehn, versette hir Gemöüd mor un mor
in ju Steede von disse heldenmöüdige un
geduldige Slachtopfere. It kem hir vor,
as wiren dät Brure, Sistere, trjoune [= trjoue ] Frün-de, ljowe Deele von 
hire aine Seele, do
hire Bloud man nu verjoote wüll. 'N Un-wille urkem hir, ju hied deelstige
maat
tou do Ungluckelde um se tou rädjen
aw mäd him tou liedden. Un as do
Christen eenmöüdig ounfängen tou sjungen,
do wud hir lichter um 't Haat.


  54    ______________________________________________
In Sylvia hire Seele briek 'n Lucht-straal von 'n näijen Day un ju 
Biwun-dernge bahnde den Glowe den
Way. Ju
kikede ätter do Figuren do dät Amphite-ater smukden: ,,Deer stounde do 
ver-bliekte Godde Merkur un
Bachus, Venus
un Mars," kwad ju tou sick, ,,ik häbbe
deer sielärge nit an leewe kud, blot an
Vesta alleenig. Und daag, well von us
wüll foar Vesta stierwe, so as do Chri-sten bliede in den Dod gonge foar
hiren
gekjusigden Godd?" Ju versonk immer
mor in disse Bitrachtnge; un so as ju
Sunne den Dook verdriwt, un den ver-dwälne Wonderer den gjuchte Way wised,
so gehn ju Weerheid in hire Seele ap.
Ju murmelde: ,,O unbikaande Godd, wüllt
du mi ock unnnieme [= ounnieme]!"

Cäsonia trahlde sick ätter hir un kwad
,,Nu woll man do Löwen ap do losläite,
ik häbbe Nood." ,,Jo alleenig, jo häbbe
neen Nood," ontwoudede Sylvia, ap do
Christen wiesjend, do, in ju Midde von
den Cirkus binunner wiren un bededen.
Aan Löwe mäd 'n bitjen rode Mohne, mäd
'n majestätske Stierne, mäd glänsjende
Oogen, kem longsom ut 'ne Gitterdore,
un waas anschienend bliendet von dät helle
Daysljaaght. Hi slug mäd den mächtige
Stäit um sick, un von Smaaght driuwen
gehn hi liek ap do Verurdeelde los. Sylvia
saag as trough 'ne Wulke 'n Monn unner
den Löwe sien Tatze faalen: dät bliede
Gebrüll von den Löwe gellde hir in do
Ohre un dät waas hir, as wenn di Löwe
mäd den spatteljenden Körper in sin blou-derge Rachen ticht an hir
vorbilook. Dann
foulgede dät Bifallklatskjen. Ju kikede ap;
do Christen bebeden [= bededen] wider. Ap Bifehl von
den Kaiser, di, ap siedene Käßen von pur-purrode Fawe liende, dütt
Schauspill mäd
Wohlgefallen un tyransked Gniffeljen bi-trachtede, wud 'n twäiden Staal
epen 
ma-ked, un 'n groten Tiger
mäd vergouldede
Bikloknge [= Biklodnge?], sprong herut, kroop 'n Eende
as 'n Kat un sochte mäd sien gierige
Oogene siene Büte ut. As hi siene Woahl
treffd hiedde, sprong hi mäd 'n Satz ap
sien Slaaghtopfer, drosselde it mäd siene
Tatze un smeet it ap ju Soundgruunde
deel. Man herde 'n lichten Seufzer un den
Nome Jesus Christus, di mäd 'n haatelk

Vertrjouen utspreken waas. Sylvia heelt
hire Oogene stiuw ap do Martyrer: dät
Schauderjen vor dit Schauspill waas foar
hir vorbi. Ur dät Bloud un Dodesstroafe
wech saag ju, as do Christen, den Hemel
epen un ju ewge Seligkeid ap hir täiwen.
Hiere Oogene gjuchten sick ap two
Wiuwljude, Muhr un Dochter, do, sick
fäst umiermd hiedden, mäd Bigäisternge
den naijen sicheren Dod trotsje tou wol-len scheenen. So as ju Muhr von do
sogen makabäiske Brure munterde ju hire
Dochter ap, trough fromme Spreekwoude
un Bilehrnge. Ju Dochter, knap sextin
jiere oold, scheen hire Muhr swöre tou
wollen, bit in den Dod trjou uthoolde tou
wollen. Sylvia bitrachtede do Bee mäd
Biwundernge. Ju kwied tou hire Fründ-in Cäsonia: ,,Wät sunt wi daag
grausom,
sjuch dät junge Wucht deer, dät man
do wülde Dierte pris rakt: ju bedet, jo sunt
nit bong. Do hire Godd maked do Swecke
stärk. O, di Christengodd is 'n mächtigen
Godd; un us Godde? - - Cäsonia! Cä-sonia! Di Tiger - hi springt ap zu [=
ju] 
Doch-ter los - hi slieped
ju wech. Ik leeuwe
ock an Jesus Christus, Cäsonia.

Ju Vestalin Sylvia kwad dät un stud
app mäd selge [helge?] Entcücknge un fjurigen
Glowensmoud in hire Oogene. Ju ver-dutzde Cäsonia wüll hir träg hoolde;
aber
bolde nogh gauer, as do Gedanken säl-wen, reet Sylvia dät Gitter von ju
Loge
eppen un waas ock all unner in den
Cirkus. Do Diertebändiger jageden do
Dierte unner Liuwensgefohr träg in hire
Staale. Do Toukiker wiren bistatt un
bute sick. Jo sprongen ap von hiren Platz.
Do Aine, do Fründe. ju Selskup von ju
Familie Sulpitius reckten hire Irme ätter
Sylvia un ruppen hire Godde an; man ju,
rauelk un mäd Touversicht, gehn mäd
flinke Trede ätter do all minner wuddene
Christen. Sogau as ju bi hire näije Brure
ankemen waas, heelt ju hire Hounde hog;
'ne Dodenstille rundumher tried ien, un ju
spriek mäd feste, klore Stemme: ,,Ik ben
Christin. ik leeuwe an Jesum Christun,
ik woll foar him stierwe: denn hi is 'n
weeren Codd. Di Glowe von disse Un-glückelke is min Glowe.

  55    ______________________________________________
Ik leeuwe ap den Godd, di Kraft tou
de Tugend rakt, un ik telle mi los von do
Bieldere deer sunner Macht, do ut ju Städ
Rom ju Schande von do Völkere maked
häbbe. Min Fahr! - kwad ju tou 'n oolden
Monn mäd wiete Hiere, den ju foar den
Anführder von do Christen heelt - is it
genough an din Godd tou leeuwen, him
ljow tou Labben, um bifräid un redded
tou waiden? Ik leeuwe an him, ik häbbe
him ljow, ik woll foar him stierwe. ,,Mien
Dochter", ontwoudede di Oolde mäd Tro-nen in do Oogene, ,,ik kwede as di
Mäster: Weerlik, sun Glowe häbbe ik in
ganß Israel nit fuunden! Du krichst mäd
dien aijen Bloud ju Döpe, ju di von alle
Sänden scheen maket. Sylvia fell ap hire
Kniebbele deel un gjuchte hire Oogene
mäd Verlongjen un Touversicht tou 'n
Hemel. Do Christen staalden sick um hir
mäd Biwundernge: do Stierwende verjie-ten hire Qualen, riskeden sick ap in
dät
Sound, dat jo all mäd hire Bloud traonkd [= troankd]
hiedden, un sägenden ju näije Christin mäd
hire lästen oustierwenden Blick. Ut ju
twiske Meeliden un Dulligeid deelde
Masse entstud 'n troughnunner Roupen un
Roorjen. Do Vestalinnen hiedden dät Ge-sicht verdeckt, rupen hire Goddin
Vesta
an un huulden ur dät Schicksal von hire
Sister. Di Präfekt von dät Amphiteater
birate sick in ju Loge von den Kaiser,
um 'n näijen Bifehl tou haljen, wät hi
dwo schul. Di Kaiser Domitian bisinde
sick gao un kwad: ,,Nu ju Vestalin Syl-via sick tou do Fäinde von dät Riek
bikaant, do Godde verunehrd un bilei-digt, so mout ju mäd do Goddloze hir
Schicksal deele. Läitet do Dierte los!"
Sylvia siet nogh immer iunske den oolde
Monn ap hire Kniebbele un nohm sick
elke Woud von den oolde Monn tou
Haaten. Hi kwad tou hir: ,,Mien Dochter,
jo läite do Dierte wir los; du krichst
nu den Pris foar din Glowe an Jesus
Christus, buppe in 'n Hemel täiwe ap di
aal do selge [= helge] Wuchtere mäd 'ne Kroune
un Siegespolmen." ,,O, min Fahr, in mien
Seele is Free un Hopnge. Mei di weere
Godd dag aal do bikiere do ik ap de
Wareld am ljowsten häbbe." Deer sprong
'n Löwe mäd 'n Satz ap ju junge Christin;

di Oolde sag se an sien Siede tou de
Gruund rieten un mäd do Bloudströme
hire edle Seele apreeken. Hi spratte sien
Hounde ut ur hir un rup: ,,Weß dögt [= döpt] in
de Nome von de Fahr un de Suhn un de
helge Gäist." Ju heerde nogh disse Woude,
un flüsterde mäd swäcker wäidende
Stemme: ,,Weere Godd, ik habbe di ljow
un leeuwe an di!" Dät wieren hire läste
Woude, wirap ju Tatze hire Brust kut-reet.

 
Seerouwere in Seelterlound 

It schell in ju Tied twiske 500 un 580
ä. Chr. wesen häbbe, as do Seerowere
mäd litje Schiepe ap de Seelter-Amze in
Utende festmakeden. Wofuul Schiepe dät
wesen sunt, kud nit genau feststaald
wäide; dät ganße Joop waas full wesen
von Schiepe von de Klasterbusk ätter de
Utenjer Bräg. Do jo mad hire Schiepe nit
unner de Bräg trough kud hiedden, hied-den jo mäd do Utenjer Boote Romelse
un Hollen bisoaght.

Schwer biwehrd brieken jo in do Buren-huze ien, un twongen do Ljude aale
dat
fatte Vey, Swine un Bäiste ätter do
Schiepe tou brangen. Hannen un Eiere,
Rogge, Hawer, Boukede, alles kudden jo
bruke, un dät mosten do Ljude ap 't
Schip brange. Gould un Sälwer mosten do
Ljude binunnersäike un ouläwerje.
Do Seelter hiedden sowät nogh nit bi-liuwed un wirn nit rusted foar 'n
Krich
von 't Water her. Do eenpelde do nit
ouläwerje wülln, do wudden deelhauen
un do Huze in de Bround statt. Do Sched-deler kemen do Hollner tou Helpe,
man
jo kudden ditmoal blot do Boote, do ätter
Scheddel wülln, wirume twinge. Dat waas
ju erste grote Rowerei von Seerowere
ut Skandinavien. Touglieke Tied schälln
jo ock Rhaude un Umgegend utplunnert
häbbe. Gespensterhaft hiedden hire litje
Schiepe let, as do Wickinger, mäd 'ne
Gäisebrust: ut stafierd wiren jo wesen
mäd Saile un Rudere.

Von do an wudden Steenburge mäd
Sound walle an de Seelter-Ey anlaid, um
bi näije Urfalle den Kampf apnieme tou
konnen.

  56    ______________________________________________
Di ehrlike Daylöhner

As Napoleon ut Russlound fluchtje moste,
un sick bi Leipzig jun Prüssen, Russen un
Oestriker tou Weer sette, do looken do
Franzosen ock ut Ooldenburig, Ostfräis-lound un Westfalen wech un setten
sick
in ju Festung Venlo in Hollound wir fäst.
Von deerut makeden ju Urloope ap do
Naberterpe, plunderden un rowden wät
jo bruke kudden. In een Terp wohnden
twäin unverhülkede Brure do um hire
Jäild gjucht bisurged wiren. Do Franzosen
kudden him ock elke Day urfale, un deer-um bislooten jo hire Schätze un
Jäild in
Sicherheid tou brangen. Ap 'n leeten
Eewend, as wull alle Ljude tou Bäd wiren,
gehnen jo, di eene mäd 'n Spade un 'n
Schienfät, un di our mäd 'n Pott in bee
Hounde in den Tun bäte dät Huz, um
hiren Riekdum tou bigreewen.
Di Naber, 'n ärmen Daylohner siet tou-fällig bäte in sin Tun. Nood un
Surgen
hiedden him ätter buten driuwen, um sik
an de friske Luft tou verhaaljen. Hi wudde
trough dät Lucht von dät Schienfät in
den Naber sin Tun ut sien Aettertaanken
apschreckt. Hi wiste erste nit, wät do
deer nogh wull so leet tou dwon hied-den. Näischierig gehn hi sinnig ätter
de
Häge um do bee tou bilurjen; hi wüll
daag wiete wät deer vor sick gehn. Von
dät Lucht kud hi trough ju Häge sjoo,
wät do diedden un sick sälwen nit tou
verräiden.
As hi den Spade un den sweren Pott
saag, do gehn him 'n Lucht ap; un di
Tocht an aal dät Jäild, dät in den Pott
wese moste, brochte him de Brust so in
Apregnge, dät hi bolde neen Luft haalje
kudde. Hi bimerkde, as do bee tichte bi
him wiren an de Häge, di ooldste ap 'n
pasende Stede wiesede un den our tou-flusterde: ,,Der gräw man oun". Di
jungere
gruw 'n joop Gat in de Gruund un dann
lieten jo den Pott sinnig deelsackje: smee-ten dät Lock wir ticht, triedden
ju Gruunde
wir fäst, makeden alle Spure wech un
straiden nogh wät Bleedewirk ap, so dät
nix mor tou sjoon waas. Dann kiekeden
jo sick nogh moal schjou ume ätter alle
Sieden un gehnen wir in 't Hus.

Nu stud di Orbeider an de Häge ap.
Hi waas ganß apgerägd; dät Bloud rullde
him trough do Aedere, un 'ne framde
Gewalt scheen him toutouflusterjen: ,,Nu
ist [= is] it Tied, 'n Sprong ur de Häge tou
makjen". As hi de Hounde all ap ju
Häge laid hide, stud hi ap een Moal still.
,,Du schäst nit stehle," kwad hi sinnig
tou sick sälwen; un just as wenn di
oolde Knecht mäd den Hangstefout him
all bi den Jickel heelt, reet hi sick mäd
Gewalt los un ronn ätter aien litje Huz
tauräg.

Sien Maanske, dät just von 't Spinnwäil
ap studde, fräigede him: ,,wät is mäd di,
wät failt di, wirum lapst du so? Du
sjuchst ja ut, as wenn du 'n Spouk blou-ked häst in do Naber Tune! Wät häst
du?"
,,Mäd din Spouk!" ontwoudede bistimmt
un fester di Bonn. ,,Dum Tjugh! mi failt
nix. Man kum, läid us tou Bed gonge! It
is all leet genough wudden, un ik ben
ock ganß wurig."

,,Wät häst du so leet maked deer bäte?
Ik wüll all ätter kiekje wir du bliuwen
wierst. Du makest di in de läste Tied so
fuule Surgen, min ljowe Monn!" kwad ju
mäd woke Stemme. ,,Immer Kopp hog un
gouden Moud; Godd schäll us wull nit
verläite. Wenn du di nogh mor ur use
Nood ärgerst, so wädst du nogh kronk,
un wät schäll dann ut mi un do Bäidene
wäide?"

Di Monn beet sick in de Lippen.
,,Use ärme Bäidene," murmelde bi dann,
as sien Maanske 'n Oogenblick wäche waas,
um do Dooren tou sluten un nogh eeni-ges tou rägeljen. ,,Je, do ärme
Bäidene!"
Dann tochte hi wir: ,,Jo kudden nu riek
wäide. Aber. - It is daag goud, dät ik
ut den Tun ben. Well weet, wät pas-sierde, wenn di Düwel mi noch een Moal
so ticht bi sick hiedde!"
So gau as sien Maanske wirkeem, be-deden jo dät gewohnde Eeuwendgebäd un
gehnen tou Bed.

  57    ______________________________________________

Di Daylohner sloot sien Oogene un ver-sochte tou släipen. Aw hi sien Oogene
sloot aw eepen heelt, aw bi eick [= sick] gjuchts
aw links trahlde, immer hied hi den Pott
mäd Jäild vor sick. Dann keem him di
Ienfall, ,,un wo waas dät, wenn du man
'n bitjen Jäild herutnohmste. Du brukst
ja dät ganße Jäild nit tou niemen. - Un
wenn du ock alles nohmst, do bee sunt
ja so riek, jo häbbe so fuul Göüdere,
Fäildere, Wisken un Busk: deertou häbbe
jo ock nogh Jäild utlehnd, jo hoolde nogh
mor as genough foar sick." Dann mohnde
ju betere Stemme in him, ,,ist [= is] it nit
stehlen un blüft it nit stähln? Godd bi-wahre mi vor Däiwerei!" Un nu
bedede
hi wir um in Släip tou kumen.

Do rup ap eenmoal een von sien Bäi-dene, dät bi him in ju sälge Komer
sliep, in Drom lud ut: ,,Babe! Babe!" Hi
riskede sick gau ap un lusterde, man di
Went sliep rauelk wider. ,,Och je, ji
goude Bäidene! Ji släipe nogh surglos un
kanne do Surgen un Plogen von jou ärme
Oolden nit. So orbeitsom un sporsom wi
sunt, wi konnen blot dät Nödigste ver-tjonje foar den Unnerhoolt. Deer
brukt
us blot 'n littik Ungluck tou treffen;
aan von us brukt blot kronk tou wäiden,
un it is us nit mor mugelk, jou tou klod-jen un tou ernährjen; mouden jou
dan
von Dore tou Dore seende um tou bädel-jen. Bädelje! Na! Ljauer woll ik . .
. Jo
sunt unverhülked, jo häbbe foar neen
Bäidene tou surgjen. Jo fäile it nit, wo
dät is foar 'n Fahr, wenn hi do Bäidene
smagtjen sjucht. Wät dwo jo ock mäd
aal hire Jäild? Schell ik .. .? O Godd,
o Godd, brang mi nit in Versäiknge!" -  
Dann wud him wir touflüsterd: ,,Nan
Maanske wät it gewahr, du koast ja an
ju our Siede ur de Häge stige, dann
nogh 'n Eeende [= Eende] ur dät Fäild in our
Richtnge loope, um deertrough elke Ver-dacht von di ou tou schuwen. Un 
wahr-schienlik bale do bee gornit
deervon ut
Nood, von do Ljude utlached tou wäiden.
Nu, Gefohr is deer nit bi; sowied ju in

Froage kumpt, konn ik dät rauelk dwo.
- Deer slacht ju Klocke een Uhr. Alles
is still un släpt! In tjoon Minuten häbbe
ik den Pott hir, ben riek un konn mien
Bäidene ehrlik ernährje . . . Wät häbbe
ik kweden? Ehrliek? Waas dät ehrlik? Un
wenn dät ock neemens sjucht, sjucht Godd
dät nit, mi[n] Gjuchter?! Na, na," kwad
hi dann entsleeten, ,,ik dwo dät nit! Min
selge Fahr häd mi dag as ik nogh jung
waas, immer lehrd: ,,Ehrlik durt am long-sten. Godd verlät sien Bäidene
nit." O
Godd verläit ock mi nit!"

So smeet sick di ärme Monn, von Ver-säiknge verfoulged, wai un wir, un as
it ljaght wudde, ju Sunne apkeem, do
hied hi nogh nan Släip in de Oogene
häiwed. ,,So konn dät nit ferre gonge,
ik mout deer ours mäd an. Un so as hi
dät toaght hiedde, hondelde bi ock fluks.
Hi sprong ut dät Bäd, look sien Klodere
oun un gehn sinnig ut Huz. Bi sin Naber
kloppede hi fell an de Dore.

Do Nabere, do ock wull nit rauelk
sliepen hiedden, makeden fluks epen. Do
wunderden sick ur den ädderen Bisäik un
fräigeden aw deer wät passier[d] waas,
wirum hi so apgeregd waas un wät hi
wüll. ,,Heerd moal her," kwad hi, kut un
scherp. ,,Ji häbbe yersen Ewend in jou
Tun 'n Pott mäd Jäild begreewen. Ik
häbbe dat blouked in [= un] kud ju ganße Naght
nit släipe dervon. Bolde waas ik tou 'n
Däiw wudden. Nu bidje ik jou: grewed
dät Jäild wir ap un verbierged 't ap ours
'ne Steede ju ik nit kanne, so dät ik wir
in Free liuwje un rauelk släipe konn." 

Dät waas 'n hedden Kampf mäd gäistige
Fäinde. Hi häd sieged ap jum [= ju] ganße
Lienje jun aal do Versäiknge un sick
just so tapfer maked as 'n Suldat di
mäd de hochste Tapferkeidsteeken deko-rierd wudde. Wudden alle Bäidene in
hire
junge Jiere von do Oolden di feste Glowe
an Godd so lehrd, dann saag it beter ut
in de Wareld.


  58    ______________________________________________
Ju Kunst, riek tou wäiden

Deer waas moal ap 'n Vergantung 'n
Koppel Foulk touhope kemen un as di
Notar un di Utrouper nogh nit deer wi-ren, fängen do Ljude oun, as dät bi
sucke
Gelegenheiten wull Rägel is, ur ju läipe
Tied tou klagjen. Aan jungen Monn
waande sick an 'n oolden erfahrnen Monn
un fraigede [= fräigede] him: ,,Leewe ji nit ock, dät
do hoge Stjuren un Ougawen dat Lound
ganß utluke."

Di oolde Monn mäd 'n wieten Full-boart stud ap un kwad: ,,Mien goude
Ljude. Do Ougawen an den Staat sunt
hogh un man kud dät Jäild ours goud
bruke. Man wen wi ours neen Ougawen
hieden, dann kudden wi deer licht mäd
kloor wäide, wi häbbe aber nogh fuul
mor Ougawen do us fuul swarer falle.
Name wi as Exempel ju Leeuigeid, ju
kosted us twäije so full as do Ouga-wen an den Staat, use Luxus träije un
use Dummegeid fjauer moal so fuul. Von
disse Ougawen konn us nan Foulksver-treder befräije. Deervon konnen wi us
sälwen bifräije, wenn wi do goude oolde
Rägele bifoulgje: denn Godd helpt do,
do sick sälwen helpe. Reekenjed moal
ju Tied, ju mäd ledig gongen, dät hat
mäd Nixdwoon verbroaght wät, un ji sjo
dät ik gjucht häbbe. Lediggong is di
Biginn aller Laster: hi brangt us Kronk-heiden un verkutted ap disse Wise
us
Liuwend. Lediggong is 'n Rust, di mor
oungrippt as ju Orbeid. Die Kaije, den
man alle Deege brukt, is immer blonk.
Häst du dien Liuwend ljow, so vergeude
nit ju Tied, denn ju is dät wirut dät
Liuwend bistaand. Wofuul verljose wi al-leenig deertrough, dät wi langer
släipe,
ohne tou bitaanken, dät wi nogh longe
genoug ap 'e Räg läze konnen tou Stierne
tellen. Verlädene Tied lät sick nit wir-fiende. Deerum läitet us de Hounde
bruke, so longe wi nogh Kraft häbbe.
Leuigeid maked alles swer un Fliet alles
licht. Di leet apstaand, wät nit kloor;
denn wenn hi erste gjucht an de Orbeid
is, is dät all wir Eewend. Ju Leuigeid
gongt so longsom, dät ju Aermoud hir
bolde ienhaalt. Driuw dien Geschäft, so
dät dät Geschäft di nit drift. Wät helpt
it ap betere Tieden tou hoopjen un
tou täiwen. Wenn wi us sälwen an-derje, dann anderje sick ock do Tieden.
Fliet häd nit nödig betere Tieden tou
wonskjen. Di sick mäd Hopnge toufree
rakt, lapt Gefohr, in 't grote Huz tou
kumen. Sunner Orbeid häd man nan
Vertjoonst. Di 'n Hondwierk aw Ge-werbe häd, häd ock Vermugen; un di
'n Beruf aw 'ne Anstalnge häd, häd ock
'n lohnd Ehrenamt. Di orbeidje woll, find
immer Brod. Den flietige Monn kickt
wull ju Aermoud in 't Huz, woged sick
aber nit herien. Den flietigen schaankt
Godd alles. Orbeide dälig, denn du koast
nit wiete, wät di deer mäiden von auhaalt.
Een Dälig is mor wäid, as two Mäiden.
Griep ju Orbeid kräftig oun; mäd Hands-ken fangt di Kat neen Mus. Aber
Fliet
alleenig ist nit genoug, wi mouden ock
Utdur häbbe un nit lichtsinnig wese,
wi mouden sälwen 'n Ooge ap ju Ar-beid häbbe un us nit ap our Ljude
verläite; denn 'ne Familje ju ofte utlukt,
kumpt nit so wied as een ju ap hire
Steede blift. Träimoal umeluken is so
fuul, as eenmoal oubandjen [= oubadnjen]. Verläit dien
Wierksteede nit, so mei di dien Wierk-steede ock nit verläite. Wollt du
diene
Seeke goud utgjucht häbbe, dann gong
sälwen. Di trough den Plough riek wäide
woll, mout him sälwen ounpakje. Dät
Ooge von de Heer gjucht mor ut, as
sien bee Hounde. 'n litje Gliekgiltigeid
konn 'n groot Malör angjuchte. Will 'n
Spicker failde, gehn 'n Howiersen ver-lädden, an dät Failjen von dät
Howiersen
di Hangst un will di Hangst failde, di
Rieder. Die Fäind haalde him ien un
un broaght him ume: dät waas nit pas-sierd, wenn hi ap den failjenden
Spieker
aghtet hiedde.

Di nit iuwen so goud tou sparjen ver-staand as tou vertjonjen, di konn sick
tou Dod quäle, sunner aan Pennig bäte
tou läiten. 'ne fatte Kökene maked 'n
meger Testament. Sieden do Monnljude
ur Spill un Sellskupdräinken Aexe un
Homer, un sied do Wiuwljude ur den
Koffje un Teebisäik dät Spinwiehl un ju
Breidelse verjeeten häbbe, sunt monige
Vermugen tou nix gehn. Wollt du riek
wäide, so lehr nit bloot tou vertjonjen,
sundern ock tou sparjen.

  59    ______________________________________________
Ji leewe vielicht, 'n extra schölken
Koffje aw Tee, 'n Gläs Win aw Bjor,
touwilen 'n fatten Biet, Klodere ätter de
näiste Moude un dann un wann moal 'n
extra Vergnöügen, dät häd nix tou bitju-den; man merked jou: een Bitjen,
dät
ofte vorkummt, maked 'n Fuul. Waarjed
jou vor do immer wirkumende unutze [= unnutze] Ut-gawen. 'N littik Gat 
versinkt 'n grot Schip,
un Slickerjen kosted fuul Jäild. Wenn
Ji 'n Paat ock billig koopje konnen, man
nit bruke, dann is hi nogh tou jur. Wenn
man kooped wät man nit brukt, so konn
man bolde verkoopje moute, wät man
brukt. Di Klouke wät trough framden
Schaden klouk, di Dumme bolde nit trough
sin aine.

Dät rakt Ljude do sälwen smaghtje, un
hire Bäidene dät nödige Brod entluke, um
sick unutze [= unnutze] flugge Klodere tou koopjen.
Side un Samt maked dät Fjur in de Kökene
ut. So wied is it kemen, dät dät Jäild
foar luxiöse Sellskuppen utraat wudde,
un do Schouster un Snider Reekngen nit
bitoold wäide kudden. Trough sucke un
derartige Dummigeiden sunt rieke un vor-nehme Ljuede ap 'n Huund kemen, un
mosten bi do um Orbeid fräigje, wir jo
fröüher hoghmöüdig ap herdeel kiked häb-be, do aber trough Flit un Sparjen
tou
Vermugen un Ounsjoon kemen sunt. 'N
Bur ap sien Fäite is beter, as 'n Edel-monn ap sien Knibele.

Monig aan, di 'ne goude Erwschaft ma-ked aw 'n groten Gewinn leeken häd,
toaghte, nu konn it wät lide. Litje Ut-gawen bi so een grot Vermugen konn
man sick wull leistje. Wenn man immer
ut dät Mehlfät nimmt un nix wir deeroun
däd, dann kummt man bolde ap den Bou-dem. Wenn di Sood drug ist, weet man
erste wät dät Water wäid is. Wolln ji
wiete wät dät Jäild wäid is, dann gonged
wai un burgjed. Surgen foulje [= foulgje] ap Burg-jen. Häst du een froi 
Stuck in 't Huz koo-ped, so most
du nogh tjoon deertou
koopje, so dät alles tousommen pased. It
is lichter ju erste Lustjammergeid tou ver-biten, as aal do foulgende. Di
litje Monn,
di do Rieke ätteraped, maked sick so lä-cherlik as 'n Poage, di sick
apblasede,

um so grot tou wäiden as 'n Bulle. Grote
Schiepe duren sick ap den grote Ocean
wogje; litje Fahrtjuge mouden sick an 't
Ouger hoolde. Wät 'ne Dummigeid Scheel-den tou makjen, foar Seeken do man
nit
brukt. Di sick in Scheelden statt, rakt
do our 'n Gjucht ur siene Fräigeid. Kon-nen ji nit ap 'n Datum bitahlje, so

mou-den ji jou schoomje,
wenn jou Jäildleen-der jou junkumt. Ji bale schjuchtern mäd
him un brange unweere Uträden an 'n
Day. Bi litjen verljose ji Glowe un Trjoue,
dät Schoomgeföül un ljoge. 'N apgjuchten
Monn schul elk liek in 't Gesicht kiekje
dure; verscheeldede Aermound [= Aermoud] aber nimmt
him dät fräije unscheeldige Aptreden. It
haalt swer, dät sick 'n lozen Säck ap-gjucht stounden haalt. Di immer
kooped
wät him gefaalt, di verjet licht dät bi-tahljen: di Verköper häd 'n goud
Memorije
un kumt ädder genoug mäd de Reeknge.
Di Vertjonst konn von kute Tied un un-sicher wese, do Ougawen aber sunt
sicher
un durhaft. It is lichter twäin Schor-steene tou bauen, as aan worm tou 
hool-den. Ju Erfahrnge is 'ne
jure Skoule,
it is aber ju eenßigste wir Toren wät
lehre."


Litje Froagen

Wecke Klocke häd neen Reede?
Wecke Schou is nit von Leder?
Wecke Föt [= Fät?] häd gorneen Beende?
Wecke Hangst häd nan Stäit?
Wecke Hüsken häd neen Dack?
Wecke Mälne häd nan Bach?
Wecke Hohne häd nan Koum?
Wecke litje Klocken nan Ton? 
Wecke Mure is nit von Steene?
Wecke Ku häd gorneen Houdne?
Wecke Ku [Rouse?] häd gorneen Toudne?
Wecke Busk häd gorneen Twiege?
Wecke König häd nen Riek?
Wecke Monn häd neen Gehör?
Wecke Bur tielt nan Aecker?
Wecke Bom häd neen Kroune?

  60    ______________________________________________
Berlin vor fjautig Jier

Wenn wi dälig 'n Bräiw aw Korte mäd
Bräiwmarken fräi makje, dann duren wi
ju twäin Pennigs Marke ,,Berlin" nit ver-jeete, denn wenn ju failt, dann
nimmt
ju Post do Bräiwe un Korten nit oun.
So mouden wi elke Moal, wenn wi ju
Marke sjo, an Berlin taanke. In do bee
Wareldkriege sunt wull alle Suldoaten
troug ju Städ kemen. Foar do, do deer
all wesen sunt, un ock foar do, do ju
Städ nogh nit blouked häbbe, is it wull
von Intresse ju oolde Biskriunge vor fjau-tig Jier wir ätter tou lesen.

Wenn wi touräg taanke bit int fjau-tienste Jierhunnert, do waas Berlin nogh
'n Fiskerterp: wir touvorne an de Spree
do ärme Hutten von do Wenden studden,
stounde nu (1914) prachtvulle Palaste un
Steeden wir Kunst un Gelehrigeid unner-broaght sunt. Berlin bistud erste ut
two
Terpe, ut Berlin un Kölln, wir ju Spree
twiske trough gehn. In dät 14. Jierhun-nert wählden do bee Terpe aan
Gemeende
Rat un do entstud ju Städ Berlin. Um dät
Jier 1550 wieren do sträiten nogh Sound-wege: vor do Huze lieg nogh Mjuks
un
Ougefall, un an ju Steede, wir dälig di
Lustpark do Bisäikere anlukt, waas 'n
Sump mäd Reit. 'N groten Apstieg nohm
ju Städ sied 1815, un bisunners ätter den
lästen Krich 1870 häd ju Städ sick gau
utdehnd. In dät Jier 1864 tälde Berlin
633.000 Ienwohner un twintig Jier leeter
hied sick ju Tall bolde verdubbeld. Ju
Riesenstäd häd nu wied ur 2 Millionen
Biwohner.

Berlin is riek an grote Kunstbauten,
an prachtvulle Sträiten un grote fräije
Steeden. In de Midde staand dät könig-like Slott, dät von den Kaiser
biwohnd
wät. Dät oolde Slott waas 'ne Burig an
de gjuchte siede von de Spree, mäd
Muren, Toudne un Gräften. Eenige Deele
as di runde Toudn is dälig nogh tou
sjoon. König Friedrich häd al do eempelde
Bauten tou een grot Slott umebaue lät.
Ju Slottkapelle an de Westsiede liet
Friedrich Wilh. di fjoode apbaue. Dät
Slott is 'n long Fjauerkant mäd jiuw [= fiuw?]
Portale un fiuw Binnenhawe. Von do 700

Rume is di wiete Saal di flugste.
Goude, aber ock läipe Deege häbbe do
Muren von dät Slott blouked. Hir wudden
do Siege von Friedrich den twäiden fierd;
hir hied Napoleon sien Quatier, as Prü-ßens Macht breken waas; hie wudden
do
Lieken von do Könige vor dät Bigreewen
utstaald; hir wudde di Tron foar dät
näije dütske Riek apgjucht. Ju kaiserlike
Familje wohnde in dät erste Stockwierk
in den Utbau ätter den Slottplatz wai. Hir
keek man ap den sprudeljenden un rus-kjenden Springsood, den ju Städ den 
Kai-ser as Geschaank widmed
hiedde. Ap ju
Slottfräiheid staand dät Denkmoal foar
Kaiser Wilhelm den ersten, as Geschaank
von dät dütske Foulk. It staand hog in ju
Midde von ju Pilerhalle un Figuren as
'n Riederdenkmoal.

Dät Slott junur latt di Lustpark mäd
däd Riederdenkmoal von Friedrich Wil-helm den träden tou 'n Bisäik ien.
Muntere
Bäidene spielje hir, twiske do Gärsflächen.
Springwateranlagen biliuwje ju Bielde, un
'ne geschäftige Maanskenmasse kume sick
jun ap disse Scheedpunkte von träi Städ-deele. Prachtvulle Bauten umromje
den
Platz: di näije Dom mäd siene Kuppeln
un Toudene, do bee Museen un ju Natio-nalgalerei.

Gungt man ut den Lustpark ur ju Slott-bräg, so sjucht man gjuchts ju 
Ruhmes-halle.  Deer iunske laid ju
Königswache.
Hir häd Friedrich Wilhelm di träde Denk-maler sette lät foar do Generale
Bülow
un Scharnhorst. Deer junur stounde Fürst
Blücher mäd York un Gneisenau.

Tou do flugste Cerken Berlins heerd ju
katholske Hedwigscerke, ju ätter ju
Teeknge von Friedrich den twäiden baud
is. Tichte bi stounde, dät königl. Opern-huz un ju Friedrich Wilhelm
Universität.
De Wache junur laid dät eenfache Slott
von Kaiser Wilhelm den ersten. Bi dät
grote Riederdenkmoal Friedrich den Gro-ten fangt ju 60 m brede Sträite
,,Unner
do Linden" oun. Disse flugge Sträite bi-staand ut morere Domme un sunt 
biplon-ted mäd fjauer Rieggen
Linden un Kasta-nienboome.

  61    ______________________________________________
Ap ju Sträite unner do Linden kumpt
man an grote Bauten vorbi tou dät Bran-denburger Tor. Twelif Loge Pilere
dreege
ap hire Bikrounge den twojoligen Waijen,
wirap ju Siegesgoddin hiere Ientoag haalt,
fjauer grote Hangste, do iunske nunner
spond sunt, luke den Waijen. Gungt man
trough dät Tor. so kumpt man noudlk ap
den Königsplatz, wir in de Midde ju 61 m
hoge Siegessäule staand. Ju is as Er-innernge an do Siege von 1864, 1866 un
1870/71 baud wudden un drägt ju Ien-skrift: ,,Dät tonkbare Foulk foar do 
sie-gende Heere." Sextig
eroberde Knun-nen dekorierje den Pilerschäft, di mäd
een, von aghte Adlere draine Deckplaate
ouslut. Ur disse Plaate reckt sick nogh
huzhog ju vergouldede Siegesgoddin, ju
mäd hire gjuchte Hounde den Lorbeer-kranß hogh haalt. In de Naite laid dät
grote Rieksdayhuz un deervor dät Bismarck-denkmoal. Sudelk von ju
Siegessäule sjucht
man ju Siegesallee mäd 32 Marmordenk-malere ut de dütske Geschichte. Ap den
suddelken Eend von de Siegesallee spru-deld di Rolandsod.

Von dät Brandenburger Tor ut kumpt
man to den Dierte Park; dät is 'n froijen
ur 250 ha groten Park. Deer gunge fuul
Sträiten un elektriske Bahnen trough un
dät liuwed deer von Bäidene, Riedere un
Waine. Deer rakt it ock rauelke Stee-den wir do Fugele sjunge. Kostbare 
Denk-malere sierje den Park ap.
Grosartig as
ju Städ is, is ock dät Liuwend in Berlin.
All ädder ap 'n Mäiden fangt dät Liuwen
un di Verkier oun un mäd elke Ure wät
dät Gewoge von Maanskene un Fuhr-wirke gratter bit Midday. Am 
lebendig-sten is it wull Under do Linden,
ap
ju Leipziger- un Friedrichsträite. 'n ticht
Gewöül von Maanskene sjucht man vor
do grote flug apmakede Glässchiuwen von
do Koopmanns Winkele.

Eene Ringbahn, ju in 'n groten Bogen um
ju ganße Städ fiert, verbind aal do fuule
Bahnhawe. Ju Städbahn fiert ap 'n hoge
Urbrägunge trough do Huzrieggen; ju
tjoont den Verkier twiske do eempelnde
Städdeele unner sick. Ap do Sträiten fiere

dusende Fahrtjuge un elektriske Bahnen
von den äddere Maiden bit leet in de
Naght wat [= wai]. Foar tjeon [= tjoon] Pennig konn man
wull two Ure wied fiere. Eene bisun-dere elektiske [= elektriske] Bahn, ju 
Hog- un Unner-gruundsbahn,
fierd bolde ap Brägebogen
ur dät Gewöül wech un bolde wier trough
de Gruund unner do Sträiten un Huze.
Den Wiedverkier bisurgje trättien Irsen-bahnen un ap do Spreeirme un Kanale
fahre ur 30 000 Waterfahrtjuge.

Berlin is ju erste Hondelsstäd in Dütsk-lound. An Industri sunt bisunders 
ver-treden Maschinen-, Irsen-,
Sälwerweeren-,
Boomwullfabriken. Di Halldeel von aal do
Ienwohnere liuwed von Hondel un Ge-werbe. As Haupt- un Regierungsstäd von
Prüssen un Dütsklound häd Berlin ock
do hoghste Bihörden.

So saag dät ut in Beriin tou Bigin
von den erste Wareldkrich 1914/18. Je
länger di Krich durde, je stiller un een-sommer wud dät Liuwed [= Liuwend]
in 
ju Grotstäd.
As wi 1915 toun ersten Moal von Ruß-lound ap Urlaub fierden un bi 'n Backer
um Brod fräigeden, do fräigede dät Wucht
in den Backerwinkel: ,,Haben Sie Brot-marken?" Un in den Slachterwinkel 
fräi-gede dät Maanske: ,,Haben
Sie FIeisch-marken?" Sucke Dingere kaanden wi nit
un gehnen ap 't Märked. Deer waas ock
nix ietbares tou koopjen, as swäite ur-riepe Serßen mäd litje Wurme.

As di Krich tou Eende gehn, do packede
di Kaiser siene Kufferte un fierde ätter
Hollound. Ju monarchische Herlichkeid
waas tou Eende. Di Satlermäster Ebert
wud Präsident Von Dütsklound. Aetter
him kem Hindenburg un immer wüll ju
goude oolde Tied nit wier kume. Erste
as Hitler an de Regiernge kem, liuwede
ju olde Herlichkeid wier ap, man dät waas
ock as 'n Sträifjur, erste 'n Stoltfjur un
dann 'n Kooldfjur. Dann wudde Berlin
ätter den twäide Wareldkrich in fjauer
Paate deeld un wo dät nu wäide schell,
mai di Kuckuck wiete.

  62    ______________________________________________
Oolde Rätselfroagen

Alles häd Tied, man wät mout me
kittig dwo? - dät Fleefangen.

Wo konn me Water in 'ne Siuwe drege?
Wen dät Water färsen is.

Wirume hongje do Klocken in den Tou-den? - jo hongje um den Kneppel.

Wirum häbbe se neen Hanne foar 'n
Hohne in Steede ap de Cerke sett?? -dann moste di Koaster alle Deege ap den
Klocktouden un dät Ai herunner haalje.

Wät is fatter as fatt? - Mjux.

Wät is lichter, 'n Puund Fugge aw 'n
Puund Lood? - dät is glike sweer.

Wät is dät Bäste an de Klocke? - dät
se slacht un nit smit.

Wirum kickt di Hohne in den Wiend?
- hi haalt fuul fon frisken Wiend un
scheene Luft.

Wirum häd di Hohne de Oogene tou,
wen hi kräit? - deerum dät hi sien
Lexe fon buten kaant.

Wo kumpt dät, dät di Hohne [= Kuckuk] nit vor
Midday rapt? - hi rapt Kuckuk man
nit Vormidday.

Wät is bunter as 'n Akster? - sien
Fuggen.

Wofuul Fleehe gonge in 't Krus? - gor
neen, do hupje deer aal wir ut.

Wofuul Aate gonge in 'ne Krusmäite?
- gor neen, man mout se deer oun dwo.

Wät is dät Bäste an 'n Maanske? - 
ju Häid, ours fell hi utnunner. 

Wir sunt do Hansken un Wonten am
wormsten? - um de Hounde bi 't Fjur.

Wirume haut di Muller den Steen? - 
um 't Gat.

Well häd so fuul Oogene in de Kopp
as Deege in 't Jier? - elk un een, an
den twäide Day vor un ätter Näijier.

Touvorne, do waas deer 'n Kerl, di fell
de Klocktoudntrappe herdeel un briek trjo
Beene, wo gehn dät tou? - hi briek two
Beene un dät Nosenbeen.

Wanner häd di Muller dät maaste in
de Mälne? - wen hi den Kopp ut de
Mälne stat.


Wir häd di Oxe dät maaste Flask? -twiske Stäit un Kopp.

Wecker Diert haalt am maasten ap Sche-nigheid? - di Hohne, di drägt immer
'n
Koum bi sick.

Wecker Diert is dät trjoueste? - ju
Lus, ju gongt mäd aan in 't Gräw.

Deer gongt aan wai mäd sex Beene un
gongt dag man mäd fjaur ap de Gruund,
wät is dät foar aan? - 'n Hangst mäd 'n
Rieder.

Deer is 'n König di konn fljoge, wät
is dät foar aan? - 'n Neddelkönig.   

Wirum lapt di Hase ur den Birigh, wen
di Huund bäte him inne is? - will hi
deer nit trough konn.

Wirum kickt di Hase ume, wen di Huund
bäte him inne is? - will bi bäte neen
Oogene häd.

Wanner häd di Hase Tuskepiene? -Wen di Huund him mäd de Tuske tou
packjen häd.

Wanner häd di Hase do maaste Gate
unne sick? - wen hi ur do Stoppele
lapt.

Wo fuul Wege gunge in de Cerke?
- goar neen, do bliuwe aal bute läsen.

Wät is am dristergsten in de Cerke? -ju Mäge, ju sätt sick den Pestor ap de
Nose.

Wat glimt am fluggsten in de Cerke?
- di Nosedruppe.

Wät maked di Koaster, wen hi lät? -krume Fingere.

Wät wärt in de Cerke drain? - dät
Bäiden dät dööpt wäide schel.

Wät kumpt twärs in de Cerke? - dät
Baiden dat dööpt wäide schell.

Wir fljucht di Rouk wäi, wen bi two
Jier is? - in 't träide Jier.

Well is sturwen un dag nit geborn? -Adam.

Wecker Stock wud tou Flask un Bloud?
- Mosjes sin Stab, deer wud 'ne Slange
ut.

  63    ______________________________________________
Wät foar Hiere hied di Bernhardiener-huund? - Huundehiere. 

Wofuul Aiere kud di Riese Goliath noch-tern iete? - Man een, bi dät twäide
waas
hi nit mor nochtern.

Wät did Pilatus, as hi sick de Hounde
wasken hide? - hi drugede se ou.

Wierum konn di Hangst nit as Snieder
brukt wäide? - hi frett dät Fodder ap.

Wir smaked di Tzis am bästen? - ap
de Tunge.

Well häd it am lichsten, ju Koffje aw
di Tee? - ju Koffje konn sick sette,
man di Tee mout luke.

Wät foar 'n Houd sett man nit ap 'n
Kopp? - den Fingerhoud.

Wät foar 'n Diert is am stärksten ap
de Wareld? - ju Snigge, ju drägt hire
ganße Huz ap 'n Räg.

Honged di Huund an den Stäit aw di
Stäit an den Huund? - dät kumpt deer
ap an wo du him ophangest, aw bi den
Stäit aw bi den Kopp.

Wofuul Gate häst du in din Kopp? -sogen.

Hi is gratter an 'ne Lus un litjer as
'ne Mus, un häd mor Finstere as 'n
Königshuz, wät is dät foar aan? - 'n Fin-gerhoud.

Ik konn it mäd 'ne Wonne bidecke
un dag schell it atter Meppen recke,
wät is dät! - 'n Waijenspur.

Deer staand well in dät Holt un rapt,
un kricht gorneen Ontwoud, well is dät?
- di Pastor ap 'n Predstoul.

Wir gehn Abraham wai, as hi fjautig Jier
oold waas? - in dät eenunfjautigste.

Twobeen siet ap 'n Trjobeen, do keem
Fjauerbeen un wüll Twobeen bite; do
nohm Twbeen den Tyjobeen un wüll
Fjauerbeen deermäd smite, wät sunt dät
foar wäcke? - Wiuw, Melkstoul un
Huund.

Hi sit as 'n Radfahrer ap 't Räd un
trahlt un kumpt nit ut de Steede, wät is
dät foar aan? - 'n Ape ap 'n Sliepsteen.

Fon binnen rug fon buten rug un fiuw
Aellne in 'n Pans rug, wät is dät? -'n Höbält.

Grise, grise grau, staand elke Naght
in 'n Dau, häd neen Flask aw Bloud un

däd dag alle Maansken goud, wät is dät?
- 'ne Mälne.

Deegens is hi full Flask un Bloud, bi
Naght staand hi un japped, wät is dät?
- 'n Hosk.

So rund as 'n Block, häd nan Monntel
aw Rock, nan Schou aw Houd, neen Flask
aw Bloud, neen Liuwer aw Lunge, un
dag brott hi Junge. Well is dät? -'n Tsis.

Hi sprinkt fon Tacke tou Tacke un
is dag nan Fugel, wät is dät foar 'n Diert?
- 'n Kateker.

Aan Fahr hied fjauer Wuchtere un elke
Wucht twäin Brure; wofuul Bäidene hied
di Fahr? - sex.

In een Huz, deer sunt Aane [=oane] un Bäsje-babe, twäin Fahre un aan Went,
un dät
sunt tousommen dag man träi: wo gongt
dät tou? - dät sunt: Bäsjebabe, Fahr
un Suhn.

Di Koaster un sien Wiuw, di Pestor un
sien Suster gehnen insen in 'n Tun un
foonten een Näst, mäd fjauer Aiere: elk
nohm een Ai deerut un dag bleeuw een
Ai in dät Näst: wo gehn dät tou? - den
Koaster sien Wiuw waas den Pestor sien
Suster.


Huzeferräiden

Touvorne do kaanden do Ljude elk
un een in 't Terp, Jung un oold un ock
bi Nome. Wenn ju Familje 's äiwens um
dät eepene Fjur siet, waas dät Huze-ferräiden me di fluggste Tiedverdriuw.
Dät gehn di Riegge ätter, elk moste an
'n Huz taanke un do Biwohner aptelle.
Exempel 1: Wiuw un Kerl, Widewiuw,
trjo Wuchtere un fjauer Wente. Dät
wieren ju Grotmuhr as Widewiuw; Fahr
un Muhr as Wiuw un Kerl: Möije un
two Dochtere as trjo Wuchtere; aan
Knecht, twäin Sune an 'n Köljed [= Köijed?] as
Wente. Exempel 2: Widekerl, fjauer
Wente un fjauer Wuchtere. Di Fahr as
Widekerl, twäin ledige Ohme, twäin Suhne
as fjauer Wente. Een Huzholderske, 'n
tachentigjierige Möije un two Dochtere.
Exempel 3: Went un 'n Wucht. Dät wie-ren di Pestor un sien Huzholderske.

  64    ______________________________________________
Riegen ut oolde Tieden

Liederlike Alere brange goddlose Bäi-dene.

Ik sitte ap mien Aien, kwad di Schou-ster, do smeet hi dät Schoufell in den
Heemel un gehn derap sitte, as Petrus
him deerut jagje wüll.

Den konn man ock ap 'n ersten April
vorloope läite.

Kommandierjen un fräigjen, dät lät sick
wull dwo, man orbeidjen un ontwoddjen
jält.

Man mout foar Däiwe un Lediggongere
meerorbeidje [= meeoarbeidje].

Ljauwer arm [= ärm] in Ehren, as riek in
Schande.

Deer woll ick mi nan Puckel an ärgje.

Hi switte as 'n Otter.

Di jungste Bödler mout den Püt dreege.

Ick woll dät Bäd wull fiende, kwad
di beseepene Jan, do gehn hi in den
Swinstaal.

Wess longsom in 't baalen un kittig
in 't heeren.

Di fuul baalt, baalt säilden wät Goudes.

Bäte ut klarjen dwo do Hannen.

Dät is de Mule vorbi baalen.

'n Bäiden dät sick eenmoal badnd häd,
schjout dät Fjur.

Wen do Bäidene hiren Willen kriege,
dan huulje se nit.

Dät nimmt ock moal 'n sinnigen Dod.

Beter is beter, kwad di Went, do straide
hi Zucker ap den Siroop.

Hi beetert sick fon 'n littik Swien tou
'n groot Swien.

Do häbbe sick eenouer bidraien.

Mäd 'ne litje Bile konn man fuul Holt
kleewe.

'n Biseepenen mout man mäd 'n Fouger
Ho ut de Way fiere.

Hi is nit bisnieden; hi es mäd de Aexe
bihauen.

Hi beet fon sick, as de Needer ut
dät Gat.

Di sien Scheelden bitaalt, konn wir
buurgje.


Hi is betou as de Muster bi de Mäil-tied.

Elk meent, sien Bräid is de froiste
(fluggste) Bräid.

'ne rieke Bräid göngt [= gongt] ädder ätter de
Cerke.

Du meenst wull, dät ick 'n Bremer ben,
un mi dät Wierk ut de Hounde nieme
läite.

Long buurged is nogh longe nit
schaankt.

Ik mei neen täne Buutere, wull tjucken
Tsis.

Hi släpt bäte un ju häd de Buxe oane.

Kredit is so goud as bar Jäild.

Deer ben ik däge (mons) gneug [= gnoug] tou.

Bong makje jält nit.

Hoolt din Beck, dät is just as wen du
Akster Eiere ieten häst.

Näije Bäisene feggje goud.

Allerwegens wärt Brod baaken.

Deer is neen drug Brod bi tou ver-tjonjen.

Him steete do Brodkreumen.

Oolde Bucke häbbe stiuwe Houdne.

Hi gongt deerap loos as di Buck ap de
Hawerkiste.

Bur blift Bur, un wenn hi ock bit Mid-day slept.

Well 'n Bur bedrjoge woll, mout ädder
apstounde.

Hi is deerbi kemen as Jan bi den
Kloudstock, de[n] hi 's nachents stäln hiedde.

Wät kricht man aal tou heeren, hied
di Dowe kweden.

Oolde Ljude in Docters Hounde un Fu-gele in Bäidens Hounde, do sunt it gau.

Hi is so dumm as Ho un Sträi.

Aan Dummen konn mor fräigje, as tjoon
Klouke biontwoudje konnen.

Man mout it him as Dummigheid tou-reekenje, ours wüll ik it him iuwen
oulere.

Hi is deer so bong vor, as di Düwel
vor 't Krüs.

Hi lapt sick dod as 'n Ail in 't Saalt.[]
Hi lapt sick dod as 'n Aeil in 't Saalt.

Elk mout sälwen wiete wat hi däd.


  65    ______________________________________________
Elk häd sien Fründe un sien Fäinde.

Elk schrabet in sien aine Püt.

Di jun 'n Backougend pustje woll, di
mout 'n groten Beck häbbe.

Rieke Ljude Bäidene un ärme Ljude Oxen
kume ädder ap 't Märked.

'n läipen Fründ konn aan fon 't Bäd
ap 't Sträi helpe!

Di eene maked dät Bäd un di our gongt
deeroun läze.

Aal tou mien Bäste, kwad Jan, do slugen
se him den Stock ap 'n Puckel kut.

Hi faalt ur sien aine Beene.

Hi is märligh mäd dät verkierde Been
ut dät Bäd kemen.

Beter heet pustje, as de Mule verbadnje.

Hi is so bikaand as 'n bunten Huund.

Well sien Scheelden bitahlt, vergrattert
sien Vermugen.

Ik woll 't him bitjude, kwad Jan, do
ronn bi vor den Snieder wech.

Den konn man mäd 'ne Bläise full Bone
wech jagje, wen me deermäd krantzelt.

'ne bliende Hanne fint ock wull nogh
insen 'n Korel.

Man mout den Boom liekbegje, wilst
hi nogh jung is.

Di Boom woll sien Fall häbbe, un wen
hi ock den Bur in den Schoasteen faalt.

Di Bräi wärt hatter apschept, as hi
ieten wärt.

Deer is 'ne Bräid in 't Spill, hied di
Spilmon kweden, do waas him 'ne Quinte
sprongen.

Dät Brod wärt ungliek vertiond un ock
verteerd.

Dät is 'n juren Bround, hied di Kerl
kweden, do laide hi ju Viole ap 't Fjur.

Wir Damp is, is ock Fjur, hied Ulen-spegel kweden, do wüll hi sien Pipe an
'n Hangstekötel ounsticke.

Bruist du mi, so brui (ärgje) ik di wier.

Do läipste Bucke häbbe do krumste
Houndne.


Ljauer dät di Buuk berst, as dät dät
Mäil verderft.

Wet di Bur nit kaant, dät it hi nit.

Dät is 'n fjauerkantigen Bur.

Ju Boukweete is nit eher sicher, as
wen si [= se] in 'n Mage is, kwad di Bur, do
fell him di Ponkouke in de Aeske.

Ik mout Helpe häbbe, kwad di Bur,
do dronk hi 'n Oud Fusel.

Dät hied ik nit toaght, kwad di Bur,
do fell bi fo[n] 'n Wayen.

Je, je, kwäd di Bur, dan weet hi nit
mor.

Elk woll ju Buutere ap sien Brod strieke.

Hi strick [= strickt] him Hunig um de Mule.

Dät is 'n smeerig Butje, hied di Went
kweden, Buutere buppe un Buutere unner.

Wir 'ne Buxe is, deer jält neen Wenken.

Ik woll him sien Courasje oukoopje.

Hi is so darten as 'n Fole.

Ledige Deege mouden sterke Beene
häbbe.

Hi staant deerbi as di Kat bi di Wurst.

Ik mout deer ock bi wese, hied di
Däiw kweden as hi aphonged wäide schul,
un dät Foulk ätter sin Galge roan.

Elk is 'n Däiw in sien Hondwierk.

Elk is 'n Däiw in siene aine Neernge.

Deerum kumpt di Ploug nogh nit ap
de Hielde.

Moundeegs Mounde un eensigst Dochter
sunt gans läip aw gans goud.

Juur mout it wese, ours doogt dät nit.

Hi woll du our dokterje un konn sick
sälwen nit heelje.

Di dod woll 'ne Urseeke häbbe.

Hoopedod liuwed longe.

Dumme Ljude mout me loope läite, so
longe, dät se fon sälwen klouk wäide.

Hi woll ju Hexe bi den Düwel ver-klagje.

Wir Jäild is, deer is di Düwel, un
wir nix is, deer sunt twäin.

  66    ______________________________________________
Dät is goud, dät du deer nix mäd tou
dwon häst, kwad Jan, do beeten sick twäin
Huunde.

Wir di Düwel nit wai kume konn, saand
hi 'n oold Wiuw.

Läit di nit bidüwelje, hoolt di an dät
erste Geboad.

Beter tou ädder as tou leet.

Ehrlike Hounde gonge trough dät gantze
Lound.

Ehrlik trough de Wareld aw nummernit.

Ik waas bolde faalen, kwad di Went,
do lieg hi ap de Noze.

Gouden Day ji aal, hied di Foaks kwe-den, do hied hi in dät Gäisehuck
kieked.

Hi faalt deertou ien, as ju Flooge in
den Bräi.

Bäte den Fahn wohnje ock nogh Ljude.

Dät Fatt woll buppe in den Pot weese.

Di Foaks häd mor Gate as een.

Dät Fäild häd Oogene, un di Busk
häd Ore.

Man konn sin Fäind ock tou sweck
ounkiekje.

Ik woll di Beene makjen lehre.

Man mout do Beene nit ferre utsteete,
as man se bidecke konn.

Hi häd däd male Fell oane, hi is nit
däge (gescheit).

Man durt nemens däd Fell ur de Ore
luke.

Wät du bi 'n ouern veraghtest, most
du sälwen nit dwo.

Wir twäin sick ur verdrege, gongt den
träde nix oun.

'n meegern Vergliek is beter as 'n fat-ten Proces.

Hi keem tougoag, as de Mutte in dät
Judenhuz.

Di Verräider slept nit.

Versjoon is ock verspield.

Hi häd sick versäin as di Bootjer, di
wüll 'n Puund Tabak koopje un stul dät
Puund.

Hi vertörnt neen Bäiden.

Finstere do goud ienljuchte, do ljuchte
ock goud ut.

Wät wied herkumpt, is alltied beter,
as wät nai kooped wärt, mene do Ljude.

Jo sunt bäte eenour inne as do Fiske
in in 't Water.


Di inn 't Fjur lapt, badent sich licht.

Ut 'n littik Glumerke konn 'n grot
Fjur wäide.

As dät Fjur ap de Hielde waas, do
waas dät Huz in de Bround.

Di Fugel konn nit eher fljoge, as dät
hi Fuggen häd.

Do klattergste Folen wäide ofte do bäste
Hangste.

Trough fräigjen wärt me klouk.

Mät fräigjen wärt me wies, mäd 't
Aler wärt me gries.

Fräigjen is umsunst, versäiken is dät
gnaueste.

Hi konn iete as 'n Tersker.

Hi woll it mäd froi baalen goud makje.

Allemons Fründ is licht allmons Geck.

Do naiste Fründe foulgje den Dode.

Wen me in Nood is, dan lehrt me
sien Fründe un Fäinde kannen.

Elke Fugel gefaalt sien Näst am bästen.

Do wiesde ick him, wo ju Furke ap
de Steel siet.

Olde Fuhrljude heere ju Swiepe jedden
knappen.

'n oolden Fuhrman weet, wier di Way
waigongt.

Bi Godd jält di Litje so fuul as di Grote.

Godd help us alle trättin, kwad di Potte-bakker, do fäl hi mäd twelif Potte
von
de Been.

Wen it kumpt, dan kumpt it ap een-moal, hied dät Wiuw kweden, do waas
hir ju Molk urseeden.

Deer laid Godds Woud in de Aeske,
kwad dät Wiuw, do hied se dät Bede-bouk in 't Fjur faale lät.

Do ronn mi de Galle ur.

Uungeleedene Gaste wäide bute de Dore
sett.

Foar 'n Gaudäiw konn me de Dore
tichtmakje, man nit foar 'n Bidrjoger.

Wen do Gecke ätter 't Märked kume,
vertjonje do Märkedsljude.

Bi dät lachjen kaant me do Gecke.

Di sick in ju Gefohr birakt, kumpt
'r ock oun ume.

Wen do wülde Gäise fljoge, dan woll
it Winter wäide.

  67    ______________________________________________
Ik häbbe deer nan Genäit fon, deerum
woll ik deer ock nan Verträit fon häbbe.

Mäd gelehrde Ljude is nit goud Sersen
ieten.

Mäd Gewalt konn me 'ne Viole an 'n
Boom kuthaue.

Mäd Gewalt konn me wäil wät nieme,
man nit reeke.

Mäd Gewalt konn me wäil 'n Oxe
twinge, man nit tou 't Supen.

Gisjen is misjen.

Hi is so gläd, as wen hi licked is.

Is din Fahr 'n Glösker wesen, so kwed
man, wen us wel in dät Lucht staand.

Di glumed fon unnern trough 't Oogen-hier as 'n Hannedäiw.

Di dät grote Lott luckt, di häd Gluck.

Dät Gluck lapt him tou de Dore un Fin-stere ien.

Dät waas 'n bliend Gluck.

Den eene sien Ungluck is den our sien
Gluck.

Fon sick ut däd hi neen Goud, dät mout
al wese, dät hi deer tou twongen wärt.

Di wät rakt is goud, di fuul rakt is di
Bäste.

Di deer goud sit, di läit dät schickjen.

Goud dwoon wärt mäd quood dwoon bi-loond.

Ock goud, hied di Kerl kweden, do hied
hi ap de Fleejagd 'n Lus fangd.

Our Ljude Goud is ourmons Surge.

Al tou goud is ock nit goud.

Alle goude Dingere sunt trjo.

Al tou goud is ourmons Nare.

Mäd sinnig gongen kumpt me ock in de
Städ, hied Uhlenspegel kweden, do hied hi
'ne Snigge bikieked.

Do wudd mi gräin vor de Oogene.

Ik weet wät ik häbbe, man ik weet nit,
wät ik wier krige.

As ik den Haase apwakede, do wisede
hi mi do Häcken.


Ik sjo fon him ljauer do Häcken as do
Tonen.

Do paasje binunner as Hake un Nouse.

Häd Holt rakt 'n goud Fjur.

So as me in 't Holt ourapt, so klingt
it deer ock wier ut.

Wät is dät häd Holt, kwad di Oxe, do
hied hi mäd den Stäit an 'n Boom hauen.

Wen dät ock nit helpt, dän schadet it
ock nit.

Wät helpt dät, ju Ku rakt 'n Ommer
full Molk un smit him wier ume.

Dät Haamd is mi naijeer [= naijer] as di Jickel.

Fon Harten jedden, kwäd di Bur, wan
hi mout.

Hi häd dät Hart ap de gjuchte Stede.

Do fäll him 'n Steen fon 't Hart.

Ik häbbe dälig 'n woarm Hart, kwad
di Bur, do lieg hi in 't Bäd tou switten.

Man konn den Hase nit eer fille, as man
him häd.

Wen du di fille läite wollt, dan hoolt
du di an den Mäster, dan haalst du dät
Fell heel.

Hi haut deer monken as male Aljet
monken do Huunde.

Ljauer 'n litjen Heer, as 'n groten
Knächt.

'n flietigen Heer maket flietige Tjonste.

'n jungen Heer, 'n oolden Böädler.

Dät is nan gouden Heer, den di Knächt
leere mout.

Grote Heeren ruke ock nit ätter Wirook,
wen se dood sunt.

Heeren Bifehle sunt Knächte Orbeid.

Wät helpt dät heeren, wen me dät nit
verstaand, kwad dät dowe Wiuw, as se
ut de Pretenje kem.

Do kem Herodes ut de Säck.

Do moste ik loope von Herodes ätter
Pilatus, un kud nogh nan Utslötel kriege.

Toun Hilkjen here twäin.

Do studden him do Hiere tou Bierge.

  68    ______________________________________________
Hi schell swöre, dät him do Hiere tou
Bierge kume.

Hoväidigheid kumpt tou 'n Fall.

Hofart mout Piene lide.

Hi sprinkt herume as 'n Hohne sunner
Kop un lapt as 'n sponden Haze.

Hi traalt de Hoike ätter de Wiend.

Sjuch, di Hohne maked do Oegene tou,
wen hi kräit.

Wi sunt nog nit mädnunner klor, kwad
di Hohne, as ju Eize (Rienwurm) in 't
Gat kjope wüll.

Hi hostet un prustet, snuft un knuchet,
ik leeuwe, hi is läip verkaald.

Vor dät Hilkjen hied hi do Houdene
in de Taaske.

Di den Huund targed, mout feersun
(foarljow) nieme, wen hi him bit.

Di deer 'n Huund smiete woll, di fint
ock säft 'n Steen.

Wen 'n Koppel Huunde sick bite, dan
faale se aal ur den unnerste her.

Di ur den Huund kumpt, di kumpt
ock ur den Stäit.

Man mout mäd alle Huunde bliekje,
dan biete se nit.

Wen man 'n Huund mäd 'n Bunke smit,
dan galpet hi nit.

Dät Wiuw un ju Snigge drege dät Huz
ap de Räg.

So konn me mäd Janhagel tou gong
kume.

Foar goud Jäild konn me alles koopje.

Do grote Jole here bäte an den Waijen.

Man mout dät Irsen haue, willt it
heet is.

Ik ben so koold as 'n Poage.

Oolde Ljude mouden stierwe, junge
Ljude konnen stierwe.

Ap den konn man sick so min verläite,
as ap den hunnertjierge Kalenner.

Ock mäd goude Korten konn man dät
Spill verljoze.

Hir sitte ik goud kwad di Kat, do siet
hi ap 'ne Side Speck.

Wen di Kat ap Reize is, spidelje do
Muze ap 'n Disk.


Je mor man den Kat stroket, je hag-ger haalt hi den Stäit.

Wen me mäd 'n Kat ounfangt, wärt
me hierig.

Wen man 'n Kat ap 'n Speck bind, dan
woll hi nit freete, wäil wen hi deer
stülken bigonge konn.

Wen di Kat muset dan miaut hi nit.

Hi gonht [= gongt] deerume tou, as di Kat um
den heete Bräi.

Wen Huunde un Kate Gärs freete, dan
woll it riene.

Wen di Kat den Räg ätter dat Fjur
haalt, dan woll it fjoze.

Wen ju Bräid ätter de Cerke gongt
un it rient, dan kwäd man: ,,Ju häd do
Kate nit goud fodderd."

Verdreeget jou, as Kat un Huunde hert
tou dwoon.

Hi spitzede de Oore as 'n Kat, di deer
grummeljen heert.

Dät hat nit altied: ,,Pus, Pus, dät hat
ock mongens: ,,Kat".

Elke Kater pasje ap sin Kat.

Häst du den Kater bi den Stäit, dann
hoolt 'n fäst.

Je aller di Kater, um so stiuwer is
di Stäit.

Di dät Kjus häd, di sägend sick tou erst.

Elk häd sien Kjus, man di Muller häd
dät grotste.

Ik häbbe mien Kjus ap mi numen, hied
di Kerl tou den Pestor kweden, do hied
hi sien Wiuw ap 'n Räg.

Deer helpt neen kjusmakjen mor, wen
di Düüwel aan bi de Käle häd.

Klinkt it nit, so klaapt it dag.

Dät Klood maket de Säister, un ju Säi-ster maket dät Klood.

Hi is so klouk as dät Schiethuz tou
Bremen, dät is vor Kloukegeid umefalen.

Elk is klouk in sien aine Seeke.

Di Bisepene is klouk sunner Verstand,
riek sunner Jäild un sterk sunner Kraft.

Di Kloukste rakt it tou.

Bäte ätter is me altied am klouksten.

Di Franzose is 'n Kloukschieter, hi gongt
mäd de Fäite buppe ap 't Aptrid sitte.

  69    ______________________________________________
Dät is 'n drömigen Kock, di erste den
Sljow seckt, wen di Bräi ursjut.

Fuul Kocke verdierwe den Bräi.

Deer kume so goud Koolwerfelle as Ku-felle ap 't Märket.

Deer stud mi de Kopp nit ätter.

Dät woll mi nit in de Kopp.

Hi häd 'n Kopp, ju häd 'n Kopp un ik
häbbe 'n Kopp; dät sunt träi Koppe.

Hi häd 'n Kopp foar sick.

Hi häd sin aine Kopp.

Dät staand elk nit vor 'n Kopp skrieu-wen, wät hi is un wät hi däin häd.

Koop is Koop.

Ljauer tou jur as nit tou koop.

Dät is nan gouden Koopmann, di sien
aine Weere veraghtet.

'n oolden Köätel mout me nit röäkelje,
ours fangt hi oun tou stjunken.

Bi den Koum kaant man do Hannen,
man ock an do Beene.

Hi gongt räggels as 'n Kräbs, hi gongt
'n Kräbsgong.

Ik ben so kronk as 'n Hanne, ju 'n Pips
häd.

Hi sett it in de Tied as di Krepel dät
Haze jagjen.

Ljauer 'n Kribbelkopp as 'n Dullkopp.

Hi waas so dull as 'ne Swinnelus.

Oolde Bäiste likje ock jedden Salt.

Swotte Bäiste reke ock wiete Molk.

Deer wärt nen Ku Blässe heten, aw ju
häd wät wietes vor de Kopp.

Den ju Ku heert, di packed se bi de
Houdne.

Di um 'ne Ku procesje woll, di reke
flux ljauer nogh een tou.

Riegjet jou, hied di Bur kweden, do
hied hi een Ku häiwed.

'n drinsjende Ku kricht alltied wät, un
wan 't ack [= ock] aan mäd de Gaffele ist.

Di gongt wai un wier as 'n Kustäit.

Hi kricht den Kukuk ock nit mor tou
heeren.


Hi is full von Komplimente as di Huund
fuller Fleehe.

Hi kumpt wier oun as 'n Huund sunner
Stäit.

Hi gongt deerume tou, as di Kuper um
de Tunne.

Hi häd 't al kut an kleen maked.

Hi is man wät kut anbuunden.

Hi lachet un weet nit wierum.

Beter dät se um mi lachje as dät se um
mi huulje.

Ju Traonlampe barnd, as wen di We-wer dood is (Doodenwewer).

Di am longsten liuwed, den schell ju
ganße Wareld here.

Je langer hir, je leeter deer.

Di longsom gongt, kumpt ock ätter Huz.

Hi lät nix läze as Mälnsteene un glöü-nige Bolte.

Wät aan tou heet un swer is, mout me
läze läite.

Ledig gongen kostet fuul Lehrjäild.

Hi häd läiden heerd, man hi weet nit,
wier do Klocken hongje.

Dät häd mi Lehrjäild rat.

Dät let as 'n Haspel ap 'n Kolpot.

Di licht leeuwed, wärt licht bidraijen.

Hi mout dran leeuwe.

Wel mi nit lide mai, wen ik ut 'n Ku-stal kume, kwad dät Wucht, di houged
mi ock nit tou liden, wen ik ut de Cerke
kume.

Litje ljude sunt ock Ljude.

Dät is al longe unner de Ljude.

Ieten un dräinken haalt Liuw un Seele
touhope.

Man mout liuwje un liuwje läite.

Hi is fon de erste Löägene nit borsten.

Dät is in Weerheid 'ne Löägene.

Hi staand sick sälwen in dät Lucht as
'n Hoskemaker.

Do gehn hi lukstäitgen [= lukstäitjen] ätter Huz.

Hi konn neen Lus fon de Trappe stete.

  70    ______________________________________________
Man mout sick neen framde Luse in
'n Pels sette, man häd mäd sien aine
gnoug tou dwoon.

Di deer lusterd häd, häd neen scheen
Gewieten.

Alle Baote helpe, hied ju Mäge kweden,
do hied se in de Aei miegen, as dät Boot
fäst siet.

Hi s [= is] fon alle Märkede wierkemen.

Wen me fon 't Märked wierkumpt, is
me klocker, as wen man deer waigongt.

Hi smit mäd 'n Mätwurst ätter 'n Siede
Speck.

Tjusterge Mäidene rakt klore Deege.

Mäd ju Mäite wier du mäd utmätst,
wärt di ock wier toumeeten, häd Chri-stus kweden.

Hi is sick sälwen nit Mäster.

Ju Middelsträite is de bäste.

'n gräinen Middewinter rakt 'n soren
Pasken.

Röäkele nan Miegelkebält un röge neen
Hespenäst.

Hi schell sin Monn weil stounde.

'n verlainen Monn däd säilden 'n gou-den Koop.

'n Maanske is nan Poage, dät hi altied
huppje mout.

Wen me mout, dan mout me, mouten
is ock Twong.

Hi nimt neen Bläd vor de Mule.

Hi is nogh nit ferre wesen, as bi Muurs
Pot.

Dien Muur hougest du dät Bäidens-jungen nit tou leeren.

Dät schell mi nit wier passierje, dät
mien Muur stärwt un ik nit deerbi ben,
hied di Went kweden.

Well konn murje, dät ewig konn durje,
hied di Murmonn kweden, do waas him
ju näije Mure wier umefalen.

Hi kiekede ut as ju Mus ut de Meel-kiepe.

Dät is aber 'n lustigen Musikant, kwad
Jan, do hied hi'n Farag [= Farig] in 'n Säck.

Mäd de Mutze deerätter smiten helpt
nit mor.


Hi häd ju Mutze verkierd ape.

Dät is him nit ätter de Mutse.

'n läipen Naber baalt nix Goudes.

Di eene Naber kaant den our.

'n gouden Naber is dät holwe Liuwend.

Di eene Naber mout den our helpe.

Di bäste konn nit in Free liuwje, wen
it den läipen Naber nit gefaalt.

Dät is 'n Spiker in sien Dodenkiste
(Huzholt).

Well woll umesunst ourmonns Nare
wese.

Ik woll din Nar weil wese, wen du mi
deerfoar bitaalst.

Ik woll mi nit langer narje läite fon
di.

Wät Näijes is säilden wät Goudes.

Do Hollner sunt näischierig, do fäile
an.

Di nix is un nix wäide woll, is twäije
nix.

Di nix häd, konn nix reeke.

Wir nix is, konn me nix haalje.

Man mout it nieme as it kumpt.

Aan Niemmee is beter as twäin Haal-ätter.

Nood häd neen Geboad.

Wier wollt du mäd do Schäipe wai?
fräigede di Bur den Went, ätter 'n ganß
näischierigen Hannirs, waas ju Ontwoud.

Nood maket kittige Hounde un Fäite.

Hi häd sin Nome deer nit bisett.

Aal as 't faalt, kwad di Went, as n' [= 'n]
oold Wiuw mäd 'n Nozedruppe him fräi-gede, aw hi Bräi me ite wüll.

Bolde ut do Oegene, bolde ut de Sin.

Di do Ooge mit eepen däd, mout de
Püt eepen dwo.

Hi häd Oogene in 'n Kopp as Buuter-näpe.

As do Oolde sjunge, so pipje do Junge.

Hi häd it bäte do Ore.

Wen ji mi ock ap de Kopp staale, faalt
mi dag neen Ortje ut de Taske.

  71    ______________________________________________
Deer is nix mäd ountoufangen, wät jo
wollene, dät wolln jo. Deer stounde do
Oxen an de Aei un konnen der nit trough.

Dät gongt him as den Kerl mäd do bee
Oxen; hi hied twäin kooped un liet den
eene as Unnerpound stounde, un wen hi
den lästen ouhaalde, dan wüll hi se bee
bitaalje.

Hi is von 'n Oxe ap 'n Iesel kemen.

Pak haut sick, Pack verdrägt sick.

Hi häd so min Jäild, as 'n Poage Hiere
häd.

God sien Barmhartiggeid un den Bur
siene Unbischuftiggeid durje in alle Ewig-geid.

Hi gongt deerap los, as Paulus ap do
Korinthere.

Man konn eer 'n Pestor krige as 'n Kö-ierd.

Di mäd Pick ummegongt, maked sick
keetig deermäd.

Wo gongt it di, och dät platte von do
Fäite is nogh unner.

Wen di Ploug nix doogt, dan schälln do
Hangste Schäild häbbe.

Gert, häbbe do Plumen ock Beene?
fräigede di Fälinger, do hied hi 'n Poage
deelsleeken.

Di Pot ferweet den Seetel, dät hi swott
waas.

Pretjen is neen Kunst, man wir utschee-den, dät is 'ne Kunst.

Verspreeke konn sick weil 'n Preetstoul
ap 'n Pestor.

Hied ik mi sälwen nit prised, dan waas
ik ungeprised tou dät Lound utgehn.

Jo procesje um den Kaiser sin Boart
(um nix).

Hi quält mi mor as mien Jäild.

Hi wärt quäld as 'n Arte in de Pot.

Wiuwljude konnen urelong binunner
stou[n]de un quätelje.

An de Quelle songen do Wente.

n 'lastigen Naber konn me am bästen
quode unnerhoolde.

Deer mout 'n Poagedobbe weese, quad
di Stork, ik here quakjen.

Dät lapt him bi de Räg ap as koold
Soodwater.


Hiere un Rante släipe nit bi Day aw
Naght.

Hi häd 'n Rappel (is rappelkoppsk).

Di erste Räid is di bäste.

Oolde Ljude wieten altid Räid.

Gouden Räid kumpt ur Naght.

Den nit tou räiden is, den is ock nit tou
helpen.

Hi reekend sick riek un tält sick ärm.

Hi is trough de Reepe foddert.

Aetter Rien kumpt Sunnschin.

Wen 't rient un tougliek ju Sunne
schient, is't in de Hälle Heilgeday.

Vor den Rien hougest du nit bong tou
weesen; it rient neen Baksteene aw oolde
Wiuwe.

Hi is in Rom weesen un häd den Papst
nit blouked.

Je tichter bi Rom, je leuer do Christen.

Di eene Rouk picked den our do oogene
nit ut.

'n Rouk is foar steelen bikaand.

Hi soaght den Hangst un sitt deer ap.

Gliek säkt sick, gliek fint sick.

Deer wärt ock weil 'n Säck toubuunden,
eer hi full is.

Den konn me in 'n Säck verkoopje un
biende him buppe de Kopp tou.

Dät waas Saalt in sien seere Ooge.

Us Babe häd mi bifellen, ik schuul nit
in grote Sälskupen gonge, deerum gonge
ik nit ätter de Cerke.

Ju Cerke is fon Stucke, di Düüwel is von
Hucke, di deer nit oungongt, den faalt se
nit ap 'n Kopp.

Di touläst in de Cerke kumpt, konn deer
ock touerst wier utgonge.

Je tichter aan bi de Cerke wohnt, um so
leeter kumpt hi.

Sunner Schaden wärt me nit klouk.

Mäd Schade mout me klouk wäide, hiede
Uhlenspeegel kweden, do hied hi sick mäd
näije Klodere in de Keete walterd, willst
do Toukiekere bistäln wuden.

Een schurig Schäip konn den ganße
Koppel ounsticke.

  72    ______________________________________________
Deer gonge fuul mäke Schäipe in een
Kowe, man wülde nogh mor.

Märkde Schäipe wäide ock stäln.

Uum de Wulle wäide do Schäipe schärd.

Läit do Schäipe blärje, jo kume glieks
ut wen 't Tied is.

Hi lapt herume as 'n verdmäln [= verdwäln] Schäip.

Deer is altid een läip Schäip monken
de Koppel.

Hi häd tou longe bäte de Schäipe gehn.

Wen do Schäipe den Kohl insen pröü-wed häbbe, wolln se deer jedden wier
oun.

Ik mei dät jedden scheen häbbe, kwad
dät Wiuw bi dät Ponkoukebaaken, do
snow se in de Aeske.

Deer heert 'n Scheper bi 'n Koppel
Schäipe.

Hi reckt sick as 'n Scheperhuund.

Bäte ätter schjooten trefft nit wied.

Ap do grotste Schiepe sunt do maste
Muse.

Gungt deer ock 'n Schip fon 't Ouger,
deer kumpt ours een wier an .

'n Schipper mout ap 'n gouden Wiend
täiwe.

Wier neen Schoomte aone is, deer gongt
ock neen oun.

Man konn nit alle Schoue ur een Lai-ste slo.

Nemens weet it beeter, wier do Schoue
taije, as di se aone häd.

Hi mout ap bee Schulere dreege.

Deer schäll hi neen Side bi spinne.

So häd dät seeten, kwede do Bäidene,
wen se 'n stucken Schölken wier touhope
sette.

Man konn elk nit ätter sin Sin dwo.

Hi lapt me as 'n Siphundjen.

Du bäst me as di Siroop ap de Gorte.

Hallala di der dallala, Sluck is goud foar
de Colera.

Di in de Keelde 'n Schluck dräinkt, dät
is just so goud, as wen hi de Buxe wäit
maket: erst worm dan koold.

Di Wersmon is 'n Schluukhals, kwad di
Went, do hied hi bi him 'n holwen Stü-wer verteerd.

'n Schlumpschjoter is geforlik, di konn
aan licht treffe.

Dät waas 'n schlauen Kerl, erste häd hi
Godd un alle Maansken bidraijen, un tou-läst ock nogh den Düwel.

Smaght is 'n schärp Swäid un de bäste
Kock.

Smaght leert den Kat dät musjen.

Di Smaght schell it 'r weil oundriuwe,
hied di Suldat kweden, do hied hi Buutere
ap Speck smerd.

Smaghtige Wulwe sunt schärp ap Schäi-pe.

Den Eene mout me smeeke um sien goud
dwon, den Our um sien quod dwon.

Wen it snäit, dan kwäd me weil: nu
sunt do oolde Wiuwe an 't ribjen.

Wen it snäije woll, dan prustje do Bäi-ste.

Di wät konn, den gongt wät oun, hied
di Scheper kweden, do hied hi sick 'n
Buxe säid.

Dät is 'n läipe Sod deer man Water
oundrege mout.

Di dälig wät spoart, da [= di] mäiden wät häd.

Harm is 'n fixen Kerl, man mäd spar-jen un bitaljen most du him nit kume.

Dät is ours wät, as Speck ap 'n Fräin-day.

Godd help mi, rup di Schipper, as hi
fon 'n Mäst fell, un as hi in de Takeläi
hongjen bleeuw: brukst nit mor, konn mi
sälwen helpe!

Deer staand hi as wen ju Hanne him
dät Butje numen häd.

Hi staand deer ap, as di Backer ap 'n
Stute.

Di apstaand is sien Stöwken quit.

Aan worje sick vor Stäifbäidene un
Winterswine.

Hi is ap 'n Stäit treden (bileidigd).

Wen du wät stälst, dan häst du wät,
man läit ourljude wät him heert.

  73    ______________________________________________
Di eenmoal stält, is immer 'n Däiw.

Dät waas een sunner Steen, kwad di
Kerl, do hied hi 'n Snigge foar 'ne Plume
ieten.

Twäin hädde Steene makje säilden goud
Mehl.

Di der sterft, wärt ruumd, di der hilked
wärt veraghted (bibaald).

Wen dät Stjur bäte dät Schip wäche is,
dan mout it ätter den Wiend siene Fleut-pipe donsje.

In 't Goude is di Stock 'n Helper, man
in 't Quode fangt hi oun tou prügeljen.

Di nit ap 'n ganßen Stoul sitte woll, di
mout ap 'n holwen.

Dät Wucht hied so fuul Fräiere, un tou-läst keem ju twiske twäin Stoule in
de
Aeske tou sitten.

Hi haalt 'n grot Stuck ap him.

Ik wüll dät it alle Deege Sunday waas
un ieten un dräinken mien Hondwierk
waas, kwad ju Fauene, as hir ju Orbeid
vertrette.

Elk surged foar sick un Godd foar us
aal.

Man surget sick eer oold as rik.

Hi mei weil orbeidje, man sien aijen
Sweet nit ruke.

Wen do Swine säd sunt, dan kiere jo
den Troag ume.

Do megere Swine krige den Troag am
fullsten.

Wir do läipe Swine öüle (wroute) is ju
Gruunde altied häd.

Di dät Sine ringjen ounnumen häd, di
mout sick dät gierjen gefalle läite.

Hi konn swimme as 'n Backsteen.

Hi haalt fon fierjen un swierjen, fon
Märked un Fästeläiwend.

Deer lapt nan Huund sogen Jier, dan
wärt hi scheeten.

Di sick nit tou helpen weet, di is nit
wäid dät hi holpen wärt.

Deer waaz noch Gluck bi 'n Uungluck,
fell deer 'n Kerl von 'n Boolke ap de
Taale un do Hoske bleewen heel.


Bisepenen Kerl häd sogen Schutzengele.

Orgelpipen in de Brust, Heck ap de
Noze un 'n Baromäiter in 'n Räg, dan is
me bolde rip foar dät Tserkhoaw.

Dou mi man her, du häst dag neen
Anung fon tutjen un blaasjen.

Dät hied ik nit toaght, kwad di Bur, as
hi fon den Waijen fell.

Fon Tonk konn me nit liuwje, hi is aber
goud foar Seele.

Hi häd 'n gouden Tauel an 'n Kopp krie-gen.

Mäd de Tied kumpt di Bur Jan ock
nogh in 't Wams un Gräitje in Rock.

Ju Tied häd longe un kittige Beene.

Ju Tied fljucht man so wai, as wen se
Juken häd.

Wir is ju Tied wull bliuwen, kwad di
oolde Mon, vor tachentig Jiere keem ik
ätter Skoule, un ik weet it nogh so gnau,
as wen it järsene waas.

Ju Tied is de bäste Dokter.

In kute Tied konn sick fuul anderje.

Kumpt Tied, kumpt Räid.

Ju Tied is nit läip, man do Ljude dooge
nit.

Wen ju Tied sljucht is, mout me ap
betere Tieden hoopje.

Ju Tied is nit an 'n Peel buunden.

Dät waas Tied dät ik ätter Huz keem,
ours hied it grummeld.

Di deer nit kumpt ap de gjuchte Tied,
di is sien Mäiltid quit.

Tied is Jäild, kwad di Jude, do hied hi
sick 'n gouldene Haloosje kooped.

It waas Tied dät ju Ku storw, dät Fod-der waas ape, kwad di Bur.

Ock 'n litjen Tjonst is Tonk wäid.

Di deer tjoont is so goud as di 'r loont.

'n gouden Tjoonst fint ock sin Loon.

Hi ronn herume as 'n Tiddeltop.

Man mout it him toudeele, as do Kol-were dät Ho un dät Supen.

Hi keem tougong as ju Mutte in dät Ju-denhuz.

  74    ______________________________________________
Hi trät so hog as 'n blinden Hangst.

Hi gongt as 'n Dautreder.

Di sick ur den our sien Uungluck fraut,
den sien aijen staand vor de Dore un
blöüt.

Ik leeuwe den is it ock trough nunner
ronnen in 'n Kopp.

Wir dät Schott am läigsten is, deer
kliuwe se al ur.

Di Eene helpt den Our ur de Tuun in
den Tun. (Zaun, Garten).

Aan Twinger is beter as sogen Biddere.

Hi seet deer monken us, as ju Katule
twiske do Rouke.

Hi gehn wier ume, as hi säiwens ap den
Kjusway wät swotet sitten sag.

Uungjucht goud tiged (vergrattert) sick
nit.

Een Uungluck is säilden allene.

Do Wente kjoope trough de Häge, wen
do Apele un Peren riep sunt.

Beter Uungjucht lide as Uungjucht dwo.

De Eene sien Uungluck is den our sien
Gluck.

Uungluck maked klouk.

Uungluck maked scherpe Oogene.

Wen deer 'n Uungluck wese schell, dan
faalt me ap de Räg un breckt sick de
Noose.

Unnerfiendnge leert am bästen.

Do Uunscheeldige mouden mäd do
Scheeldige herhoolde un lide.

Uuntonk is de Warelds Loon.

Uuntonk is 'ne Bileidnge un däd seer.

Verspieljen is ock spideljen.

Verseepene wieren mongs Biseepene.

Veraghtest du dien Aalern, dan ver-aghtje dien Bäiden di.

Versäiknge is Bisäik fon 'n Düwel.

Erst mout me dät wadjen un dan dät
swimmen leere.

Di an 'n Way baut, di häd fuul Touki-kere.

Den Way mouden wi aal gonge, hied
dät Wucht kweden tou ju Bräid, man ju
hied nemens krigen.


Di Wajen durt nit brader wese as ju
Sträite.

Di lieke Way is di bäste.

Krakjene Wajene hoolde am longsten.

Smerde Wajene loope licht.

Di den Wajen nit smeert, di mout do
Hangste do Ribben smeere.

It woll waje, do Swine dreege mäd
Sträi.

Ju Wareld is fuller Pine un elk fäilt
sine.

Dät Water is dät bäste un billigste.

Stille Water sunt joop.

Beter in de wiede wareld as in 'n engen
Buuk, kwad Jan, do liet hi ann [= aan] gonge.

Wook Waax konn me taije as me woll.

Hi waaxt all ätter de Gruund as 'n Ku-stäit.

It rakt goud Weder, do Swoalken floge [= fljoge]
hog.

Ju spidelt goud Weder mäd him.

In so 'n Weder schul me nan Huund
ätter buten jagje.

Ju Weerheid kumpt wier ätter buppen,
as dät Fat in den Pott.

'n Maanske fraut sick al wen it man
so wät is.

Our Wiend, our Weder.

Di goude Wind wait nit longe.

Man mout de Mälne in de Wiend traale.

Hi häd 'n Gat in de Wiend ronnen.

Wir di Kat waiklared, deer woll den our
Day di Wiend herkume.

'n stilken Wierk duren twäin nit wiete.

Deer gongt erste nogh 'ne hagere Wise
ur.

Oolde Wiuwe baale jedden.

'n goud Wiuw is am ljowste in Huz.

'n lommen Hangst un 'n kronk Wiuw
sunt nit full wäid.

Di deer wät woget, di deer wät wint.

Hi konn wonskje as 'n Bootjer.

Dät Woud gongt ferre as di Monn.

Di eemnoal dät läipe Woud häd, bi den
heert 'r wät tou, dät hi dät wier quit wärt.


  75    ______________________________________________Ju Struckeljer näije
Broundspritze
Fon S. Schröer

Spielere: Elske, bäte de Teke; Wustjan;
Posthaye; Ellert, Bur; Libeth, Fründin fon
Elske; Mina, Ellert sien Wiu.

Erste Aptoag

Elske: Dät sjucht deer ja ut, lepper as in
in 't Swinehock! So 'ne Superäi häbbe
ik nog dit [= nit] memaket. Man jo hieden deer
ock Gruund tou, wud dag järsene ju
näije Struckeljer Broundspritze ienwäid.
Un dät häbbe jo goud maked. Erste raat
dät Fräibjor foar do Weermonnere.
Deertrough kemen jo goud in de Foart.
As do nogh di Schluck deer tou kom,
gehn dät Kopp unner Kopp ur.

Jan: Meun Elske! Bäst du al wier so flü-tig?

Elske: Dät mout man, dät sag deer ja ut
as in Sodoma un Gemora. Wo gongt di?
Koast du deer al wier jun an?

Jan: Dät is man sowät, mi is so flau in 't
Liu, schaank mi is flucks 'n Kloren oun!

Elske: Dan prost du ärme Bloud!

Jan: Di badnt in 't Liu, man it rakt Luft.
Och mi brummt di Kopp as wen hi ut-nunner gonge woll.

Elske: (meedlidig) Wollt du 'n Pulver häb-be? Ik haalje di een.

Jan: Ik wollt fersäike. Waste di Sprit woll
utregierje. Man flugg waas dät dag jär-sen Aeiwend.

Elske: Den maste Spoas häbbe ik häiwed
an Wäis Ellert. Di fäilde sick aber, as
hi toun 'n Haupmonn utrupen wudde.

Jan: Hiest him moal vor de Front sjo
moast, so keck as 'n Offisier fon do Drä-gunere.

Elske: Man ätters waas deer nit fuul fon
urig bliuen.

Jan: Jo hieden dät 'n bitje ap him fer-säin. Elk statte mäd him an, un
deerbi
kreg hi deen Kopp ap do Heckn.

Elske: Joo? Du, du häst de grotste Scheeld
me. Man is hi weil goud ätter Huz wai
kemen?

Jan: Wi Bee, Posthaye un ik häbbe him
in Smis Groupekoare paked un ätter
Huz wai schäuwen.


Post-Haye: Meun! Näiste Bläd!

E. u. J.: Meun Haye!

Jan: Ik fertelle jüst den Spoas mäd Wäis
Ellert. (tou Elske). As wi dan mäd him
vor de Kökenfinster longs kemen, fangde
di Huund oun tou bliekjen. Do kom ju
Oolske ut de Dore setten un waas bolde
ur ju Koare mäd hiere swäite Lednege [= Ledenge]
faln. Wi utgenäided, so gau as dät gehn.
Ju rup us ätter: Ji Suplappen! Karo his!

Elske: Häd di Huund jou bieten?

Jan: Ha, di snow an ju Koare herume.

Haye: Man bi al den Iwer häbbe ik mi
in de Hagesteede urwaded.

Jan: Ik wüll al kwede, dät it hier so krüd-dig ruckt.

Elske: Nu drifft hi ock nogh Güchel mäd
di.

Haye: ik ben märlich bi Wäis wesen. Ju
Oolske waas nogh an 't brumm-jen un sien Suster Antjemöi kud
dät nogh iuwen so goud. Dät wudde El-lert tou fuul. Hi häd Haud un Stock
numen un is in de Isk stormd. - Hi ma-kede 'n Gesicht as 'n Grummelschur.

Elske: (kiket ut dät Finster) Deer kumpt
hi. Man wät woll hi mäd do bee Schäi-pe, do hi deer an 'n Bom bunen häd?

Haye: Mout sicher kleen Jäild bruke.

Jan: Dät sunt en Poor Goude. Deer meien
wäil trittich Puund Ungel oane wese.

Ellert: Gouden Day!

Aal: Gouden Day Ellert!

Ellert: Wät stounde ji hir den ganße Day
herume. Elske schaank us träi Schluck
oun un foar di 'n Konjak aw wät du
maist.

Haye: Du luckst deer ja gjucht vor longs!

Ellert: Prost!

Aal: Wät häst du mäd dien Schäipe vor?
Wollt du do verkopje?

Ellert: Dät sunt nit mied'n! Do häbbe ik
in de Isk apgriepen; jo slurden mäd do
Ketten ur de Roage.

Elske: Dät konn ock ja nit angonge. Do
Ljude kuden ock 'n bitjen beter appas-je.

  76    ______________________________________________
Ellert: Un jüst dät woll ik do bibrange.
Do Schäipe kume bi jou in 'n Schät-stall. Reek us nogh 'n Schluck un Bjor
un 'ne Cigare! Skriuw it aal foar do
Schäipe ap, wät wi hier fersupe. Prost!

Jan un Haye: Prost!

Ellert: Un wen di Kerl nit bitalje woll,
sette wi 'ne Fergantnge an!

Haye: Brawo, dan rakt it nogh mor!

Jan: Un ik woll se slaghtje. Ellert du
bäst 'n Boaskerel!

(Vorhong faalt)


Twäide Aptong [= Aptoag]

Libeth: (Elskes Fründin kumpt herien) Ik
ben dät. Toun Gluck is deer nix los.

Elske: Gouden Äiwend, Libeth wät häst
du foar 'ne Drockte?

Libeth: Dät meist du weil kwede. Mi
blifft ock bolde de Puste wäche. Man
ik wüll ock ädder noug kume tou den
Spoas.

Elske: Wät is deer dan los?

Libeth: Häd Wäis Ellert sien Schäipe al
ouhaald?

Elske: Dät sunt nit Wäis. Wäis Ellert
häd se bi us in 'n Schätstall broaght.

Libeth: Je, je! Hi häd sien aine Schäipe
hir apschätt.

Elske: Dag weil nit mugelk! Sien aine
Schäipe! Di woll Oogene makje! 'n gan-ßen Doaler häd hi al ap do Schäipe
fersepen!

Jan un Haye: Goud'n Aeiwend, Wuchtere!

Do Wuchtere: Goud'n Aeiwend!

Elske: Wiete ji al dät Näiste, well do
Schäipe heere?

Jan: Al longe! Ik hied dät märlich al
sowät in de Mick, den ik wiste dag nit,
well do Schäipe weil touheere kud-den. Aettermidday ben ik fare ap 'e
Isk an 't Kaante häkjen wesen un häb-be deer sun bitjen ap agted. Siet trjo
Ure snow hi al um 't Huz herume. Je-den Sloot keek hi ätter. As ik ätter
Huz
gehn, heerde ik nogh so iuen dät hi
Smis Haye fräigede, aw hi sien Schäi-pe 
blouked hide. Dät heerde di litje Jan
un rup: ,,Besbabe! Do häst du märlich
dag ätter Türkens Huz broaght."
(Aal laachje se).

Haye: Reek us elk nog 'n Sluck! Den häd
Ellert märlich je nogh foar us fräi ma-ked!

Libeth: Ji meien dät aber ock dwo!

Jan: Prost!

Haye: Prost! Jan hid mi straksene den
Spaos ferteld. Wen ji swigje konnen,
woll ik jou nogh mor fertelle. Ik ben
deer iuen vor de Finstere wesen tou
lusterjen. Deer gehn dät her. Hi wül
do Wiuwljude los häbbe, man deer kom
hi goud an. Jo wülln him wät fleutje!
Hi hied se wechbroaght, hi schul ock
sjo, dät hi se wir kreg. Sien Knippe
hiden jo him al wechnumen, dät hi nit
nogh mor fersuppe kudde. Ik häbbe
nummer wist, dät Wiuwljude so schäil-de kudden.

Jan: Goud dät wi nogh nit ferhilket sunt!

Elske: Waas dät so läip?

Libeth: Dät Kerlsgöütje doogt aal mädnun-ner nix. Deer konn me gornit
strankil
nough mäd wese.

Haye: Mäd do Wuchtere is dät, as mäd
do Katte. Wen man se froi stroket, sunt
se still un ljow. Man wen 't jun 'n
Striek gongt, konnen jo fix krabje. -Elske! Schaank us nogh 'n Litjen oun!

Libeth: Gongt dät nogh al foar do Schäi-pe?

Jan: Aber sicher! Ellert häd ja so bi-staald.

Elske: Still. Hi kumpt.

Jan: Hoolt jou tuk un läited jou nix
merke.

Ellert: (brummt) Gouden Aeiwend!

Aal: Goud'n Aeiwend Ellert!

Haye: (schelmsk). Wi stounde jüst deer
vor, wollt du aan medräinke?

Ellert: Ik häbbe dät deer gornit grot ap,
aber man tou!

Jan: Ellert! Dan kwäd wät!

  77    ______________________________________________Ellert: lk? Wo kumpt
't?

Haye: Je! Wi supe nogh ap do Schäipe.

Ellert: Nu schielt 't dag tou fuul. (Bisint
sick, mäd swäitsure Miene kwäd hi
"Prost").

Jan (bitont harmlos): Well heere do Schäi-pe dan weil tou?

Elske: Is nogh nemens um wesen.

Haye: Un ik häbb 't nogh allerwegenße
anteld!

Ellert: Je, mäd do Schäipe is dät so 'ne
Seeke. Ik weet well se here, man ik
woll den Nome nit name.

Libeth: Dät mate ik dag tou jedden wiete.

Jan: Dan kwäd dag Ellert! Deer is dag
nix bi!

Ellert: Na, na, nix tou makjen. - Man
mout sick sälwen in ju Lage roun taan-ke. - - Elske! Ik makje dät ape
Steede
an nime do Schäipe mee. - Hir sunt
Aiere (wiest ap 'n toubuund'n Kopp-douk). Wät tou min is, wärt mäiden 
bi-taald, an dät our gongt nemens
wät oun.

Haye: Soo? Man deer kumpt dien Oolske!

Ellert: Dag weil säft nit.

Mina: Ju, ju is deer al! Sunt ji Suplappen
al wir tou gong?

Jan: Mina, bidoar di. - Meist du 'n Kon-jak?

Mina: Dät failde nogh, jou nogh mäd de
Läipigheid foudhelpe? Konn dät deer so
wai? Mädnunner supe, in 'ne Groupe-koare ätter Huz wai; smäidens do aine
Schäipe apschette, do gehnen do weil fe-rirjen, säiwens wir supe un so
ferre.
Niks, niks! Supt ji so fuul as ji wolln,
man läit us ut 't Spil!

Ellert: Haal do Schäipe un dan flux ätter
Huz. (Mina stutzt, als sie auf dem Tre-sen ihr Kopftuch entdeckt.)

Mina: Elske wo kumpt min Koppdouk
hirher?

Elske (schaut verlegen umher und sagt

schließlich): Häd Ellert me oursaand
mäd Aiere.

Mina: Mäd Aiere? - Foar Sluck? Nu
gongt mi 'n Schienfät ap. Sluck foar
Aiere! Un ik wunnerje mi, dat do Han-nen so min läze. Wen dät deer so wai
konn, woll ik mee helpe. Ik häbbe ja
dien Knippe. Reek do Kerle 'n Gläs
Bjor un 'ne Cigare an us Wiuwljude 'n
Konjak un Schokolade.

Jan: Bäst dag 'n fernünftig Maanske! Mi-na.

Ellert: Fuuls tou fernünftig!
        ------

Seeltersproake

Fon Gesina Siemer

Wi Seelter baal us aine Spoake;
Froamd lutt 'n Froamden elked Woud.
Mäd elked Woud dwo wi ju aagtje,
Ju Sproake fon dät Seelterlound.

Du bäst us Stolt du Seeltersproake;
Dien Woude sunt so klor un sljucht.
Un wen wi baale, aw wi toanke,
Dät lutt us ain, so flugg un gjucht.

Du häst Woude us tou trasten,
Dät us ju Trurigheit fergongt.
Dien Woude spreke gans fon Haaten,
Wen't Gluck aw Uungluck ur us
                             kumpt.                       

Dien Woude wolln wi nit ferleere;
Dan an do Bäidne Bäidensglidd,
Wolln wi do wieder wier fererwje,
Dät ju so long as 't Foulk ock blifft.

Un elked Woud schell in us klinge,
Nogh gauer as dät ljowste Woud,
Nogh japper schäln do Woude tringe,
Tou liujen alltied in us foud.

Anmerkung: In der Sater-Sprache spricht
man das s = ß oder ss und das z wie im
englischen = sieh.


  78    ______________________________________________
Dät Wucht an di Fräier

Fon Gesina Siemer

Wucht:
Heeret is, well bute gongt?
Aw deer wäil well binne kumpt?
Gongt vorbi, hi is dät nit,
Wir hi wäil so longe blifft?

Hied al longe kume kud,
Sien Ferspreken hoolde schuld.
Hied dag äuerg ours nix voar,
Täiwen dät is wuddelk roar.

Täiwe all den Aiwend long,
Aw hi wäil nit kume konn?
Wät mien Oolden taanken dwo,
Wen jo him hir nog nit sjo.

Mi woll dät nit in den Sin,
Häb' so jädden toaght an him.
Häb' mi fraud den gansen Day;
Nu is mi dät huuljen nai.

Heeret, well gongt deer ur 't Paad?
Wät slagt mi so lud dät Haat.
Häbbe jüst ju Dore heerd.
Wir kumpt hi so leet nogh her?

Went:
Deer ben ik, mien ljowe Wucht!
Kum ik di nogh äuerg gjucht?
Kud nit eer, ronn mi wät jun,
Frau mi, dät 'k nogh kume kud.

Wucht:
Goud dät du nogh kemen bäst,
Dien Ferspreken heelden häst.
Man du kumpst al rikelk leet,
Häst mi longe täiwe lät.

Went:
Wucht mien ljowet, heer is her,
Kud nit äuerg kume eer,
Kud nit eer, leeu mi dät ou,
Ben di gans fon Haaten trjou.

Wucht:
Bliw mi owe, ben di dull,
Häb' fon di de Noze full.
Konn di leeue un konn nit,
Well weet, wo dät wuddelk sit

Went:
Wäs nit dul, wäs nit nogh frech;
Hoal ju Ponne, bräid dan Speck;
Slo mi deer 'n poor Aire ap;
Dan weet ik, mi heert dien Haat.

Wucht:
Speck un Aire in de Ponn',
Ik di nit mor bjode konn
Speck un Aire is vorbi,
Bloot 'n Ponnkouke baak ik di.

Went:
Wät is dät nu dag 'n Ferträit,
Häbbe wuddelk gornen Schäild.
Leeuwst mi nit, dan gong ik wier,
Bliue nit mor langer hir.

Wucht:
Leeu di dag, du häst nen Schäild,
Häb' di bloot wät taagje wäild.
Kumm touräg un bliu bi mi.
Speck un Aire bräid ik di.

Bee:
Jung sunt wi nogh un fergnöügt;
Wonskje, dät dät Gluck us blöüt;
Wonskje wi us alle Bee,
Dät 't so blifft, wi sunt toufree.


Seelter Jungfoulk!

Wan me langere Tied in de Fraamde
ferbroaght häd, dan mate man jedden
moal wier ätter Huz, ätter de Heimat.
Bolde alle Deege stounde aan do Bielden
vor Oogene fon ju Steede wir me geborn
is. Mäd de Tied häd me leerd, wät aan
de Heimat wäid is. Wir di Fugel ap de
Wareld kemen is, deer fluggt [= fljuggt] hi dät our
Jier wier wai. Ap ju wiede Wondernge
ätter 't Sude häd hi fuul Loundere
blouked. Un wenn dät deer unnerwayens
ock nogh so flugg waas, dät waas aal
fraamd. Just dät litje Terp wir hi ge-born is, deer is dät Paradies foar
him.
Deer wir hi flogen [= fljogen] un sjungen leerd häd,
deer mout hi wier wai un deer woll hi
den twäide Sumer ferbrange; deer is
foar him ju fluggste Steede ap de ganse
Wareld.


  79    ______________________________________________
 So gong[t] dät us Maansken just; waas dät
Terp ock nogh so ärmselig an mosten do
Aalern ock nogh so stur orbeidje um do
Bäidene groot tou krigen, it is un blifft
ju Heimat. Monige do utwondert sunt un
häbbe sick in de näije Wareld Fermugen
fertjoond, konnen sick goud helpe, häbbe
aal dät wät se sick wonskje konnen, jo
sunt nit toufree. Eens failt him, ju Hei-mat. Dät Ooldenhuz maten jo so
jedden
wier sjo, ju Skoule, ju Terke [= Tserke], do Iske un
Weeden mäd do Bloumen; den Busk mäd
do Bome, wo grot do weil wudden sunt;
ju Äi wir jo swimmen leerd häbbe un ju
Uumgägend; do Naber Terpe mäd do hoge
Tserktoudne. Heimweh, dät is di quälnde
Wurm, di do nit tou Raue kume lät.
 Inssen mouden jo deer nogh wier wai,
dan, aber ock nit eer, dan rakt it Raue.
Jo fiere wier ur dät grote Water un häbbe
do Bielden näi vor de Oogene alle Deege
un sunt toufree mäd hire näije Heimat.
Do nogh nit in de Fraamde wesen sunt
un dät Ooldenhuz alle Deege vor Oogene
häbbe, do wieten nit, wät ju Heimat wäid
is. Jo wolln herut, ju grote Wareld sjo un
kannen leere. Deerwai wir fuul Jäild fert-joond wärt, wir it mor tou sjoon 
rakt, - in de Grotstäd.
 Kume se aber erste in de näije Wareld
an, dan fangt ju Orbeid oun. Un häbbe se
deer erste een Jier orbeided, dan kumpt
dät Iensjoon an Ättertaanken: wen me in
de Heimat tou Huz so orbeidjen diedde as
me hier mout, dan kud man deer ock goud
liuje.
 Seelter Jungfoulk! Taank an dan Re-fräng fon dät oolde Seelter Läid:
,,Seelter
läitet us hir bliue; hir an de Äi in Seel-terlound. Hir kau wi am bästen
liuje. Hir
häb' wi Water, Fahn un Soun."
 Wied in de Wareld mout me 'ne framde
Sproake leere un balle. Framd Jäild,
framd Radio un Tseitungen, framde Sit-ten un Gebruke. Alles is framd in de
Framde. Deer failje aan do Fründe. In de
Tserke koon me den Pestor nit ferstoun-de, nit me sjnuge [= sjunge] un
beedje. 
Dät wärt
man erste aal gewoar, wen me in de
framde is. Dan balle do Ljude fon de
oolde Wareld as wied touräg in de Kul-tur. Is dät wuddelk so? Use Vorfahren
hiedden ap hire Art un Wise al Kultur

vor twodusend Jier, as hire Lound nogh
wüldwest waas.
Um use Heimat aghtjen tou leerer [= leeren], wolln
wi us moal unnerhoolde ur ju ooldeste
Geschichte fon Seelterlound vor twodu-send Jier. Dan mai di Heimatgedanke
weil wir mor Intresse fiende. Anslutend
wolln wi ju Froage utfürlik biontwoudje,
wir dät seelter Foulk herkemen is.


Ut ju Ur-Siedlungstied

skrift Landwirtschaftsrat Schulte-Friesoy-the in sien Bouk ,,Die Besiedlung

des Am-tes Friesoythe', S.
93:
 Ju vorgeschichtliche Tied deelt me weil
ien in ju Steentied un ju Metalltied. Ju
Steentied foulged flux dät Diluvium un di
Maanske liude an 'n Fout fon do Iesglits-kere tousomnen mäd Dierte do
utsturwen
sunt aw in our Gegenden ferleeken as
Renntiere, Mammut un Rhinozerus, Höh-lenlöwe an Höhlenboar. Di Maanske 
woon-de in Höhlen aw gruw sick
Gate in de
Gruund. Huzdierte hied hi nit. Aeckerbau
bidreeuw hi nit un ju Pottebackerei was
nogh uunbikaand. Weerrewen wieren tou-erst Kneppele un Steene wir se
fuunden
wudden, dan wudden se maked ut Knoken,
Houden un Fjursteene. Fjursteenschalfere
brukte man as Saakse. Di Unnerhold kem
fon Jagt un Fiskeräi. In ju allere Steen-tied stud di Maanske ap ju
unnerste 
Kul-turstappe.
 Ap hagere Kulturstappe staand di Allu-vialmaanske. Dät Alluvium is ju 
Warelds-periode wir wi nog aone
sant. Dät ätter
ju Iestied herskjende druge, koolde Step-penklima wud oulösd fon 'n milder,

fuch-tiger Klima (Fahnbildn-ge) 
Bom un Gärs-wuks. Di Maanske ut ju jungere Steentied
verstud den Steen tou bihauen, tou slipen
un polierjen. Hi is Äckerbur wudden, baut
Korel, backt Brod, säidet Flaax un ver-staand tou spinnen un weeuen. Huund,
Schäip, Säge, Swien un Hangst sunt
tommd. Hi formet Potte. Woonsteeden sunt
ofte fuunden in düsse Tied, deels in Ter-pe. Ock an 't Water ligen do
domalige
Maansken Wooningen an. Do Doden wud-den tousommenbeged bigreeuen un kregen
Bigawen (Kruke un Weerrewen). Mongs
bidekden grote Steene do Greewe. Ju
Steentied eendiegde 2000 Jier vor Christi
Geburt.

(Foutsetnge foulged)

  80    ______________________________________________ Aetter ju Steentied
kem ju Metalltied.
Touerst wud Brongse (Kooper un Irsen)
brukt an deerum wäd ju erste Metall-tied ock Brongsetied naamd. It entstud
dät erste Swäid un ju erste Aexe mäd
'n Dille (Röhre) toun Fästmaakjen ap 'n
Steel. Immer mor näije Seeken wudden
herstaald as Blashoudne, näije Pottfor-men. Di Maanske gehn gau 'ne hagere
Kultur jun. Erste Jierhunnerte leeter
leerde di Mannske den Gebruk fon Ir-sen kannen. In ju Irsentied sunt wi
sied
njugende bit fjode Jierhunnert vor Chri-sti Geburt. Bisunners trough do
Reewen
ut do fuundene Gräwsteeden is ju Bi-sidlnge fon 'ne Gägend fetsstaald 
[= feststaald]. Wud-den in 'n Gräw
bloot Steenseeken as Bi-gawen fuunden, so stamde dät Gräw ut
ju Steentied, wüllt do Greewe mäd Biga-wen ut Brongse aw Irsen ut de
Brongse
aw Irsentied stamden.
 In ju erste Tied ätter Christus wonden
an de Noudsee twiske Ams un Elbe do
Chauken un westlk deerfon in Nieder-lound do Friesen. Noudlk fon de Elbe an
de Westkuste fon Schleswig Holsteen
woonden do Saxen un Angeln. Noudelk
fon de Harts bit toun Teutoburger Forst
waas ju Heimat fon do Cherusker. Twis-ke do eenslne Foulstamme [=
Foulkstamme] 
waas ofte
Uuneenigeid. Deerum kudden do Römer
se unnerjochje un bit tou de Noudsee vor-tringe. As Spuren ut ju Tied rakt
it nogh
do Boolenweghe, do do Römer trough
sumpige Gruunde laiden. Dät sunt kleeu-de Bomstamme, do ap Longswellen laid
sunt. Do Boolenweghe sunt leeter fon
Fahn urwaaksen. Sucke Boolenweghe
wudden ap morere Steeden fuunde[n,] so bi
Varel, Lohne un Damne. Ock wud romsk
Jäild fuunden in de Gruund. Mäd dät
Jälld kopeden do Romske fon do Ger-manen Felle, Wulle un our Seeken. Ju
romske Herskerei wudde Anno 9 ätter
Christus trough Armin (Hermann) Hert-sog fon do Cherusker trough dät 
Gemät-sel in den Teutoburger Forst
bieendiged.
 In Foulge fon Liuensmiddel Knapheid
trongen do Saxen in dät twäide an träide
Jierhunnert immer ferre ätter Westen ur
de Elbe vor. Jo fermiskten sick jun Eend

fon dät träde Jierhunnert mäd do Chauken,
Cheruskker un ouer Stamme, un so entstud
di grote Foulksbuund fon do Saxen.
 Do Saxen hiedden dät Lound fon de
Noudsee bit Middeldütsklound, un fon de
Elbe bit tou de Ems binne. An de Noud-see waas nog nan Dyk. Ganß ärglos 
hied-den jo sick in do Marschen
ansiedeld un
as moal 'ne grote Stormfloud kem, mo-sten jo fluchtje. Jo foonten 'ne näije
Heimat in Englound. Do Angeln foulge-den do Saxen ätter Englound um 450.
 Do Friesen wieren fon jeher Marsch-biwooner un kaanden do Stormflouden un
wisten wo me sick tou ferhoolden hiedde.
Jo woonden ap Terpe. Dät sunt, mäd
Kurige touhope draine Aeidhügle (litje
Bierge) un hager as ju Stormfloud steeg.
Dät waas 'ne swere, longwilige Orbeid,
ju Utduur un Kräfte ferlongede. Deerap
bauden do Ljude dät so namde Stilpenhuz,
gans mäd Reit teckt. Wen moal 'ne Storm-floud in de Sumer dät Gäers
ferdorw, so
hiedden jo oold Ho foar 'n Jier in vorut
un brukden dät Lound nit tou ferläiten.
Do Saxen deerjun, do fon Aeckerbau,
Jagd, Fischerei, Schäipe un Imen, Bjor un
Meede liuden, kudden in de Marsch nit
räide. So is it tou ferstounden, dät do
Friesen dät ganze Marschlound an de
Noudsee biwoonje kudden, dät do
Saxen ferlät hiedden. In do fon do Saxen
ferlätte Gägenden looken dan do Friesen
fon Niederlounde (Hollound) aastlk. Do
westlk fon de Amse woonjende Friesen
hieten Westfriesen un do astlk fon do
Amse Astfriesen. Dät Astfräislound fon
dälig is bloot 'n Deel fon dät fröüere.
Do Vorfahren in do Geestbisirke sunt so-mäd troughwech do Saxen un in do 
Mar-schen do Friesen.
 Di Gruund fon ju Wondernge fon do
dütske Foulkstamne kem sunner Twiuel
fon ju Loundnood bi do germanske un
bisunners do Noudseestamme her. Di
Buräibidriuw waas so primitiv, dät immer
wier Foulkstamme näie Woonsteden
sochten un uunrauelk uumherwondern[-]
den. Busk un Forst roodjen waas nogh
uunbekaand.

  81    ______________________________________________
Ut ju Römertied

Um ju Tied vor Christi Geburt, as di
Kaiser Augustus den Bifeel rate, dät alle
Juden sick ounskriuwe läite schulln, elk
in sien Geburtssteede, hiedden do Römer
ock in Germanien do Foulkstamm[e] unner-juckt, will jo sick sälwen uuneenig

wie-ren. Wi sjunge nogh ut
ju Tied: ,,Als die
Römer frech geworden, zogen sie nach
Deutschlands Norden." Kaiser Augustus
saande den Fäild-Marshel Varus ätter
Nouddütsklound. Augustus hied grote Ide-en. Hi wüll [dät] Riek utdeenje ur 
gans Eu-ropa. Sien Schiepe
bifahrden den Ocean,
ju Noudsee un Baltiske See. Do Römer
hiedden den Wareldhondel ud [= un] ju Seeher-schaft in hiere Hounde.
Englound un
Skandinavien wieren sweck biwoonde aber
goude Hondelsloundere. Do romske Krichs[-]
un Hondelsschiepe wieren grote Sailschiepe
mäd Ruderanlagen, so dät se ock bi Wiend-stillte faare kudden. Vor do grote

Water-lope Mündungen as
Rhein un Amse hied-den jo utbaude Ankersteeden. Ap do
Waterlope wieren litjere Schiepe un Boo-te iensett uum Hondel tou bidriuen
un
uum ju Lound un Seemacht tou fersurg-jen. Ju upperste Ankersteede schell ju
Bucht von Dokkum in Westfräislound we-sen häbbe. Fon Westfräislound ut
schelln
do grote Schiepe Farten maked häbbe ät-ter Englound, Skandinavien, Weser un
Elbemündnge.

Uum den sick loonjenden Warelhondel
apgjucht tou hoolden un tou fergratterjen,
wudden neen Utgawen schjoud, den Hon-del tou sicherjen. Ap gouden Fout geen
dät am bästen. Do Westfriesen mäd hiere
fuule Binnenseen wieren goude Sailere un
wudden fon do Römer jedden goud bi-taald ap hiere Schiepe. Englound,
Irlound,
Skotlound un Skandinavien wieren nogh
min biwoond; wegen hiere Sicherheid
hiedden,[,?] jo fon deer nogh neen grote Ge-foor tou bisurgjen. Aber in 't
Binnenlound
mosten jo sick all moor sicherje. So läst
me fon Römer Heersträiten in Germanien.
Germani[kus?] schell sogar Anno 15 ätter Chri-stus 1000 Schiepe baue lät
häbbe, um
deermäd fon 'n Rhein ätter de Amse tou

kumen. Nieberding schreeuw fon Stran-dung fon 'ne romske Flotte bi Utende,
wät weil mugelk waas. Ju Seelter Aei
schell foar de Schipfart utbaggerd wud-den wese. Bi Utende häd di
Struckeljer
Pastor Trenkamp romske Jäilstucke fuun-den. Forskere häbbe feststaald, dät
do
Römer fon de Amse in trjo Richtun-gen ätter de Weser looken. Een geen den
Lüdeway entlong bi Aeskenterp. In 't
Scheedgebiet in Wilsum wudden 1858 'ne
Masse romske Jäilstucke fuunden, so ock
tou Bingum bi Lier. Ju Seelter Aei is fon
Natur nit schipbar wesen. Stedenwies bi-stud dät Joop ut twäin un in Hollen

so-goar ut träi Irme. Di
midlere Waterloop
is utbaggerd. Twiske Pellebirig un grote
Bräg sjucht man nogh an bee Sieden hoge
un brede Ougere, do fon Joopgreeuen
herstamme.

Den Anschin ätter ligen do Römer fuul
Ferkiersweghe an um Germanien de Kul-tur tou brangen. Ju romske Kultur waas
wuddelk vor de dütske wied vorut. Armin,
'n dütsken jungen Went, hiedden do Rö-mer menumen ätter Rom un hi kem 
lee-ter as Leutnant wier. So
bildeden do
Römer ock junge Friesen ut ap hiere
Hondels un Kriechsflotte. As 'ne Romske
Flotte vor Utende strandede ätter Nie-berding, do häd sick dät weil hondeld
um
Mutschiepe fon ju Gröte, do fon Lier ät-ter Utende fare kudden. Deer ju
seelter
Amse aber stedenwies tou floot waas, will
se morere Irme hiedde, kudden do Schiepe
nit ferre. It is bistimt ountouniemen, dät
ju seelter Amse me ap de Korte steen häd
as Ferkiersway, um fon Lier ätter Mark-hnzen tou kumen. Nix laid in de Way 
oun-touniemen, dät do Römer
den Bifeel
roat häbbe, ju seelter Amze so gau as
mugelk schipbar tou makjen. Ountounie-men is ferre, dät do Römer Foulk
haald
häbbe ut dät bifründede Westfräislound,
wir jo hire Hauptflotte läsen hiedden, un ju
Gägend tou fuul Foulk hiedde, will do
wegen de oundurjende Floudgefoor fon
de epene Noudsee sick neen näije Woon-steede baue kudden.

  82    ______________________________________________
So sunt ätter ju Urläwernge Westfrie-sen ut ju Gägend von Dokkum, um ju
Tied vor 2000 Jier in Seelterlound Ienwon-dert. Wo ju Bisiedlnge fon
Seelterlound
vor sick geen häd, konn me sick am besten
vorstaale, wen me sick ju leetere klore
Siedlung bikickt.

Utende as Terp mit 16 Schips-Helgen
(Werften) surgede foar den Bau fon pas-sende Schiepe un Boote, um den
Ferkier
ap de seelter Amse tou genöögjen. In
Baljene gjuchts fon de Amse bideeligden
sick,[,?] do anbaude Buren ock an de Heglen-orbied [= Helgenorbeid]. In 
Romelse links fon 't Joop wir
nu de Tserke staand wud 'n romsk
Leeger baud uum den Utbau fon den Wa-terloop tou fersurgjen. In Hollen wir
ju
maste Orbeid waas, bauden morere Bu-ren links fon de Amse. Ju midlere Aei
wud ap Jüpte greewen un dan do butere
Irme, as ju Ooldsmeets Aei en
Dille, tichtset. Mäd do primitive Baggere
in ju domalige Tied geen ju Orbeid man
longsom vorut. In Scheddel baudn do Bu-ren gjuchts an de Aei. It durde
Jiere bit
ju Aei schipbar waas ätter Ellerbrouk un
Markhuzen. Do our bee Waterloope do
mäd de seelter Aei gliek loope, ju Lang-holter Aei un ju Söste wudden nit 
bisie-delt un farbar maked uum
ju Tied. Aetter
ju mündlike Urläwernge sunt do Siedler
ut Westfräislound ap Schiepe mäd Vey un
Räiskuppen herien kemen. Bi den Bau fon
do Huze schell dät romske Militär holpen
häbbe. Deerfor mosten du Friesen den
Waterway mee utbaue helpe. Do Römer
schelln ju Siedlnge ,,Siatutanda" binamd
häbbe. As do Römer mäd do Westfriesen
dät Lound in Binutznge nomen, schelln
deer bloot eenige Chaukenfamiljen woond
häbbe, do in de Hauptseeke fon Schäipe,
Jagd un Fiskeräi liued hiedden.

Foar do Terpe wudden do passende No-men fuunden. Utende, deer waas ju 
Schip-foart ut un tou eende.
Deerum ju Stran-dung fon ju romske Flotte, will se nit
ferre kudden. Baljene ätter den erste Bur
Bollinga. Romelse ätter dät Romske Lee-ger. Do wudden namd Romelse. Hollen
waas un is dälig nogh holl. Deer laid 'ne

Soundhöchte rund um dät läige Lound un
trough ju Soundhöchte is ap two Steeden
'n Sloot smieten, so dät dät Water oulope
kudde. An ju ouer Side fon de Aei lait
Hollebirig, dät is dät sälge in 't litje as
Hollen. Scheddel wud binamd ätter Scheed
(Grenze) un do Ljude hieten erste longe
wai: do Scheedeljer, wirut di Terpnome
Scheddel wudde, so as it dälig nogh hatt.

Alle fiuw fon do Römer ansiedelde Bur-skuppen läse an den Waterway fon 't 
Nou-de äter 't Sude: Utende,
links; Baljene,
gjuchts; Romelse, links; Hollen, links;
Scheddel, gjuchts.

An bee Sieden fon de Aei wud 'n Lien-pad anlaid; di eenßigste Foutway
trough
dans [= gans] Seelterlound fo[n] Boukenesk ätter El-lerbrouk.

Wegen ju fanerge Gruunde is bloot di
Waterway utbaud, nit aber di Loundway.
Deertrough waas Seelterlound foar Hangst
un Waijen ousleeten fon de Wareld. Ous-leeten in 't Aaste un Weste trough
do
hoge, brede un wäite Fane. In 't Sude un
Noude trough fanerg Niedelound an bee
Siden fon de Ai [= Äi]. So schelln use Vorfarn,
do Westfriesen kweden häbbe tou hiren
Regent: ,,Wi luke in 'n Lound wir du us
nit ätterkume koast mäd Hangst un Wai-jen." Use Vorfarn wieren nogh Heeden
un leeuden an Wodan. Jo häbbe ock
gluckelk un in Free liued ätter strom-tue religiöse Gesetze an de 700 Jier
long in
Seelterlound, bit Kaiser Korl di Grote un
di helge Luidger ju christlike Religion ien-fierden.

Vor ju christlke Tied waas di Heit,
Babe (Vater) di alleenige Hersker in sien
Familje. Hi goolt, so tou telln, as Prie-ster un König, di in Privatseeken
sälwen
trough dät Lott ju Goddheid bifräigede,
un ur aal, do him unnerstaald wieren,
herskede. Sien Riek waas dät Huz, Lound
un alles wät deer tou heerde. Buten sien
Riek waas hi sin Naber gliek un unnder-heelt goude Naberskup. Do Nabere
heelten
Touhopekumen ou, stickten dät Paskefjur
oun, fier[den] ju Sunneweendnge un do our
Feste.

  83    ______________________________________________
In do Touhopekumen goolt elke Huz-heer gliekefuul, aw ätter den Rang
fon sien Steede. Persönlike Vorgjuchte
hied nemens, bloot di Wäid un ju Gröte
fon sien Steede goolt. Wen moal 'ne
Steede unnr Brure deeld wudde, so wud
weil di Rang ferminnert, nit aber do
persönlike Gjuchte.

So kem bi do Friesen ju Fräigeid an
erste Steede. Naberflichten wudden gnau
bifoulged un wen se ock Orbeid
un Tied kosteten. Naberskup waas
dät erste wät do Seelter fläged häb-be, as jo sick in Seelterlound 
ansiedel-den. In Tied der Nood wud um
Helpe
rupen. So häbbe do wülde Dierte sick
ofte an 't Vey fergriepen. Do Wulwe
an do Schäipe un junge Foolen; Foaks,
Marder un Uelke an do Hannen, Gäise
un Aanten; Wüldswine an do Fruchte;
Boaren an do Immekurige, usw. Roure
tou schjooten roat it nogh nit. Tou do
Driujachten hied elk sien aine Weere-wen. Dät wieren: Flitzebogen, Aexen,
Saißenspere, longsteelde Furken, Knep-pele un Huunde. Leeter kem di 
Eed-spade deertou as 'n geforlike
Rewe tou
hauen un steeten.

Ock nogh as do Friesen al longe in
Seelterlound ansiedelt wieren, heelten jo
nogh immer den König fon do Friesen
as hieren buppersten Hersker in religiöse
Seekeen [= Seeken]. Di läste, König Radbod, schell
sien Lound dauernd bereist un do Seel-ter ock ofte bisoaght häbbe. Dät 
Famil-jenliuend waas ätter do
stromme Rägeln
bistimd fon ju religiöse Siede. Ap ju In-sel Helgelound (Heiligesland),
domals
namd dät helge Forsiteslound, hied di
Forsitter fon do Godde, woarschinlik Wo-dan[,] siene Woonsteede. Heilig
waas ju
Waterquelle un al dät wät mäd religiöse
Hondlungen tou dwon hiedde, wogede nee-mens antoufäilen. So häd sick di
König
Radbod ofte ap Helgelound apheelden.
Hi aghtede stromm ap do oolde religiöse
Gesetze un as di helge Willibrord ap Hel-golound fon dät Water ut ju helge
Quelle
bruckde un ju christlike Religion pretede,
do schul hi ap sin Bifeel den bileidigden
Godd opferd wäide. Träije wudde dät
Lott ur him smieten, aber nit eenmoal
dät Dodeslott leeken, so kem hi mäd 't

Liuend deerfon. Bloot aan fon sien Ljude
träfde dät Dodeslott un moste den Mär-terdod stierwe. Ju Bikiernge fon do 
Helgo-lounder Friesen, ju
Willibrord nit gluckde,
kem trough den helge Luidger (Loutje)
tou stande. Dät waas um dät Jier 800 ät-ter Christus. So is ock in
Seelterlound,
di Heedenglowe ju eenßige Leere wesen,
ju dät Liuend wirtschaftlik un familiär
bistimde. Do Doden wudden ferbadnd un
ju Aeske in Urnen bigreewen. Urnen
Gräbsteeden sunt fuunden wudden bi
Scheddel Parz. 299 Flur 32, Ennehoaw
uinamd [= binamd] un Parz. 148 Flur 7 Blankelde.
Hir wudden nogh in näijere Tied Urnen
fuunden. Foulgende Flurnomen wise
Gräbsteeden ut oolde Tieden ätter. In
Romelse: Hennesch Fl. 3 Parc. 166/60 fon
hu hen (Toter), Henneblock Fl. 3 P. 501/
13, Houene (Friedhof) Fl. 7 P. 51I/516. Bi
Hollen: Havestucke P. 862/63. Have bijut [= bitjut]
iunske Kult ock Bigräbnis. Bi Scheddel:
Leiwekomp, Leben fon hleo (Grabhügel)
somäd Komp mäd Gräbhügele. In Utende:
Hennekomp Fl. 9 P. 279/80 un Hennefan
(Totenmoor) Fl. 12 P. 81/90. Wegen Lound-knapheid sunt do Gräbsteeden al
ädder
foar de Kultur brukt wudden. Wo gau 'n
Gräbsteede ferjeeten wärt, dät sjucht me
nu op do oolde Tserkhoawe, wen deer
'n näijen anlaid is. Un dät do heedniske
Gräbsteeden fon de Tserke mit [= nit] in Ord-nung heelden wudden is weil
tou 
fer-stounden. Kaiser Korl
di Grote häd dät
Dodenferbadnjen unner Dodesstroafe fer-beeden. Von ju Tied an sunt in do
trjo
Terpe Schedddl, Romelse un Strukelje
Tserkhoawe bi do Tserken anlaid un do
Doden in Huzholte bigreewen wudden. Ur
tjon Jiere long schelln do Römer in Seel-terlound ap den Romelster
Tserkhoaw hir
Leeger unnerheelden häbbe. Jo surgen-den deerfoar, dät di Waterferkiersway 
far-boar wudde un bleeuw un
ju Siedlung
klor bibaud wudde.

As do ju Aettergjucht kem, dät Her-mann di Bifräier Dütsklounds den Krich
in den Teutoburger Wald gewonnen hied-de, do briken do Römer hir Leeger in 
Ro-merse (Romelse) ou un
looken sick ap hire
Flotte touräg. Nu wieren do Seelter hiere
aine Heeren.

  84    ______________________________________________
In Romelse wud dät erste grote Tou-hopekumen ouheelden. Ut alle Huze mos-te
di 
Familjenfar ätter Romelse
kume.
Seelterlound wud tou 'ne fräije, ainstän-dige Friesengemeende utrupen. Do 
Ver-waltungsrägeln wudden
utorbeided un
festlaid. Romelse, ätter do Römer binamd,
wud as Middelpunkt foar Ferwaltnge un
Märked bestimd. In do Jieren, as do Rö-mer in Seelterlound den Utbau fon de
Aei rägelden, wieren fiuw Burskuppen
bibaud: Utende, Baljene, Romelse, Hollen
un Scheddel. Ur den Baustiel fon do Huze
wärt ounnumen, dät jo sick ätter dät
friesiske Stilpenhus gjucht häbbe. Dät
wieren epene Huze, ganß mäd Reit
teckt. Wil in do Waldterpe morere Sor-ten Vey heelden wäide moste buten 
Ku-vey un Hangste, as Swine,
Sägen, Schäi-pe, Hannen, mosten deer ock Hucke foar
ounbaud wäide. In de erste Tied liuden
do Ljude fon Hondel un Schipfart, fon
Bäiste, wir genoug Ho un Gärs foar wuuks
in de Nieden. Schäipe hiedden genoug
Weede in de Heede. Eken Holt wud mäd
'ne longe Soage tou Plonken snieden un
ap morere Helgen bi 'n Schipbau feror-beided. Seelterlound waas as 'ne
Insel in de
Fan. Hondelsjude do Seelterlound bisoag-ten, kemen ap 'n Schip herien.
Trough ju
Schipfart kemen do Seelter ätter Eller-brouk in 't Sude mäd Weere ut 
Fries-lound as Saalt, Tsis, Rewen
usw. un
broagten Weere ätter Lier un Hollound
as Korel, Felle, Wulle, Steene usw. Do
Seelter namden do Saxen un Humlinger:
do Bupperloundske un do namden do Seel-ter: dei sagter Fräisen. Do 
Bupperlounds-ke kudden do Seelter nit
ferstounde ap
seeltersk, ma[n] do Seelter kudden framd
(platdütsk) balle.

Ma[n] kon sick dät dälig nit goud mor
vorstale, wo dät vor twodusend Jier ut-säin häd as use Vorfaren sick hir
deel lät
häbbe. Aetter ju Biskriunge fon Tacitus
ut ju Römertied waas gans Dütsklound
wegen do Waldungen, Sumpe un Fae [= Fane]
ouskreckend un skauderhaft. (Germania
c. 5. Terra in universum aut silvis horri-da aut paludibus foeda.) Disse 
Charakte-ristik dorste ock weil
ap Seelterlound tou-treffe. Wilst in ju Steen[-] un jungere
Brongcetied dät worme, drugge Klima
hersked häd, wudde trough dät deerap
fouldjende [= foulgjende] kallere un fuchtigere Klima,
dät Woaksdum fon Busk, Fan un Sumpe
stärk bigünstiged. Do Nieden un Fane
wieren nogh unbiwoond un unbirürd,
wil jo stärk fersumpt wieren un di deer-an läsende Gruund waas troughwech
mäd
Urwald biwoaksen. Do hagere Steeden,
wir nu Iske sunt, wieren mäd Heede bi-waksen.

Do grote Nieden mäd saftig long Gärs,
wieren weil dät weerdigste, dät use Vor-faren in Seelterlound mäd grot
Intresse
biwunderd häbbe. Ju fatte Niedengruunde
brukde neen Mjuks un wuuks just as
Kleigruunde. Ju Gruunde moste weil 'ne
Oulegernge wese ut ju Iestied, as dät Ur-stromwater fon do Sudeten un 
Karpaten-bierge ätter de Amse
dreeuw, wil ju
Aast un Noudsee mäd Iesbierge ur du-send Meter hog bideckt wieren. Dät 
Gärs-lound waas 'n Riekdum, den
do Friesen
kaanden. Jo bauden do Huze sleeten bin-unner in Terpe do deer dälig nogh
sunt.
Ekenholt waas deer in Hülle un Fülle.
Wilgen tou Wogen floagten un Leem tou
kleemen.

Wen deer neen Reit genoug waas toun
tecken, so wud Heede un Sträi numen.
Wen ju Kleigruunde in Frieslound ock
fatter waas un 'n bitjen moor Gärs lä-werde, so wieren do Siedler mäd 
Seelter-lound jädden toufree, will
jo erstens mäd
de Noudsee Flouden nix mor tou dwoon
hiedden un twäidens neen Warften (Hü-gele) touhoopedrege hougeden uum 'n
näi
Huz deerap tou bauen.


Oolde Seelter Nomen.

Ur do Nomen fon do Ljude ut ju oolste
Tied is leider nix mor hondskriftliked
tou fienden. Deer mout me al ut näijere
Tied, ut Urkunden un Stjurlisten, Nomen
herut säike do nit fon den christlike Ka-lenner stamme. Wen wi do 
Schatsungs-rullen fon dät Amt Ayt ut
do Jieren 1535
un 1674 urkiekje, do in dät Ooldenbur-ger Loundes Archiv apwoard wäide, so
fint me nogh Nomen ut ju ooldste Tied.

  85    ______________________________________________
Hir is ju Stjurrulle foar 't Troughkiekjen
wierraat ut dät Jier 1535:
[just soo bi Schulte, Besiedlung .., 1930]

1535 Scharrel.
Sagiken Hermann, Goldschmith Dedde
Schroer Berendt, Lutert Elsen
Molner Johann, Steneken Gese
Brockhoff Eylk, Antbecken Bole
Bole Hermann, Schewe Frerik
Gerdes Hermann, Block Else
Lutet Tabeke, Kremer Johann
Wietet, Lutedes Ubbe
Edsard Brun, Sivedes Wendeln
Siverdes Else, Smys Folerth
Gerdes Folken, Alwerth
Hermanns Wilke, Auken Hemmeke
Hemmecke Jocke, Kuper Wilke
Koper Lübbe, Udden Frerik
Hermanns Folken, Kromer Abde
Awick Clauwes, Steven Helmerich
Fuger Enne, Schruder Tobe
Reineke Remme, Droste
Mernink Deddo, Wylmes Meme
Koper Umme, Wylkehn
Rykense Eylhaerdt, Herke
Boden Gerdt, Bols Tale
Schmith Lübben, Old Gerd

1535 Ramsloh
Ortmann Hayge, Ennyck Hayge
Galtedes Abel, Eilerdes Hayge
Kruse Eylhardt, to Ramsloh Jakob
Schudde Wübbe, Renstes Uko
Schudde Wiltet, Rippens Grete
Meygert Tonnen, Kyp Lübbert
Galtedoch Hayge, Brochhoff Fokko
Ubben Fobrich, Enters Dido
Taleken Memmedt, Schenen Tiedo
Francks Hayge, van Vreß Herm.
Wylke Ubbe, Remmers Angela
Elsken Entto

1535 Hollen
Hemko, Hayge Deddo
Fastenau Joh., Moders Remmer
Holken Tiedoh, Helmerkes Deddo
Winseborg Joh., Mulde Gert
Tieden Eilert, Iwesme Remmer
Iwesme Henrick, Remmers Wichmann
Folqwen Eilert, Weigedes Willo
Schenen Folken, Winseborg Gerdt
Lutetets Ludzert, Prul Hinnerk
Eiledes Meme, Schüdden Assele

Remmers Alka, Uben Tela
Folqwen Ubbo, Alderikes Moder
von Lorup Joh., van Emden Elgelko
Wichmanns Vossa, Winseborg Helmerick

1535 Strücklingen
Memedes Aeyled, Tamele
Fokken Menne, Schudde Frerk
Wiltet, Schudde Renseke
Groten Gerlo, Pelsers Mette
Ernedes Focke, to Boldingen Ubbe
Deddo, Golyken
Hemmeke Evert, to Boldingen Berndt
Raper Hermann, Wendele
Enken Gerld, Luttecke Hayge
Hoeyke, Engelen Focke
Wylm, Edßert
Klene Bole, Goldschmidt Hayge
Klene Hermann, Wilmes Focke
Mande Gerd, Schomacker Berend
Grakenborg Hermann, Okke Else
Kuper Gerd, Golke Hayge
to Strücklingen Okke, Brockhoff Eilert
Bunne, von Bersenbrock Else
Memme Eylhardt, to Utende Evert
Ryke Johann

Fergliekt man do Nomen fon de Städ
Ayt, ju fuul leter fon Hondelsljude ut
Frieslound schell apbaud wese, so fint me
min oolde Friesen Nomen ut de ooldste
Tied deerunner Toun Fergliek sunt do hir
ap fierd:

1535 Friesoythe
Brockmann Joh., Moormann Wempe
Ortmann Gerdt, Ducke Helmerick
Bussing Hinrick, Cordes Dirick
Wybruck Wilke, Schomacker Joh.
Budde Wilke, Wreßmann Werneke
Nygemann Reiners, Winter Duke
Fyrks Meinard, Tyme Hermann
Kremer Herbord, Schomacker Ebbecke
Schmidt Gruwe, Bleys Frerick
Schroeder Berndt, Tolesche Wobbeke
Fyrks Gerdt, Sobink Hinnerk
Kyne Johann, Wulpfs Wilke
Tolink Dirick, Koster Johann
Lübbing Lübbert, Tolen Gerd
Wilken Hermann, Siwers Geseke
Noest Dirick, Schüdde Herm.
Weskemann Gert, Tydeker Burchart
Timmerlo Dirick, Struwink Berendt

  86    ______________________________________________
Bleygs Arendt, Later Reinert
Hempken Albert, Tolen Fennerke
Wilkens Dirick, Krose Johann
Molliner Joh., Glup Hinnerk
Wreßmann Herm., Hardinck Derick
Seebom Dirick, Wybruck Dirikus
Oldarp Helmerick, Wittinck Joh.
Barners Taleke, Bodick. Wilkinus
Brunner Berendt, Köster Johann
Rolfus, Wolken Hinnerk

1670 Scharrel
Deddens Joseph Klaus, Remmers Enno
Borgmann Hermann, Remmers Koep,
Wilkens Johann, Gerdes Beneke,
Awick, Herm, Hanekamp Focke,
Henrich Wilke, Addens Johann
Hermans Helmerich, Meyer, Büter Dedde,
Borgmann, Hanekamp Eilert
Awick Garlich, Hannekamp Ebbeke
Brands Lautet, Wiltiens Dirich,
Wiltiens Gerd, Wilken Remmer,
Janßen Gerd, Eilers Henrich,
Hermanns Venne, Gerlitz Dedde
Janßen Henrich.

1670 Ramsloh
Koop Wilke, Ubbens Etto
Block Ahlrich, Kolde Folke
Henrich Venne, Elsens Haye
Kolde Henrich, Folken Hermann
Eilers Henrich, Remmers Haye
Edsards Herm., Gerdes Arend
Remmers Vieth, Abeln Gebbeke,
Wichmans Ahlert, Edsars Herbert
Dayers Foulke, Edsars Enne,
Addens Bette, Herbers Grete
Sievers Remmer.

1670 Hollen
Remmers Wichmans, Eibens Vieth
Alrichs Dedde, Lautetz Herm.
Hayens Henrich, Hanekamp Wichmann
Borgmann Herm., Gerlichs Mene
Wichman Dedde, Wilkens Ubbe
Dirichs Hayke, Ahlrichs Joh.
Janßen Hermann, Eilers Vieth
Block Focke, Janßen Wilke
Sievers Kop, Fockens Focke
Lautitz Haye, Janßen Dirich
Hayens Kop, Janßen Hermann
Sievers Eilert, Elsens Dirich
Wilkens Vone, Kerkhoff Gerd
Ahlrichs Joh., Hermanns Gerd
Godewichs.


1670 Strücklingen
Hayens Ahlrich, Hermans Memet
Hayens Adde, Addens Haye
Addens Eilert, Frerichs Dutie
Kruse Haye, Frerichs Henrich
Mertens Joh., Frerichs Egge
Mertens Luke, Boels Enno
Tapken Gerd, Alrichs Focke
Eilers Haye, Wibben Foulke
Eilharts Dütie, Janßen Ollig
Eitiens Folke, Remmers Ewen
Boels Folke, Janßen Remmer
Gerolds Renitz, Aglitz Memet
Remmers Ubbe, Remmers Focke
Remmers Alrich, Wilms Focke
Hayens Alrich, Renitz Erik
Janßen Bette, Wilkens Vone
Gerlichs Focke, Wenken Wenke
Tiedens Eilhard, Tiedens Oltmann
Altlers Engel, Janßen Henrich
Krakenborg.

Bokelesch 1549
Komtur: Herr Gheerath; Fratres: Rolf
und Hermann; Sorores: Rike, Geske, Rike,
Wybeke, Hylle, Stine, Aleke, Wobeke,
Taleke; Knechte: Werneke, Gerolke, Abel,
Johann Hinnerk, Remmer, Bernth, Jo-hann Hinnerk und Immecke.

Familjennomen ap ju fröühere Johani-ter-Komende sunt nit fuunden wudden.
Do vorstoundende Nomen stounde ap 'n
los Sädel, dät in Cloppenburg in dät
Schatzregister fuunden un in dät Loundes-archiv in Ooldenburg apwoard wärt.

Apfalend is dät do träi Tecklenburger
Ministere Awick in Scheddel, Block in
Romelse-Hollen un Kerkhoff in Struckelje
in dät Jier 1535 nogh nit in ju Schatzungs-rulle apfierd sunt mäd Utname
fon Awick
di woarschinliek 'n Oukümling fon den
Minister wezen is. Dät jo in de Rulle fon
1535 nit stounde, is weil deerap touräg
tou fieren, dät jo nogh fräi wieren fon
Ougawen. In ju twäide fon 1670 fint me
do Nomen Awick Garlich, Awick Herm.
in Scheddel. Block Focke, Block Ahlrich in
Hollen-Romelse. Kerkhoff foar Struckel-je failt; di schell bi Scheddel bi
de 
Ihlen-bräg in 'ne Sloherei
dod kemen weze.

  87    ______________________________________________
Do Familiennoomen ut Friesoythe fon
dät Jier 1674 sunt al Nomen do deer nu
ock sunt, mäd Utnamen as: Graele Joh.,
Ronden Henrich, Dieker Henrich, Noest
Joh., Witting Wilke, Rolefs Gerdt, Gans-ke Wittick, Kiehnen Ocke, von
Wahden
Oldick, Rapken Beke, Tabri Detert, Glup
Lodeke, Wreesmann Ebbecke, Muhlen Ta-lecke.


Platdütsk un Latin as Kultursproaken

Wierum waas ju platdütske Sproake
iunske dät Latin ju offiziell[e] Schriftsproake
in Seelterlound?

Dät waas um ju Tied as Kaiser Korl di
Grote regierde 700 bit 800 ä. Chr. as use
Vorfahren ju christlike Religion ounno-men. Di hl. Ludgerus saande
Benediktiner
Mönke ut dät Klaster Visbek ätter Seel-terlound. Do häbbe sich deellät in
Romelse
un woonden ap Paters Komp, dät waas
twiske Dr. Jünemann un Jan Danneboom.
Do Seelter häbbe do Patere nit fründlik
apnumen; jo häbbe him nit moal Pott un
Ponne leende, un bolde neen Liuensmid-dele ferkoopje wöild. Wierum nit?
Will
dät Framde un neen Friesen wieren. Do
Patere pretenden op plat dät do Seelter
ock ferstounde kudden, aber ju näije Re-ligion wüln jo nit ounnime fon do
Framde.
Erste as Kaiser Korl di Grote Seelterlound
as 'ne fräije Friesengemeende mäd 'ne aine
Ferwaltnge erklärde un fräije Jagd, Fis-keräi un fräi fon Loundfoulge
skriftlk 
raa-te, do nomen jo den
näije Glowe oun.

Deer do Patere platdütsk preteden, wud
ock ap platdütsk skriuen. Somäd wud ju
platdütske Sproake ju skriftlke Amts-sproake. Seeltersk bleeuw ju 
Foulkesproa-ke bit dälig.

Erste as do Patere ju Bikiernge glucked
waas, wud in Romelse ap ju oolde Kult-steede, wir nu de Tserke staand, ju
erste
christlke Tserke baud, un as Jakobus Pa-tronstserke foar gans Seelterlound 
ien-wäid. It schell 'n
Holtbau wezen häbbe un
so longe steen häbbe, bit ju grote Steen-tserke Anno 1100 baud wudde. Do
erste
Patere schelln nit bloot preted häbbe, sun-nern ock Fruchtboome, Apele,
Peeren un
Bäijebuske anplonted häbbe. So staand
nog in Romelse bi Frers Huz 'n Peereboom

un wärt ju Sorte as Paterspeere binamd.
Do Boomfruchtsorten do do Seelter hir
foonten wieren Mispele, Hazelnuten, Agten
(Mirabellen) un sure Sersen, wülde Apele
un Peeren. Hazelnuten schelln in den Ur-wald as Unnerholt groten Ertrag
broaght
häbbe. All in de Meerte blöit di Hazel-struk as erste Weede foar do Imen.
Vor
füftigh Jier sag me in de Hierlassen ap
Heselbirig nogh fuul wüldwaksende Hazel-nuten Strucke as läste Urbliusel ut

ju ool-de Tied.

Deertrough dät do Patere in do Tserken
ock do Aettergjuchten un Vorskriften fon
do Bihörden oulezen diedden, wud plat-dütsk ju Amtssproake. As moal do
Seelter
mäd do Boote in Markhuzen wät leter an-kemen sunt, kemen jo unner de
Pretenje
in de Tserke. Alle Baanke wieren full un
so staalden jo sick in den Gong. Do wised
di Pestor ätter do junge Wente un rapt:
,,Gi Markhüzer Bücke, gi Aeppeldiebe,
stoat up un laat dei Fremden sitten" Do
hiedden him in de Naght do Appele fon
sien Boome haald. Dät kudden do Seelter
nit wier ferjeete un fertelle dät dälig nogh.
Erste ätter ju Tied as Hollound fon Dütsk-lound oudeeld wudde, is bi litjen

ju hogh-dütske Sproake as
Kultursproake ienfiierd
wudden in Noudwestdütsklound. Do sunt
ock moal Seelter ur de Fan in 'ne Tserke
wezen, un deer hied di Pestor preted fon
de Sundeeges Raue: ,,O, wie wird es euch
ergehen, die ihr an den Sonntagen den
Böcken die Klöße ausreisset und am Sonn-tag mit neuen Klumpen zur Kirche
geht,
da ihr noch gute alte habt." Sucke Sätze
kudden do Seelter ock bit dälig nogh nit
ferjeete.

Di gjuchte Gruund aber, dät seeltersk
neen Kultursproake wudde, is weil, dät do
Seelter hire Sproake sälwen bloot balden
un nit skreeun; Skoulen raat it domoals
nogh nit. So is tou ferstounde dät do Seel-fer nit skriuwe un lese kudden. 
Do stu-dierje kudden leerden
Latin un Platdütsk
as Skoulsproake. Friesisk wud nit leerd,
will it nogh neen friesiske Skriftsproake
raate. Ju friesiske Skriftsproake wud erste
fon den friesiske Dichter un Skriftstaler
Gijsbert Japiks in dät 17. Jierhunnert in
'n Skriftsatz fästlaid.

  88    ______________________________________________
Somäd kon ju Bihaupnge, dät Seelter-lound erste fon Platdütske bisideld un
apbaud, un do Seelter erste leeter ienwon-derd weze schelln, nit stimme.

Latin un Platdütsk wieren foar do Seel-ter Kultursproaken un Seeltersk waas
ju
Foulkssproake. As Schippere kemen do
Seelter immer wier mäd do Platdütske
touhope un balden bee Sproaken.

Ours waas it mäd do Wiuwjude. Do ke-men säilden ut Seelterlound herut un 
kud-den deerum ock nit goud
framd balle. As
moal 'n Hondelsmon bi Taale Mette
kumpt un fräiged, aw jo wät in 'n Hondel
häbbe, do kwäd ju' ,,Ik kan nit fremd
bellen. Dan möt je ätter us Haye gaon,
di is deer buten up de Haage." Un ours
'n Wiuw Bäike hied kweden: ,,O, wät is
ju Wareld dag grot." Do waas ju ätter
Esterwege wezen ur de Fahn. Do häbbe
liuwed as Inselbiwooner, un wen deer mal
'n Fraamden herien kemen is, so is dät
wät wezen. Zeitungen rat it nog nit. Wät
it Näis rate in de Wareld, broaghten do
Monljude me, wen se fon ju Schipfart tou-räg kemen. Sundeeges pretede di
Pestor
ur Religion un fertelde ock fon do näiste
Vorfalle in de Wareld. Dät genöigede dan
foar de ganße Wiek.

In de ooldste Tied hieden do Seelter
min Korelbau. Anbaud wudden Jerste un
Hawer. Deer wud Brod fon baken un
Bräi fon seden. Deerfon dät oolde Spreck-woud ,,Bräi un Brod makend [=
maked] Soken rod".
Jerste un Hoppe brukden jo toun Bjor
bjouen. Erste in dät 8. Jierhunnert fier-do Benediktiner Mönke den Roage,
Ate un
Bonen, Appele, Peeren un Bäijen ien. Ock
häbbe do Mönke dät betere Biorbeidjen un
mjuksjen fon dät Baulound leerd. Jo leer-den do Ljude dät Steene baken;
Flaaks
un Wulle verorbeidjen mäd betere Reewen.
Skoulen häd it leider bloot in grattere
Steeden rat un in do Klastere. Deer wie-ren bloot eenige do sick dät
leistje 
kud-den, in 'n Städ 'ne
Skoule tou bisäiken.
Eenige bisoaghten 'ne Klasterskoule un
eenige hiedden Uren bi den Pestor. So is
tou ferstounden, dät dät algemene Foulk
neen skriwen un lesen leerde. Do aber
ap 'e Skoule gehnen, leerden neen seeltersk
skriuwen, do leerden Platdütsk un Latin.

Somäd is ju Meenge, dät Seelterlound

erste fon Platdütske bisiedeld un apbaud
weze schell, un do Seelter erste fuul le-ter ienwonderd weze schelln, as 'n
Irtum
tou biwertjen. Ju Meenge birapt sick ap
ju Platdütske Sproake as Amtssproake in
Seelterlound. Wi häbbe weil genoug ut-nunnersett wo dät kemen is. Allenig
al di
Ferkier mäd do utloundske Bihörden un
Hondelsljuden ferlongede 'ne bikaande
Schriftsproake un mosten alle Schriftstucke
ap Latin aw Platdütsk skriuwen weze.
So gehn in dät 8. Jierhunnert in Seelter-lound ju Heedentied tou Eende.
Trough
den näije Glowe tried 'ne grote Feran-nernge ien un is mä ju Tiedweende
1900
tou fergliken. Wen do Moansken sick ock
nit flux an dän näije Glowe waane kud-den, so wiren jo dag bliede mäd al
dät
Näije dät deer ienfierd wudde.


Radbod di läste Friesenkönig

Di 32jierige Krich twiske do Saxen un
Kaiser Korl di Grote von 772-804 een-digde mäd Kaptulation fon do Saxen.

In Frieslound hied di Frankenkönig ock
'n sweren Stand um den Krich tou ge-winnen. Touläst wiren do Friesen sick
nit mor eenig. Frieslound lieg foar de
Ferdägenge nit gunstig. It waas 'n lon-gen aber bloot 70 Klm in 'n
Troughsleek
breeden Seekanntestripen, deertou do
fuule Inseln un Binnenseen. König Rad-bod waas in 'ne swirige Lage un kud
sick
nit mor ap sien Foulk ferläite. Reeke
wül hi sick nit vor den Frankenkönig,
un as ju Lage utsichtslos wudde, schell
hi bolde hir, bolde deer, Touflucht soaght
häbbe um sick nit tou reeken. In de läste
Tied schell hi sick in Seelterlound fer-burgen häbbe un ätter ju Urläwernge
in
Baljene bigreewen läze. Deer wärt fer-täld, dät ätter ju Merkdeelnge, as di
Way
astlk fon de Ticheläi in Baljene in de
Fahn anlaid wudde, statten do Orbeider
ap 'ne hädde Steede, so fäst as Irsen un häd
ock lät as Irsen. Ju Steede mate eenige
Trede long un breed wezen häbbe. Do
ljude wülln ju Plaate apbreke, man di
Burenvoogt stjurde do un kwad: ,,Di Hü-nenkönig lait deerunner, läitet him
in
Raue." Sied ju Tied is ju Steede nit wier
berürd.

  89    ______________________________________________
Erste 719 ätter König Radbod sin Dod
kud di Frankenkönig gans Frienslound [= Frieslound]
bisherskje un ju Christianisirnge trough-sette. Dät dät nit so licht wesen
is, sjucht
me an den Urfall ap den hl. Bonifazius in
Dokkum.


Do Faane. (Die Moore)

Aetter ju Steppentid foulgede ju Rintid.
Mäd de Tid wuksen allewegens Plonten in
Foulge fon dät fuchtige Weder. It fäng ju
Periode oun, as sick dät Alluvium bildede.
Un disse Alluvialtid sunt wi nu nogh. Tou
dät Alluvium wäide do Fane, do jungere
Weihsounddünen, do Marschen un do
Soundoulegerngen fon do Waterlope ätter
de Iestid rekend. Deer di grotste Deel fon
Seelterlound ut hoge Fane bestaant, wolln
wi us 'n bijen [= bitjen] ur do Fane unnerholde.

Wo sunt do Fane entsteen? In do Läich-ten mäd stoundend Water fäng dät Moas
un do our fanbildjende Plonten touerst
oun tou wasken [= waksen]. Dät sunt do Stee-den wir do Fane am läigsten
sunt. Von disse läige Steeden ut
fängen do fanbildjende Plonten oun tou
wasken [= waksen] ätter buppen un alle Siden, wir
neen lopend Water dät Waksdum störde.
In de Naite fon do Waterlope wud dät
Waksdum trough Ouwaternge bihinderd.
Hir failde dät stagnierjende Water. Will
hir fon do Iske fatted un lopend Water
kem, kudden hir do Wiskengruunde ent-stounde, somäd 'ne Fanbildnge ju
twiske
hogen Fan un Gräinlound studde un ock
weil as Fanplacken un Bredelngen binamd
wäide.

Bifor ju Fanbildnge ounsette, hied di
Wald dät ganße waterfraije Lound bi-waksen, sowied di Fan him nit toufor
kem un fon our Hemmungen, bisunners
ock fon Maansken Hounde, nit bihinderd
wudde. Busk un Struckwierk muks [= wuks] bisun-ners in do Nieden, sowied
dät 
Floudwa-ter dät touliet.
Bisunners an do Iskkan-ten mout sick weil 'n tichten Busk ut-deend häbbe.
Do hoge
Steeden wät nu
do Iske sunt, sunt woarschinlik säilen [= säilden]
biwaksen wesen wegen dät Weihsound.
Deer häd sick as erste Plonte ju Heede
breed maked. Ap un tou 'ne ferkrepelde
Dann'ne (Pinus syvestris) un Brom. Do

Fanflächen wudden al eer mäd Moas bi-deckt as di Boomwuks stärk ounsette.

As Tjuggen fon den eenstmaligen Ur-wald find me nogh dät Käinholt in do
Fanplacken un bisunners in de swote Fan
bi Näischeddel so ticht, dät me ap 'n tich-ten Urwald slute mout.

Do Boome, do me unner de Fan fint, läze
fon Noudwest ätter Sudaast. Nouwestlke
Storme mouden weil in oolde Tiden ur us
Gegend brused un Boome umeweihd häb-be. Di oolde hisige Waldbistand mout
ock
sterk trough Bround fernäild weze. Bi dät
Ouspritzjen fon de Fan foar den Bau fon
dät Küstenkanal fon Kampe ätter Säidels-birig waas di oolde Waldbround
dütlk tou
sjoon. Anbadnd Holt, Aeske un Holtkohle
unner de Fan wieren Tjuggen deerfoar.
Di Wald bistud in ju ooldste Tid ot [= ut] Dann
'ne (Kiefer). In ju geschichtlike Tid schell
dät gorneen Nädelholt mor raat häbbe, un
is erste in dät 18. Jierhunnert wier hee-misk wudden. Do Fanwäldere wieren
al
ädder wäche; deerap waas ju eeke am
maasten fertreden.

In do Wäldere wuks dät Moas un do
our fandildjende [= fanbildjende] Plonten immer mor. Jo
surgenden foar fuchtige Luft un holpen
do Boome ädder outoustierwen. Gewalti-ge Massen fon fandbildjende 
[= fanbildjende] Plonten häb-be sick
mäd do Jierhunnerte ansammeld
un use Fane bilded. Rekend man foar aan
mm Fanwuks een Jier, so häd di Fan fon
1 Meter Höchte 1000 Jier nödig. Unner de
Fan is Sount as dunkle Heedegruunde aw
Waldgruunde, dan bruur [= bruun], jeel un wit
Sount. Twäin Meter japper fankt di swot-blaue Leem oun fon circa 30 Meter.

Di upperste Fanbildner is dät wite Shag-num Moas, dät fähig is grote 
Watermas-sen fästtouhoolden. As 'n
Dächte in de
Lampe kon di Fan dät Water fon unnern
ätter buppen haalje. Dät Moas wakst bup-pe immer fere un sterft unner ou.
It is
'n studdiged waksen un stierwen, solange
do Waksdumbidingungen nogh deer sunt.
Trough dät Oustierwen fon do Plonten bil-det sick di Fan, wen dät Water ju
Luft
ouslutt. Bi dät Eedgreewen fint me bup-pe ju jungere Schicht (Gris Eed).
Dan 'n
Sode aw twäin Splint; dät is holig gris un
holig swot   (Foutsetnge foulged)


[89B]
  89b    ______________________________________________

Nu kumpt dät swotte, dät gjuchte Fjur-eed. Di erste Sode is wät dunkler.
Dan
kumpt dät brune speckige woke Eed mäd
'n bitjen Taks. Di unnerste Sode is maast
Taks un is sweer tou greewen, dät hatt
mäd de Sticke trough tou hauen. Taks
kumpt fon häd Gärs. In de erste Wa-reldskrich wud Taks sammeld un as 
Fa-sere tou Textilweeren
ferorbeided.

Use Aast- un Westfane sunt hoge Fane.
Jo sunt ap de schluchte [= sljuchte] Grunnde apwak-sen. Di swote Fan mout
fon 
ourse Plon-ten apwaksen
wese as di grise Fan. Di
grise Fan bistaand weil ut 99% Shagnum
Moas mäd 'n bitjen Dopheede un eenige
Gärssorten. Di swote Fan häd 'n our Kli-matied troughmaked, is longsommer 
wak-sen un man find fuul fon
bee Sorten Hee-de, Erika un Caluna, Waldmoas, Dannen-apele, morere Sorten
Gärs,
Bjunt (Pfei-fengras), Räsken (Binsen) usw. Wüllt do
Plonten fon den grise Fan blot fon Rien-water bewaterd wudden dat
Neerstoffärm
is, sunt do Plonten fon de swote Fan an-fangs nogh weil mäd neerstoffriek
Water
biwaterd wudden, as Floudwater un in
drugge Tieden trough Broundäske mjuk-sed wudden.

Erste as do Maansken ounfängen mädn
Spade Gruppen un Sloote tou smieten, wud
dät Waksdum minner, un dälig, wir joope
Sloote dät Water outapje, is dät Waaksen
däin in do hoge Fane. Jo sakje sogar 'n
Meter un mor deel. Trough ju Ouwaternge
fiende our Plonten nu Liuensmugelkeiten,
as Riesene Boome, Riesheede, Bjunt, Räs-ken, wülde Bloumensorten usw. Di 
ent-waterde Fan is nu eene
schiere Humus-masse un foar Kulturplonten goud tou
gebruken.

Wiskengruund, Niedefan is nogh fon
our Plonten apbaud. Wüllt fon do Iske fatt
Water, un fon de Aei neerstoffriek Wa-ter dät Lound urfloudede, kudden ock
our
Plonten waakse as: Reit, Seggen, Schilf,
Räsken, Wülgene, Ellern, Hoonepooten,
Buterbloumen, Seerousen un our Sump
un Waterplonten. Use Nieden häbbe oulee-gerde un waaksene Fangrunnde. 
Eedgree-we kud me in Holln in de
Meetje, Kop-pelhelle un Koppele.

Nogh dit [= nit] Apklord is ju Froage, wirum
do Flächen an de Aei ungliek grot sunt
an bee Siden. Do Wisken an de Westside
sunt gewönlik fuul gratter as an de Aast-side. Woarschinlik stammt dät nogh
her
ut ju drugge Steppentied, as do ounhool-dende aastlke Wiende do Wonderdünen
bit
ticht an de Aei heran driuen häbbe. So
do Soudhöchten [= Soundhöchten] in Fermesound, Longhärst
bi Scheddel; Ooldemäidsdannenbirige bi
Hollnerfan; Schwalebirig bi Romelse un
Baljener Isk un Wietsbirge. Aetter de Ies-tied rat it 'ne öde Loundbielde.
It waas
'ne grote Sountwüste. Floote, ofte deelde
Waterströme, dot [= do] dät Ieswater bifördert
hieden, slingelden trough ju Gegend. Hü-gele un longe Sounthöchten wieren 
bil-ded as in Scheddel
Aeisbusbirg twiske
Ohe un Marka, Fermesound un di Holt-iesk Birig bi den Kretzeldobbe; di 
Dan-nenbirig in Hollnerfan;
Ooldemäidsbirig
un Pellebirig in Hollen. Dät Smiltwater
hied dät Sount ofte wechspäild un joope
Steden ut de Gruund waasken. Ap disse
Wise entstudden do Höchten un Läichten,
Plounten un Dierte rat it nogh nit. In ju
Steppentied weihede di drugge koolde
Wiend erste fon 't Aaste un leeter fon't
Weste. Dät biwise do Soundhöochten do
tou Dünengruppen un Soundräge apweihd
sunt. Do ursprünklike Formen sunt aber
ofte wier umegestalted. Wiend un Water
gestaltje nu ju Form fon de Gruunde ock
dälig nogh, man nit mor so as touforne.

Do Fane bihinderden in oolde Tieden
nogh nit dät Entstouden fon do Dünen.
Do Steppenwiende häbbe ock ofte ju
Gruunde, ju unner do Fane is, ouweihd,
so dät vor ju Tied fon ju Fanbildnge grat-tere Jüpten entstudden. So kon
man sick
do Meere in do Fane vorstale, wo do ent-steen sunt. So häbbe do bee
Bullemeere
in de Aastfan un Longholter un Burlager-meer in de Westfan ock Soundhöchten
an
de Aastsiede flux deeran. Dät wieren ur-sprünklik litje Meere un sunt bi ju

Fan-bildnge longe wei epen
bliuen. Dät Lang-holter Meer an de Langholter Wey wuks
erste ticht, as dät Idafentjer Kanal gree-wen wudde.

  90    ______________________________________________
Dät Burlager Meer, Noudwestlk fon
dät Haupthuz ,,Moorgut Ramsloh" waas
nogh 'n epen Water fon 8 X 15 Meter as
dät Moorgut 1913 deer 'n joopen Sloot an-laide. Dät Water ronn wech un dät
Meer
wuks ticht. Ap ju Soundhöchte sunnden
sick Needere un Kjusotter un looken alle
Forjiere ju oolde Häid ur de Ore. Häs-luper (Eidechse), Kiewit, Läiweke, 
Water-fugele, Haazen un
Patrishannen hieden
deer hir Paradis. Moasbäijen wuksen
deer immer genoug.

Dät Burlager Meer lig ap ju hochste
Steede in de Fan. Dät waas deeran tou
sjoon, dät dät Water ut do Gruppen fon
dät Boukweten Lound sick deelde. Ap den
eene Eende fon den Boukwetenäcker ronn
dät Water westlk ätter de Lagholter [= Langholter] Äi
un ap den our Eend aastlk ätter de Seelter
Amse. Dälig is dät Burlager Meer nit mor
tou sjoon. Trough ju Fankultiwiernge wud
it drug laid un wärt mee utgreewen.

Twodusend Jier toräg, as use Vorfarn
hir ienwondert sunt, konn di Fan al
twäin Meter hog wezen häbbe. Dät genöi-gede um Seelterlound fon de Wareld
outousluten mäd Utname fon de Seelter
Amse. Two Waterpouten, ju Eene int
Noude twiske Ubbehuzen un Potshuzen,
un ju our bi Ellerbrouk, kon me sick
forstaale as Ienfart ap de Amse un dät
Lienpad deer iunske foar Foutgungere.
Seelterlound waas um ju Tied, man bisun-ners an ju Westside fon Urwald 
biwak-sen. Di Fan waas al in den
Busk heroun
waksen. Do Maansken häbbe, so as Pli-nius bigjucht, ju Gruunde druged un as
Fjurnge brukt. Dät Woud ,,Fjurplagen"
is dälig nogh bikaand. Dat wieren tjucke
Fanstucke do bäte dät eepene Fjur sett
wudden um Fjur tou hoolden un dät Holt-fjur deervor. Eedgreewen waas nogh
nit
nödig, will deer genoug Holt waas. Erste
as dät Holt minner wudde kem dät Eed-greewen in de Moude.

Do erste Reewen wieren di Eedspade,
wir smols aan Sode mäd loshauen un
utsmieten wudde. Di waas so long as 'n
Sode Eed, ock so breed un schärp as [= an] alle
Siden mäd 'n holtnen Steel un 'n Hilt.
Dan di Wodnjesteeter. Dät waas 'n schär-pen Spade in Haatform mäd 'n longen

iersenen platten Steel un 'n foutlongen
Hondgriep. Mäd bee Hounde wud dät lon-ge Hilt ounpacked un di Spade fiuw
bit
sex Soden joop, twers vor do Soden, deel-statt. Dät wieren do ooldste
Reewen do
use Vorfaren al brukt häbbe un leeter
fon Sticker un Jager oulösd wudden. Use
Vorfaren häbbe ferre nan Nutsen häi-wed fon de Fan as Eedgreewen foar den
aine Gebruk. Eedgreewen foar den Fer-koop fäng erste oun in ju
geschichtlike Tied.
In do Bredenjen, Fanplacken mäd faner-ge Gruunde wuks Heede, Gärs un Moas.
Deer wudden Plagen stat un bi de Huz in
Stuckebälte rootje lät. In een bit two
Jier, wen alles rooded waas, wudden do
Stucke un Plagen ap de Hage ural häcked
un ock weil in de Staale straid. So wud
di Sumerhage lagenwies bit tou 'n Meter
touhopesett. Aan Paat Sträimjuks un
twäin Paate Stuckebält Äide. Di Hage
waas weil 10 X 12 Meter un nogh
gratter, sodät me mäd de Waijen deerap
trale kudde. Di so klore Mjuks wud in
de Herst ap dät Roagenlound fierd. So
bolde as di Haagemjuks in de Herst
wechfierd waas, fäng ju Orbeid bi den
Winterhage wier oun. Di Wintermjuks
kem in de Vorjier ap Hafer-, Jerste-, Tüf-felke- un Tunlound. So sunt in do
2000
Jier do Sountiske mäd Humus 'n Meter
un mor aphöged wudden. Wen deer dan
in de Vorjler nogh Mjuks toumin waas,
wud nogh di Breuhaage sett. Di wud la-genwies fon Sräimjuks [= Sträimjuks]
un 
Aeide apschich-tet un waas
man 2 X 3 Meter in 't Fjauer-kant un bit 2 Meter hog. Di waas gau
heet un klor tou 'n Gebruk.

So sunt do fangerge [= fanerge] Gruunde ouplaged
un as Mjuks ap do Iske fierd. As it nogh
nam [= nan] Kunstmjuks rate, do waas di Hagem-juks dät eenßigste Middel um
Lound tou
kultiwierjen un in Kultur tou hoolden.
Dät hagere Gärslound wud in de Winter
mäd Sträimjuks urmjused [= urmjuksed] un in de Vor-Jier wier utriued. Ju 
drugge Riuelse wud
nogh eenmoal in do Staale straid. Wen
do Wiuwljude mäd hiere wite Flürhoude
ap de Kop an 't Gärslound riujen wieren,
dan waas it Vorjier un ju Orbeid fäng
wier oun.

  91    ______________________________________________
Wen in oolde Tiden bi Winterday do
Fane festfersen wieren, dan wogeden sick
do Schepere mäd de Schäipe wied in de
Fan heroun. Fründe un goude Bikaande
wudden ur de fersene Fan in do Naberterpe
bisoaght. Geforlik wieren sucke Turen
trough de Fan bi Dook un wiendstill
Weder.

Wen di Day ock nogh so flugg waas, so
lieg sick mongs di Dook bi Sunnunner-gong as 'n Sleier ur de Fan. Wehe do,
do
dan nogh wied in de Fan wieren un den
Kompas ferjeeten hieden; do wieren flux
ferdwäln un him bleeu nix ours urig, as
ju ganße Naght tou wonderjen bit ju
Sunne wier apkem. Bi Frostweder in de
Fan tou släipen waas geforlk. Di ganße
Fan waas in oolde Tieden 'ne swonkjende
Gruunde wen hi nit fersen waas. Bi dät
gongen geen ju Gruunde deel un dät
Water quoll aan um de Fäite. Mäd Stöä-welhoske dorsten sich fankundige 'n 
Een-de in de Fan woogje, den
jo kaanden do
fäste Steeden un ock den wooke Morast.
Di in so 'ne wooke Steede rakede, di
fersakkede un kem allenig nit wier her-ut. Deer waas nit aan Sloot in de
Fan,
nit aan Struk aw Boom; nix as dät wite
Shagnum Moas, Doppheede un eenige
Gärssorten so wied as do Oogene sjoo
kudden. Do Schäipe dorsten nit in de
wooke Fan, den do sieten flux fäst. Do
bleeuen ap ju fäste fanerge Sount-gruunde.

Erste as Kaiser Korl di Grote in dät
njugende Jierhunnert den Bifeel rate, den
Urwald outoubarnjen wegen do wülde
Dierte, wudde dät Fjurholt minner. Dät
Eedgreewen kem in de Moude. Di erste
Eedspade wudde smieded. Sloote un
Gruppen wudden in de Fan smieten. Eed-greebe mosten alle Jiere wier
sljuchted
wäide um as Sleekfäild tou tjoonjen. So
entstud dät dät Woud Breednje (Bree-delnge), dät herkumpt fon spreeden. Dät
Eed wud ural sprat tou drugjen. Ut do
Fanplakken waas ju Fangruunde al ou-plagged un ferbrukt. Dät tjut ap den
Nome Bround bi Holln (Hollen Brand);
deer in de Bround wudden do bäste
Broundseeden statt.

Merwürdig [= Merkwürdig] is, dät in do dusend Jier
nit mor fon do hoge Fane utgreewen is.
Deer mout dag nogh fuul Holt as Fjurn-ge brukt weze. Dan wieren ock nogh
longe nit alle Fane an 'n Snitt. Do Fane
wieren nogh longe wai Meentegruunde
un wudden erste bi de Märkdeelnge
amtlik fermeeten. - Aetter 'ne Ur-kunde fon 1359 schaankte Bole to Bol-dink

(Bollingen) 'ne Fanstuck an
dät Kla-ster Langen bi Aamde. Den Anschin ätter
wud in Utende touerst Eed greewen toun
Ferkoop. Wen deer in Baljene wegen
Loundknappheid ock al ädder Fane fer-meeten wiren, so träft dät weil nit
tou
foar do our Terpe. Do Fanstriepen fon
two bit trjoodusend Meter Longte un 25
bit 100 Meter Bratte wieren so tou tel-len nix wäid. In de Bround wud bi
dät
Mäerdeelen [= Mäerkdeelen] 'ne Tochte smieten twärs un-ner do Fane. As do 
anläsende Buren vor
hire Fan ju Tochte scheen makje schuln,
un jo dät nit wüln, wil di Fan ätter hiere
Meenge nix wäid waas, fängen hiere
Fane erste 100 Meter von de Tochte oun.
Do 100 Meter an de Tochte wudden um-sunst an litje Ljude ferrat, do Willens
wieren, ju Tochte jierlik scheen tou mak-jen. Sucke Fane rakt it dälig
nogh, wir
Kompäckere vorläze. Um ju Tied wissen
do Ljude den Wäid fon do Fane nit tou
bireeknjen. Jo wissen, dät dät swote Eed
wät wäid waas, man do Buren hieden
ours Orbeid genough; dät griese Eed ko-stede bolde nix, moste aber erste 
oubun-ked wäide, um an dät
swote Eed heran
tou kumen.

Wo ju Eedgreeweräi trough do Jierhun-nerte hondhabed wudde, läst man in
Dr. Julius Bröring sien Bouk ,,Das Sater-land" 1897 Druck und Verlag von
Gerh.
Stalling, Oldenburg. Hi skrift Side 53:
Ju Eedgreeweräi waas foar do Seelter
touforne iunske ju Schipfart di äigent-like Fertjonst foar den
Liuensunnerhoolt.

Eed waas al in oolde Tieden bekaand:
dät it so licht barnt, deertrough foont it
Biaghtnge. Dät Eed wärt al erwänd fon den
Römer Plinius in sien naturalis historia
(16,1): ,,Mäd Sumpgärs un Räsken fer-biende do Barbaren (do Chauken) do
Stricke, um do Fiske do Nette juntoustrai-jen un drugje den mäd de Hounde 
herut-numenen Slamm mor an de
Luft as an de
Sunne un wörmje mäd disse Aeidart dät
Ieten un hire fon den Noudwiend stiue
Liede." 

  92    ______________________________________________
Iunske disse Eedgewinnge trough Ba-ken, ju weil as ju ooldste jeelde durt,
deer
se iuen neen bisunnere Rewe ferlongede,
wärt mäd ju Ferbeternge fon do Rewen
apate deer wir do Fane toumindesten
hire Ougere 'ne fäste Masse apwieseden,
dät Steeten aw Hauen fon Fansoden (Se-den, Schullen) apkemen weze.

Nu gongt dät Eedgreewen in folgender
Wise vor sick: In de Vorjier mäd dät
Sneesmilten fangt dät Eedgreewen oun.
Toun Eedgreewen sunt mindestens twäin
Monn nödig, die Greewer un di Korder.
Smäidens um 6 Ur fankt ju Orbeid oun
un durt bit 6 Ur säiwens; unnerbreken
wärt se trough ju Mädden-, Middeeges-un Fespertied. Um an dät swote Fjureed
tou kumen, wärt ju Heede un dät Griese
mäd 'n Spade oubunked aw ouroded. Dan
gong dät Eedgreewen in disse Wise vor
sick. Di Greewer stat an ju Kante fon
dät Eedgräb mäd 'n schärpen Sticker in
de Fan ap 'n Longte fon 30 bit 40 cm
un Bratte fon 10 bit 12 cm deel, stat in
de Tjukte fon 10 bit 12 cm mäd 'n Jager
twäin Eedsoden los fon unnern un smit
se ätter buppen ap de Kante fon dät
Gräb. Fon hir laid di Korder do wäite
Soden mäd 'ne Prikke (dät is 'ne Furke
mäd fjauer platte Tienen) ap de Eedkorre
un schufft se in de Spredenje, wir se an
de Luft un Sunne drugje. In 'n gjuchten
Winkel tou dät Eedgräb wärt 'n Rige So-den long wai laid, aan Rege [= Rige]

Soden schräg
deeran un dan dät Eed mäd de Korre
deerjun kipt. Is dät Sleekfäild klor mäd
twelif Rigen Soden aw sex Dubbelrigen,
dan wärt wier 'n näi Sleek ounfangd. Sunt
do Soden nu eenigermäiten drug, so dät se
dät Ounpakjen häbbe konnen, wäide se
ap Ringe sett, d. h. in twäin Longsrigen.
So kume erste fjauer bit fiuw Poor
kjuswise urnunner mäd 'n Houndebred
Twiskenrum, dät Wiend deer tough [= trough] kon;
leter wärt dät drugge Eed in grote Bälte
smieten.

Do Eedgreebe häbbe in de Rägel 'ne
Jüpte fon 12 un 'ne Bratte fon 30 Soden;
ju Longte nimt ju ganße Fanstuck Bratte
ien. Wen dät Water nan gouden Outoag
häd, stand dät Eedgräb smäidens mongs
full fon Water un dan mout wier 'n näi-jen Oundobbe maked wäide.

Bi do Kanale wärt an een Orbeidssteede
mäd 4 bit 8 Monn Eed greewen un man
namt sun Gewerkschaft ,,Ploug'. Sun
Ploug gräft in 'ne Orbeidstied fon 10 bit
12 Ure 40 bit 50 Kubikmeter aw aghte bit
10 000 Soden.

Oniemer [= Ouniemer] fon Eed sunt ju Irsenhutte in
Augustfehn mäd jierlik 3000 Deegewirk (a
10 000 Soden) Eed. Ju ooldenburgiske Ir-senbahnferwaltnge fierde in do 
sogenti-ger Jiere ju Eedfjurnge
ien um do Fehn-kolonieen tou helpen (jierlik 100 000 Cent-ner). Beter as
dät
Houndeed is dät Pres-seed. Man prest ju Eedmasse, so as ju ut
de Fan kumpt trough Maschinenkraft in
Form un druged it ap 't Fäild.

Ju Qualität is bi be Sorten ferschieden.
Presseed is swarer un häd mor Hitskraft.
Houndeed is lichter un brukt mor Rum
tou legerjen. Wienddrug Eed wächt sowät
4 Centner pro cbm. Minner wäid is dät
Splinteed mäd 'ne hellbrune Fawe; dät
Gewicht is bolde gliek as dät swote. Dät
grise Eed is man holig so swer; as Fjur-eed wärt it min brukt; maast wärt
it tou
Mull ferorbeided.

'n rationelle Ferwertnge fon Eed trough
Ferkokenge häd sied 1894 ju ,,Internatio-nale Gesellschaft für
Torfverwertung" in
de Hounde numen. In erste Lienje wärt
'n grotstuckigen, gjucht fästen Koks mäd
min Askegehalt un fräi fon Swiuel her-staald, ätter de Analyse mäd 'n 
Kalorien-gehalt fon 7124, un
deerum ju fuul jurre
Holtkole foar Metallsmilteräien, Smiede
usw., ersette kon. Di Koks barnt sparso-mer, entwickelt 'ne grattere Hatte
un
spratzt nit in 't Fjur as ju Holtkole. Ock
wärt di Eedkoks bi de Entfuselung fon
Sprit, bi dät Entfawjen fon Plontensafte
un dät oufalnde Kokspulver tou Desinfek-tionsswecke binutsed un wirked
hirbi
stärker as Holt un Knokenkole. Wärt di
groawe Eedkoks fluks bi dät Utjooten mäd
Salpäiter inprägnierd, so kon hi Eed un
Holtkolenbrikette usw. wegen Rook un
Geruchlosgkeid bi dät Ferbarnjen, sunner
bisundere Lufttoufur aw extra Ougende,
fertringe, will hi sowied aal do our in den
Hondel broaghte Produkte an Billigkeid
un Fästigkeid urträft.

  93    ______________________________________________
Di bi de Ferkoknge gewonnene Taar
wärt as in de Brunkoolen-Schwelleräi tou
Gasoulje, Parraffin, Kreosotnatron un Gon-dron ferorbeided, man tou
bimerken is,
dät Gasoulje un Parraffin ut Eedtaar do
ut Brunkoolentaar wied urtreffe. Dät
Taarwater enthaalt fuul Ammoniak un Es-sigsure un lät sick deerum lukrativ
tou
swiuelsuret Ammoniak un essigsuren Kalk
ferorbeidje. Bee Produkte sunt as räije
Chemikalien soaghte Artikle un wäide fon
do bitreffende chemiske Fabriken trough
Raffinaden tou chemisk scheene Präperate
ferorbeided.

Dät just ju Eedferkoknge foar Seelter-lound fon grote Bitjudnge is, is nit 
outou-stridjen. Ju erste
Kokeräi und bidriuwen
fon Friz Lanwer in Swonnebirgerfan un
dan leter fon ju Firma Strenge & Co. in
Elisabethfehn.

Tou our Tswecke seckt man ock ap
ähnlike Wise do gewaltige Eedleeger in
Seelterlound tou ferwertjen. As erste waas
dät Romelster ,,Maschinenwerk Saterland
(W. Bitter & Co.)" mäd dät Ferorbeidjen
fon Grieseed in de Aastfan tougong. Dät
drugge griese Eed wud maschinell kutrie-ten un in Ballen fon twohunnert
Puund
pressed. In disse Form läwerje do Fane
'n fullwäidiged Stalestraimiddel dät dät
Sträi urlajen is; den it is ferhältnismäßig
billig, wook, elastisk, nimt min Rumte ien;
spart Orbeid, bint Ammoniak un our Stal-gaze un sucht as 'n Swam ju Jauche
ap.

Ju Eedgreeweräi waas fon jeher ganß
bijudent [= bitjudent] in Seelterlound. Ju boomloze,
deerum an Fjurnge äerme Ebene fon Aast-fräislound hied weil grote
Fanflächen (1/4
fon dät ganße Lound), man kud nit gjucht
utnutsed wäide wegen sljuchte Ferkiers-weghe; it failden do schipbare
Waterweghe.
So wieren do Anwoonere an de unnere
Amse anwisen an do Fane an de Seelter
Amse un de Söste; wüllt ju Söste mäd
hire läige Ougere en wegn hire brede un
sumpige Wiskengruunde dät Ferleden
gjucht biswierlik makede, wiren do Fer-ledeorbeiden an de Seelter Amse fuul

een-facher un lichter, will
an elke Bräg 'ne
Leede- un Losselsteede waas, wir do Fou-gere Eed bit an dät Schip heran 
fier[d] wud-denx. Deertou kem
nogh, dät do Fane in

de erste Tied man eenige hunnert Trede
fon de Ferleedesteeden ouwe wieren. Wo
hog do Seelter Fane in Reeknge wieren,
sjucht man deeran, dät dät Eed as 'n bisuu-ners wäidige Fjurnge tou fromme
Tswecke
(ad pias causas) ounkiked wudde. Aetter ju
al erwäände Urkunde fon 1359, schaankte
die Bole to Boldynk (Baljene bi Utende)
'n Fanandeel an dät Klaster Langen bi
Aamde ,,to nüttigheid un de bederf"; 1415
un 1459 raten our Buren ut Seelterlound
iuenso ,,stücke phanes (Moor), dar men
eede (Torf) uppe graven mach" um God-des un hire Familje Seligkeid willen
an
dät sälge Klaster. Aber dät Klaster Langen
moste 1472 um dät Aijendumsgjucht pro-cesje un wud dät Klaster 1475 in 'n 
Fer-gliek as Aijendum
touspreeken.

Bit tou 'n 30 jierigen Krich, sunt den
Anschien ätter, do Seelterlounder do een-sigste Eedläwerer foar
Aastfräislound 
we-sen. Ubbo Emmius
(1547-1627) skrift in
siene ,,Frisiae orientalis descriptio choro-graphica pag 41" fon de 
Seelterlounder dät
do hire gjuchte Orbeid dät Eedgreewen
waas, ju alleene ju Quelle fon hirer Riek-dum waas, un dät se dät Eed mäd
Schip
ätter Lier, Jemgum, Oldersum un our
Steeden an de Amse, bisuuners aber ätter
Aamde broaghten un tou 'n hogen Pris
ferkopeden; hi bitekend den Eedbidriuw
fon Seelterlound nit blot as 'ne Liuens-frage foar do Seelter, sunnern ock
as 'ne
swerwegende Jäildfrage foar ju unnere
Amdegegend.

In den trütigjierigen Krich kreeg ju
selter Eedgreeweräi 'n gewaltigen Sleek.
Do wülde mansfäildske Horden, do ap
'ne entsetzlike Wise in Seelterlound huse-den un do Biwoonere tou Bälder 
[= Bädler] make-den, ligen ju
Eedindustri lom un broagh-ten se tou 'n Unnergong. An den 26. Febr.
1626 saanden do Seelter 'ne Iengawe ät-ter Münster um Helpe bi do swere 
Krichs-tribute, wiroun jo
bisunners bimerkden,
dät ,,nunmehr etliche zeit die gewerbs-handlung ahn aller orteren
geschlossen,
dahero wir unsere nahrung mit verkauf-fung des torffs in Friesland und der
endts
nicht treiben und uns einigergestalt ent-setzen können."

  94    ______________________________________________
Ju deertrough entsteene Knappegheid an
Fjurnge, do deermäd ferbuundene Eedpri-se, un ock weil ju Biobachnge dät do

Seel-ter just trough den
Eedhondel riek wudden
wieren, mai ju Prifatspekulation tou do
domoals nogh uunbihaande [= uunbikaande] Fehnanlagen
fierd häbbe. Emmius häd al do günstige
Oufurbidingungen ap de Seelter Amse
gans gjucht herutfuunden, un nu foonten
sick, as Foulge fon dät Utbliuen fon dät
Seelter Eed entsteene Fjurngenod, klauke
unnerniemende Heeren, do disse Gelägen-heid utnutzenden, 'ne biquemere
Oufur
foar do our nit binutsde Eedfane tou bi-schafjen. Fon do schipbare
Waterweghe
ligen jo Kanale an, do in de Fan foar
Ouwaternge surgeden, Kolonisten Ansie-delgen um dät biqueme Eedferleeden 
mu-gelk tou makjen. So kudden
do Kolonisten
de Eedhondel in hire Hounde nieme un do
Ouniemere an de Amse biläwerje.

Di münsterske Drost fon dät Amzelound
Diedrich von Pelen liet 1631 ju Papenbor-ger Fehnkolonie anläze, 1634 wud
dät
Timmler aw Grote Fehn anlaid, 1633 lieten
eenige Aamder dät Bookzeteler Fehn an-läze usw. Bi aal disse Anlagen kem di
fon Emmius foar 'n lonenden Eedbidruiuw
apstaalde Gruundrägel ,,biqueme Oufur-weghe" tou Anweendnge. Al disse 
Anla-gen wieren foar do Seelter
toun Aetterdeel,
den jo ligen ferre owe fon do Ferbruker-steeden. Do Seelter blewen ut
Gewoonheid
nogh ant Eedgreewen, man di Fertjoonst
wud immer litjer. In ju Iengawe fon den
20. Febr. 1700 an den Biskop fon Mün-ster wärt ju trough do Fehnkolonien 
ap-steene Konkurenz biskriuen:
,,da in Fries-land etliche torffmöhrte, so der Timlar,
newe und mehr torffmöhrte angestochen,
auß welchen sie jährlich über etliche tau-send last torffs graben benebenst

auß Al-tenburger landt
täglich schiffe mit torff
und holtz in Friesland fahren, deßwegen
unsere nahrung will beliggen pleiben, wei-le ein bohtvoll unseres besten
torffs, so
sich an vier fuhder belauft, in Frieslandt
nur für 35, 38, 40, 42, oder höchstens 43 stü-wer müssen loßschlagen." 
In disse Iengawe
name do Seelter hir Eed ,,Waijen un
Ploug." Ju Ungunst fon disse Utfurbidin-gungen stegen fon Jier tou Jier; so

fier-den dag do Hollounder
1789 foar 300 000

M. Eed in Aastfrieslound ien, so dät ju
prüske Regiernge it foar nödig heelt, ju
Eedienfur fon Hollound tou ferbjoden as
Schuts foar aine Fehnkolonien. Aw do
Seelter deertrough wir hog kemen sunt,
deerur failje do Aettergjuchten. As nu
1822 ju hannowerske Regiernge ock dät ut
dät ooldenburgske ätter Aastfrieslound
ferfrachtede Eed mäd 'n Ienfurtoll fon aan
un holwen Daler foar een Leednge fon
10 Fouger bilaide, wud disse Toll dät Een-de fon den seelter Eedhondel, den
se 1700
nogh hiren Waijen un Ploug namden.

Bi dät Märkdeelen wudden do Water-ferhältnisse hi stärken Rienfall foar de
Schipfart uungünstig biienflust, un so
heerde di seelter Eedhondel um 1850 so
goud as gans ap.

Ju Eedgreeweräi liude gans unferhoft
wir ap un ock ju Schipfart as do Kanale
in Seelterlound anlaid wudden; so rakt di
Fan, dät fon Natur so fräigawig rate Ge-schaank, Seelterlound fon näijen
wier 'n
loonenden Fertjoonst.


Ju Boukweetekultur in de Fan

Nit alleene trough ju Eedgreeweräi sunt
do Fane foar Seelterlound fon groten
wirtschaftliken Wäid, sundern ock wegen
ju kulturfähigkeid. Boukweete is 'ne Kul-turplonte ju ap ju Fangrunnde 
sun-ner Humusmjuks woakst. Dät
Lound-biorbeidjen is ours as ap Sount-grunnde un gnogt [= gongt] in
foulgende Wise
vor sick: Trough Gruppen (litje Sloote)
wärt di Fan in je 4 bit 5 Meter breede un
100 Meter longe Aekere deeld. Ju ganse
Fanstuck Bratte wärt in sucke Aekere ien-deeld un man namd ju Fläche
,,Kläpp".
Ju Heedeschicht wärt mäd do Gruppestuk-ke kut un kleen häcked mä 'n groten 
Häk-ker. Do Gruppen wieren in
de Rägel 30 bit
40 cm breed un two Stucke joop. Dät
gruppjen un Näilound häkjen wud in de
Herst un bi Winterday bi wook Weder ut-fierd. Dät Näilound wud in de
Vorjier
trough fienhäkjen klor maked tou smee-len. In de Merte, April aw Mai, wen
di
drugge Wiend dät Lound utdrugged hiede,
haalde man 'n Schin fon de Burenfogt. Di
Fjurkurig aw 'ne outonkede Kökenpanne
wudde mäd litje grise Fanstucke fullpak-ked un ounstickt. (Foutsetnge
foulged)

  95    ______________________________________________
Di Fjurkurig aw Ponne mäd dät Fjur
wud in de Wiend heelden un wen goud
in Gloud, den ganßen Aecker entlong hir
un deer 'ne Koole Fjur fale lät; bi gou-den Wiend ron dät Fjur ur den
ganßen
Aecker. Wen di Wiend ouflauede, dan
moste ätter holpen wäide. Dan moste man
in den Rook orbeidje dät do Tronen ur
do Soken rulden un do Luftrören un de
Lunge ap de Probe staald wudden. Wen
so an de twintig Aeckere barnden, dan
liet dät as wen deer 'n Grummelschur
an 'n Hemel studde. Wen dät Fjur ut-barnd waas, dan wud ätter den 15. Mai
ju Boukweete säided und mäd 'ne ume-kirde Aide mäd Buske ounslurred. Wen
di Fan fäst genoug waas, kem aan
Hangst ap Bricken vor de Aide; wenn
ju Gruunde nogh tou wook waas, mo-sten do Ljude ju Aide sälwen luke.
Trough dät drugjen un barnjen wud ju
Gruunde entsund; Kali, Phosphor un
Stickstoff tou 'ne gau wirkjende Form
apsleeten, wät foar ju Boukweete gün-stig waas, will ju gau waakst. Lound
barnjen hiet sofuul as Lound mjuksjen.
Eene wiet-jeele Lage Aeske lieg ur dät
Lound un swote Anbarnlse an fuchtige
Klüten biwirkeden dät ju Boukweete sick
gau un üppig entwickelde.

Dät Smeelen waas goud foar,[,?] ju Bouk-weete man nit foar ju Natur. Wen ju
gjuchte Smeeltied deer waas, dan smeel-de nit aan, bolde elk waas tougong.
Ju
Smeeltied waas ja bi hogen Luftdruck un
deerum steeg di Rook hoog in de Luft.
Deer heelt hi sick so longe bit 'n Grum-melschur kem un him vor sick
herdreew.
Dan liet it as wen ju Wareld fergonge
schul; di Rook waas dan so tjuck, dät
man ju Sunne bloot nogh as 'n litjen ro-den Bal sag. Ur do Grummelschure is
nough tou bimerken, dät jo in de Smeel-tied nit as in normale Tieden vor
de Westfan stounden bleewen un sick dan
deelden ätter Lier in 't Noude un ätter
Ooldenburg in 't Aaste, somäd um Seel-terlound umetou looken. Trough dät
barnjen wud ju Luft un ock ju Gruunde
warmer as Sountgruunde. It is ja bi-kaand, dät do Grummelschure ap Warmte
luke un deerum alle Grummelschure in

de Smeeltied direkt sunner apenthoolt ur
do Fane looken, Rook, Mäilm un Stuw-sount vor sick her fegeden, sodät me bi
Day do Laampen ounsticke moste. Aet-ter den Schur waas ju Luft scheen; man
kud so gjucht wir troughomje un ju Sun-ne liet nit mor rod sundern
sälwerhell.

Aetter den 1. Juni dorste nit mor barnd
wäide; man elk waas nit bi de Hand we-zen un hied dät Fjur vor den 
Grummel-schur nogh ounstickt; do
mosten hiren
Schien ferlangerje läite. Wät foar 'ne
riesige Rookmasse in ju upperste Smeel-tied in de Luft steeg, kon me sick 
vor-staale, will nit bloot do
seelter Fane
barnd wudden, sundern tou ju glike
Tied ju ganße Fangegend in Amslound
as Borger-, Bockhorster-, Klaster-, un do
Papenborger Fane mäd do holloundske
Fane in Westfrieslound.

In do Fanplacken un ap utgreewene
Breednjen waas dät smeelen geforlik we-gen den Pulwermäilm. Bi sträwigen
Wiend floog dät Fjur ur do Sloote un
ron wied ural, sodät de Meente aprupen
wäide moste, um Eedgreeweräien, Schep-kowen un Huze tou rädjen.

Wen dät Vorjier rienerg waas un dät
Lound gornit drug wäide kudde, kikede
Babe in den Kalenner aw it al tichte bi
den 15. Juni waas. Dät waas 'n Märkel-day: Sankt de Vit, Boukweete säidel
[= säidje?] un 
Boonen sette hochste Tied. Läipe Naght-froste wieren säilden in do hoge
Fane,
will jo nogh 'n hogen Watergehalt hie-den. Lepper waas dät in do Fanplacken
un utgreewene Gruunde. Leeter as do
Fane mad joope Sloote drug laid wud-den, ferfroos ju Boukweete ofte. 
Bouk-weete wuks gau un kem ädder in
Blöü-te. It waas 'ne Lust so 'n Boukweeten-kläpp in fulle Blöüte tou sjoon
un
tou bi-wunnerjen. So in de wulde Fan, twiske do
Heedefäildere so'n groot Bloumenmeer tou
sjoon. Imen flogen ofn [= fon] Bloume tou Bloume,
as wen 'n Sworm flog. Ju Läiwelke jubilier-de in de Luft. Di Schepper 
orbeidede sick
twiske do Bloumenfäildere trough mäd
sien Schäipe; Siep, die Scheperhuund holp
him deerbi un pasede ap, dät nit een
Schäip in de Boukweete ron.

  96    ______________________________________________
Boukweete wuks gau un wud bit 'n Me-ter hog. Ju Rägel hiet: in alwen Wieke
ut
'n Säck un wier deeroun. Wen ju Bouk-weete rip waas. wud se mäd de Saiße
mäind, wir 'n extra Toujager aw Heck
apstat wudde; utnumen wud mäd 'n Bick
(holtene Padriue).

Ju Boukweete wud in Jierwen deellaid
un moal waand. In wäite Tieden wudden
do longe Jierwen ock weil hocked; jo wud-den mäd Sträi buunden un dan two 
Jier-wen junnunner set. Do
Waijenfeelngen
wudden weil mäd Sträi umwickeld will
do Feelngen smell wiren un di Fan wook
waas. Tjoon Jiere long kud dät Bouk-weeten Kläp in Kultur heelden wäide;
dan waas dät Kali ferbrukt un ju Swode
oubarnd. Ju Boukweete broaghte dan
bloot licht Korel un Waterjood (Acker-spörgel) wuks touläst as unrentable 
Kul-turplonte fonsälwen. Do
Gruppen wieren
mäd tjoon Jiere gornit mor deer; so joop
waas di Faan deelbarnd. Dät Kläp bleeuw
50-60 Jiere as Heedelound läsen foar do
Schäipe un Imen. Wen alle tjoon Jiere 'n
Kläp näi anlaid wudde fon 100 Meter
Longte, so wieren dät 1000 Meter in 100
Jieren. 'n Fan fon 3000 Meter Longte
waas dan in 300 Jiere utbrukt. Fängen do
Buren dan wier fon näijen buppe dät
Eedgräb mäd Boukweetenlound oun, so
wud dät Kläp as ,,Ooldmakenäi" bitee-kend, d. h. dät dat Lound foar dät 
twäi-de Moal in Kultur waas.
Westsiede fon
Holln un Schäddel wir do Fane am long-sten wieren, kud me wegen Mangel an
Ouwaternge do bupper Eenden nit in
Kultur nieme. Deer laid dälig nogh dät
,,Näije" d. h. di unbirürde Fan. Ju
swierigste Orbeid waas bi de Boukwee-tekultur dät Oufiieren [= Oufieren]
fon 
de Fan. Deer
wieren läige Steeden in de Fan do erste
urplaged wäide mosten un [= um] den Waijen
buppe tou hoolden. Hangste un Bäiste
mosten holtene Bricken unnerbuunden
wäide um boppe tou bliuen. Trotzdem
kem it vor, dät dät Väy bit an de Pans
in den wooke Fan fersackede. Loundna-bere kemen dan tou Helpe un statten
Heedeplaggen um dät Väy wier ap de
Beene tou brangen. Am fruchtbarsten

waas di Näischeddeler swote Fan; ätter
tjoon Jiere kud dät Lound al wier in
Kultur numen wäide.

Nit alle Jiere wieren goude Boukwee-tenjiere. It rate mongs wäite Vorjiere,
so
dät mäd Fjur nix tou makjen waas; dan
rate it bloot Waterjood (Spergula arvensis)
as Fodder. Mongs kemen leete Naghtfro-ste un it rate holwe aw ganße
Misarne.
Säilden entstud Schaden trough Hail,
mongs aber trough Storm just wen dät
Korel rip waas. Im groten un gansen
waas ju Boukweetekultur gjucht loonend.
Ansiedler do sälwen nan Fan hieden,
hierden Lound fon do Buren um den
träde Hocke, d. h. di träde Paat fon den
Aren heerde den Bur foar de Pacht. So
wud ock dät Eedgreewen ferpachted an
Orbeider un Siedler, do nan Fan hieden,
um den träde Sode, brukten aber bloot
tou greewen. Aetter den erste Warelds-krich ferlongeden do Buren, dät dät
Eed
ock drugmaked wäide moste.

Ju Boukweete wud in do Wiendemäl-nen rinseld, mälnd un trough 'ne fine
Weweräi (Gaze) büüld. Sücke extra An-lagen foar Boukweetenmeel hieden alle
seelter Mälnen un ock do Mälnen in do
Naberterpe. Boukweetenmeel waas 'n
groten Stön in de Huzhonge; wud dag
smäidens un säiwens foar elk 'n Bouk-weetenponkuuke boaken mäd Speck, 
Un-gel aw Smolt un ock weil mäd
Apel-schiuen. Boukweetenponkouken smake-den beter as fon Weete un Roage. Ju
Fanboukweete hied 7-8% Eiwietstoffe
un 45% Stärke. Wen ju Maangelse dan
nogh mäd Molk un Eiere un Salt an-rürd wudde, waas di Ponkouke kräftig
un smakhaft un goolt as bäste Kost foar
Swerorbeider as Eedgreewer, Tersker un
Näiloundhäcker.

Ju Boukweetekultur waas nit bloot foar
de aine Huzhonge 'n groten Stön; 'n gro-ten Deel wud utfierd ätter Hollound
wir
se toun Deel tou Boukweetengorte (Grüt-ze) ferorbeided wudde.

  97    ______________________________________________
Mäd ju Fankultiwiernge um 1900 geen
ju Boukweetekultur tou Eende. Eenige
Buren kudden sick nogh nit goud deer-fon scheede; jo fersoaghten dät mäd
Kunstmjuks un hieden ock touwilen
Gluck, aber maste Tied makede di Frost
alle Orbeid umsunst. Fon ju Tied an
waas ju Vorjiersluft fräi fon Fanrook.
Ju Luft waas in de Maitied klor un
scheen. Foar de Natur is it 'n grot Gluck,
dät dät smeelen ut de Wareld kemen is.


Do Heedschäipe

So longe as Seelterlound bistaant, schell
it deer ock Heedschäipe raat häbbe. In ju
erste Tied as do Fane nogh tou wook wie-ren foar do Schäipe, schell it in
elke 
Burs-kup bloot aan Koppel
Schäipe raat häbbe.
Ju Scheepweede waas knap un lig twiske
do Terpe un Fane, as fanerge Sount-gruunde unner do hoge Fane. Do Iske
wieren foar den Korelbau un do Nieden
foar do Bäiste bistimd. Leeter as do hoge
Fane foar dät Boukweetenlound drug
grupped wudden, do wudden in elke Burs-kup twäin un mor Koppele Hedschäipe
heelden. Wen in de Maitied do Loumere
bi de Koppel kemen, dan dreeu di Schee-per smäidens um tjoon Ur mäd,[,?] 
do Schäipe
in de Fan. Unnerwayens ätter de Schep-kowe kumpt him 'n Went jun un sjunkt:
,,Scheper, Scheper, hüt un tüt, wät häst
du in din Ranselpüt? 'n Eende Brod un
'ne Buuterdöise, 'n Apel un 'ne Bräidelse."

Do Schepkowen wieren grot genough
baud foar mindestens 150 Schäipe. Elke
Kowe hied 'ne twodeelige grote Dore, so-dät 'n Waijen räggels ounschäuwen
wäide
kudde um den Mjuks herut tou fieren. Ju
Dore waas ap de Side aw ap de Eend.
Twäje in de Wiek wud di Schepmjuks mäd
'ne Lage Sountäide urstraid. Di Mjurks [= Mjuks]
wud in de Herst op dät Roagenlound fierd
un in de Vorjier ap dät Tüffelkelound.
Deer waas 'n goud Quantum Mjuks in so
'ne Schepkowe fon 5 moal 12 Meter Grö-te wen di Mjuks fjauer bit fiuw Spit
hog
waas.

Dät waas 'n Geblär wen do Schäipe ut-lät wudden; do Loomere soaghten
do,[,?]
Ouen un do Ouen blärden um do Loumere.
Di grotste Weder hied 'ne Klocke ume-buunden un ju grotste Oue 'ne Schelle.
In

ju erste Tied hieden do Schepere dät
Gjucht, do Schäipe allewegens fräi tou
weedjen. Um 1880 kem dät näije Flur-gesetz un wud dät fräije Weedjen so 
an-derd, dät elk ap sien aijen
Lound bloot
weedje dorste. Do slooten sick do Buren
touhope, so as do Fane annunner ligen un
hoolten 'n Koppel Schäipe in Gemeenskup.
Wen 10 Buren elk 15 Schäipe bi de Koppel
hieden, so mosten do 10 ock foar Weede
surgje. Wen in stromme Wintere di Snee
so fäst fersen waas, dät do Schäipe mäd
do Vorderfäite ju Heede nit mor fräi
kratsje kudden, dan moste elke Bur sien
Schäipe ätter Huz haalje un Ho fodderje.
So gau as dät Weeder wier wook waas,
wudden do Schäipe wir ätter 'n Koppel
broaght.

Wen do erste Loumere kemen, wudden
do Ouen ätter Huz haald, bleeun deer bit
Midde Mai un kemen dan wier mäd do
Loumere ätter 'n Koppel. Um mäd den
Koppel Schäipe twiske de Boukweete
trough tou kumen, mosten do Schepere 'n
gouden Huund hoolde. Dät wieren litje,
middelgrote un ock grote Huunde fon al-lerhound Sorten, do wudden binamd as
Siep, Spits, Pudel, Karo, Prins, Pollo, Max
usw. Di dütske Scheperhuund waas do-moals nogh nit bikaand in Seelterlound.

Um Sänt Jans wudden do Schäipe schärd.
Do Schäipe wudden vortied ap 'ne floote
Steede trough de Aei swimme lät, aw ju
Wulle wud in 'ne Boalje mäd heet Sodo-water tichtdeckt weeke lät, un dan in
de
Aei utspäild. Ju späilde Wulle wud in de
Sunne druged un bi Winterday krased,
sponnen, ferbreided tou Socken, Hoosen un
häkeld tou Rocke; ock weil as Ounsleek
mäd Flaaks weeud. Suck Wullinnen Klo-dergöitjen wud tou Orbeidsjickele,
Buxen
un Rocke ferorbeided.

Ju urige Wulle wudde ferkoped. Do
twojierige Wedere wudden ferkoped un
kosteden 12 bit 14 Maak. Ouen kosteden
bi de 10 Maak un moor. In de Herst wud-den morere oolde Ouen bi de Bäiste
in de
Fattweede lope lät. Eenige Buren slagh-teden in de Herst 'n holig Dutz
Schäipe. Do
maste Buren trjo bit fjauer Schäipe. Dät
longede dan bit Midde December; dan wud
ju tjucke fatte Mutte slaghted.

  98    ______________________________________________
Dät Heedschäip Flaask is 'ne Fienkost,
d. h. wen do Schäipe goud fatt sunt. Mo-rere Schinken kemen in de
Schornsteen
tou rookjen; dät waas dan in de Winter
un in de Vorjier dät druge Naogelholt.
Wen Memme dan den Schinken ut de
Wime noom un mäd dät scherpe Saaks
ounfäng tou sniden, dan wud weil kwe-den: Memme is ant Violespieljen.

Do Imekurige wudden buppe un forre
tichtdeckt. Wen in de Herst ju rugste Or-beid däin waas, as Tüffelke in de
Dobbe
un Roage wier in de Gruund waas, dan
wud di Hunig utbreken un pressed. Dät
waas 'ne Orbeid wier elk Intresse foar
hide just us bi 'n Schlaghtfest. Elk holp
me un kud säd Hunig iete, sofuul as hi
mate. In goude Jieren wieren do Kurige
fon 40 bit 100 Puund swer, dan roat it
Hunig in de Tunnen un weil dusend Da-ler in de Knippe.

Wät häd sick dät anderd in do läste
füftig Jiere. Do Imkere häbbe hoped fon
Jier tou Jier ap betere Hunigjiere, man
jo kemen nit. Jo sunt deerbäte kemen, dät
it mäd ju Kurigimkeräi forbi is. Do mäd
Imen apwaksen sunt, konnen sick deer
nit fon scheede; jo sunt tou ju Kasten-imkeräi urgeen un hoolde trough, ock
in läipe Jieren. Heede un Boukweete sunt
oulöst fon our Kultur un Wüldplonten un
do Imen duren hire Tied nit mor mäd
dät fuule swormjen ferbrange. Näije Sor-ten Imen do nit so swormlustig
sunt, sunt
herantuchted as Nigra, Carnica usw. Elke
goude Dracht wärt al bi Sumerday trough
sleuderjen arnd un bi läip Weder wärt
wier mäd Sucker fodderd.

Wi wieten dät Imen foar ju Bifruchtnge
in de Plontenwareld nit tou entberen
sunt. Sunner Imen konn ap de Durte nan
Bur un Boomfruchttuchter existierje. Wen
it neen Imen mor roate, dan waas ju Wa-reld öde un kaal. Mäd ju 
Blöütenfaawe-pracht waas it forbi, wiel
bloot eenige
Sorten Plonten sunner Imen imstande wi-ren, hire Art tou erhoolden. Aetter 
hun-nert imelose Jieren waas
use Heemat nit
wiertoukannen. Use bäste Nutzplonten
wieren maast utsturwen un as Foulge
deerfon use Veybistant littik un meger.
Ruinierd wieren do Buren, Tuunker un

Boomfruchttuchter. Wen dät so ferre
gongt mäd dät Ouschaffjen fon Imen, dan
sunt wi ap den Way deerwai.

Ju Gruundloage foar 'ne Imkeräi is ju
Imeweede. Foar ju Boukweete un Heede
mouden our Hunigplonten as Ersett an-baud wäide. Elk di Lound,[,?] häd kon
un
woll ock weil meorbeidje un foar do Imen
goude Weede bisurgje, wen hi man weet
fon wo un wät. Ju Kastenimkeräi fer-longed Hunigdrachten fon Feber bit 
mid-de September wegen dät Hunig
sleuder-jen bi Sumerday. Wät konnen wi säidje
un plontje foar do Imen? Foar use Ge-gend kume weil foulgende Sorten in
Fraoge.

Erste Dracht: Haselnuten in Sorten un
Waldhasel (Feber), Stachel- und Johan-nisbäijen, Sersen, Plumen, Apele,
Peren,
Räiwsäid, Raop, Löwentuske, Wülgensor-ten un Alhouden.

Sumerdracht: Hiembäijen, Wiskenblu-men, Linden (bisunners ju Winterlinde
mäd litje Bleede), Akatsien, Fulboom,
Brummelbäijen, Wietkleewer, Schoten-kleewer, Schaandelken (Kornbl.) un
Fäild
aw Hangsteboonen.

Läste Dracht: Seradella, Imefründ
(Phacelia tanacetifolia) un Heede.

Buten disse bikaande Sorten sunt nogh
goude Hunigplonten foar use Gegend:
Eske, Kastanie, Goddeboom (Ailantus
altissima), Ellern, Berberissorten, Hoge
Buxboom, Atestruk (Calagana), Ietka-stanie, Schirmboom (Catalpa), Wülden
Win, Jap. Quitte (Chaenomeles), Bläise-struk (Colutea), Bloudwülgene
(Cornus
mas), Zwergmispel (Cotoneaster), Häge-toudne, Brom, Oiljestruk (Eleagnus 
angu-stif.), Pastorenhoud
(Evonymus europ.),
Christustoudn (Gleditsia), Efeu, Dulle
Huunde aw Hülsen (Ilex), Liguster, Ma-honien, Paulownia, Fiuwfingerstruk 
(Po-tentilla), Sierplumen un
Sersensorten, bi-sunners Prunus serotina as leetblöüher,
Fjurtouden (Pyracantha), Eekene fo-ar Blädhunig, Kifern (Pinus sylv.),
Rhus,
Wülde Rousen, Fugelbäijeboom (Sorbus),
Sneebäije, Pingsterboom (Syringa chinen-sis), Tamarix usw.

  99    ______________________________________________
Gewürz un Bloumenplonten: Gurken-krud (Boretsch), Reseda, Nemophilla,
Ara-bis, Gouldrute, Huundetunge
(Cynogls-sum), Etagebloume (Monarda), Herstas-tern usw.

Heete Sumere mäd fuul Sunne sunt do
bäste Hunigjiere. Eenige Plontensorten
hunigje bloot bi heet Weeder. Wietklee-wer fankt erste bi 22 Grad Celsius
oun
tou hunigjen; in de koolde Sumer 1954
häd hi gorneen Dracht läwerd.


Ju Kurigimkeräi

Ju Kurigimkeräi waas fon jeher in Seel-terlound 'ne loonende Orbeid foar 'n

uri-gen Mon. Maste Tied foar
'n Ohm un de 
Bäsjebabe, man wud ock weil fon den
Bur sälwen bidriuen.

Do Imen wudden bloot in Kurige tuch-tet; Kastenimkeräi kem erste in de
läste
Tied in de Moude as ju Boukweetekul-tur tou Eende geen un ju Heede trough
dät kultiwierjen minner wudde. Deer wud
bloot een Sorte Imen heelden, ju echte
Heedeime. Ju echte oolde Heedeime, ock
weil as Lünebruger binamd, waas sworm-lustig un flitig. Je eer di Vorsworm
kem, 
je beter waas dät. Imesworm in de Mai,
is wäid 'n Fouger Ho, hiet dät Sprek-woud. Aan Vorsworm, twäin Aeter-sworme

un 'n Jungfersworm fon den
Vorsworm, dät wiren fjauer Sworme fon
aan oolden Winterkurig. Wen 'n Imker
trüttig Standkurige hide, fon elk fjauer
Sworme deelsette, dan hid hi in de 
Herst 150 Foulkere. Dät waas mugelk in 
ju Tied, as Boukweete un Heede ap hiren
hoghsten Punkt anlonged wiren. Leeter
as ju Boukweete minner wudde, reekende 
man mäd twäin un 'n holwen as dät 
maaste fon aan oolden Winterkurig; dä-lig sunt aan un 'n holwen (urell)
genough.

Smäidens um tjoon Ur ap 'n heeten
Day mäd Sunnschin waas di Imker bi
sien Imen un aghtede ap dät swormjen.
Wen 'n Kurig swormje wül, dan fängen 
do Imen un do Dronen oun gau ut 'n
Kurig tou fljogen. Dät sag un 
heerde di Imker fluks un stickede gau
'n Swormfuke vor dät Uelgat. Mäd 10
Minuten waas di Sworm in de Fuke
fangd; ju Fuke buppe 'ne lose Täine ut-schedded un ju Täine apdouked. So as
ju

Orbeid däin waas, fäng 'n our Kurig ou[n]
tou swormjen un as hi just ju Fuke vor-sticked häd, fankt di träde Kurig
oun tou
swormjen. Dan moste di Imker ju twäide,
mongs ju träde Swormfuke vorstickje. As
di Imker drock tou gong is mäd do trjo
Fuken, do kumpt di füfte Sworm; den
mout hi al fljoge läite. Di sett sick an 'n
riesnen Struck. Toumäts woll di Sworm
sick nit sette un fljucht wech. Wen sick
'n Sworm in Biwegenge sät, dan wärt hi
ferfoulged so longe as it gongt. Wärt hi 
apraat, dan is di Sworm heerenlos un
heert den di him fint; hi mout ätter dät
oolde seelter Imkergjucht 'n Klodung-stuck bi aphongje aw deelläze, den dät
bijut [= bitjut] so fuul as dät di Sworm al well
heert.

In de Vorjier looken do Imkere mäd
hire Imen ätter ju Rapsgegend bi Aamde.
Wenn ju Rapsblöüte vorbi waas, kemen
jo wier um ju Boukweeteblöüte uttounutz-jen; ock ju Dopheede raate al um ju
Tied
un leter ju Riesheede in de Fan. Ju Ries-heede wärt mongs läip mäd 
Spinnenschä-relse ursponnen, so dät
do Imen biswier-like Orbeid häbbe um do Blöüten tou
bifljogen; do Schäipe keeme mäd hire
Beene ju Spinnenschärlse wech wen se
trough ju Heede gonge un helpe so do 
Imen. Um Schutzengelsfest den ersten 
Sunday in 'n September wudden do Imen
an 'n Enster waien aw jo nogh tounomen
un ju our Wiek, Maria Nomensfest wud-den se dod maked.

As Standkurige wudden do Aeterswor-me numen fon 22 bit 32 Puund Swerte.
Jo mosten 'n froijen lieken Mortenbau
häbbe un fon dät Uelgat ätter bäten lope.
Standkurige hiden bloot een Apsetlge
aw gorneen. In goude Jieren kem it vor,
dät do lichste Aetersworme fjautig Puund
un mor wogen. Dan mosten do Morten so
wied touräg snieden wäide, dät jo as 
Standkurige hire Swerte hiden. Toufuul
Heedehunig schell nit goud wese foar
Standkurige, deerum wud in de Herst un
Vorjier so an de twelif Puund Houdsucker
fodderd pro Foulk. Ock foar de Roweräi
waas de Sucker fodderjen beter as mäd
Hunig; trough Roweräi geene ofte goude
Foulkere tou Gruunde.

  100    ______________________________________________
Do Imeschüle wudden in de Rägel in de
Tune anlaid, un so dät do Kurige mäd
dät Uelgat in't Sudaaste kikeden. Dät
Schül waas long foar aan Rige Kurige.
An de bäter Side waas 'n Wal fon Soden
aw Sträi, buppe mäd twäin Rigen Huz-ponnen täkt un foare epen.


Ju Kastenimkeräi

Touforne baalde man fon Naturdrach-ten, dälig kon me al eer fon 
Kultur-drachten balle do ock goude
Hunigaren
brange konnen, wen do gjuchte Hunigplon-ten anplonted un ansäided wäide. So
as ju
Heede as Naturdracht oulöst is fon Wiet-kleewer, so sunt ock do Imekurige 
ou-löst fon do Kasten
(Beuten). Alles häd
sien Tied un so läze do Imetäinen ap de
Been un wäide säilden mor brukt. In
twäin aw träi Rigen stounde do Kasten
nu in 'n extra baud Imehuz. Elke Kasten
häd 'ne Nummer. It rakt morere Modelle
fon Kasten; ju gongborste Sorte is di
Eenheitskasten un mät: Höchte 0,56 m,
Bratte 0,51 m un Jüpte 0,60 m. Ju Ro-menmäite is: 0.22X0,37 m. Unner is di
Broudrum mäd 10 Romen un buppe is
di Hunigrum ock mäd 10 Romen. Twiske
do be Rume is 'n Ouspergitter wir do Or-beitsimen trough konnen, ju Muur un
do
Dronen aber nit trough konnen. Unner
links iunske den Broudrum is twiske do
dubbelwogen di Foddertroagh ounbaud;
di wärt bi dät fodderjen utleeken, full-geeten un wier ounschäuen. Bäte is
ju
Dore ju epen maked wärt, wen man den
Kasten ätterkikje mout. Di Broudrum is
nogh wir ousleten mäd 'n Gläsromen un
di Hunigrum mäd 'n Wierträidrome.

In de Herst wudden do Standkurige ut-soaght, do swere un lichte Kurige dod
maked. Dät is bi ju Kastenimkeräi ours.
Nit een Ime wärt mor dod maked. Di
Imker häd alle Nummern in sien Bouk
un weet wo elke Kasten sick maked häd.
Elke Kasten wärt wier 'n Standfoulk,
wen deer 'ne goude Muur oane is. In de
Herst wäide buppe ut den Hunigrum
alle Morten utnumen; do Imen luke aal
ätter unnern in den Broudrum wir jo
mäd ju Muur urwinterje. Di Imker nimt
ock unner alle fulle Morten wech bit ap
trjo bit fjauer un schuft lose utbaude

Morten wier oun. Is di Kasten stärk bi
Foulk, dan haalt hi sien tjoon Romen.
Do minner Foulk häbbe[,] wäide ap minner
Morten heelden um worm tou bliuen in
de Winter. Nu fankt dät apfodderjen oun;
elke Kasten kricht 12 Puund Sucker in
form fon tjuk Suckerwater.

Is dät apfodderjen däin, wäide do Ka-sten bäte mäd Fils- aw Sträimatten,
ock
buppe di Hunigrum worm ienwinterd. Di
Imker häd sien Orbeid däin; do Imen
hoolde hiren Wintersläip, wärt weil
kweden. In de Vorjier fankt ju Orbeid
wier oun. Al in 'n Jannuwar aw Feber
wen di erste worme Sunnschinday
kumpt, hoolde do Imen 'ne grote Flucht;
deerbi wäide do Exkremente ätter buten
broaght. Wen in 'n longen koolden Win-ter nan wormen Day kumpt, mouden do
Imen touläst binne oulede; dan entstaant
licht ju Ruurkronkheid wir fuul Imen an
dod gonge.

Midde Feber fankt bi goud Weeder
dät Broudgeschäft wier oun. Hazelnuten
blöüje un läwerje do erste Säidpollen.
In de Merte kume al morere Plontensor-ten in Blöüte; 'n gaau un goud 
Vorut-kumen honged fon 'n worm
Vorjier ou.
Is dät Vorjier koold un wäit, dan kume
do erste Sworme erst Midde Juni.

Di Kastenimker häd dät swormjen in
siene Gewalt, wät di Kurigimker nit häd.
Fon do swormlustige Heedeimen lät hi
am bästen aan Sworm oukume. Do näije
Sorten swormleue Imen konnen sunner
swormjen tou. Ju Fermernge gongt just
so vor sick as in 'n Kurig, man deer is
Rumte in den Kasten. Is unner di Broud-rum full fon Imen, dan sett di Imker
two
Morten mäd sletene Broud ätter buppen
in den Hunigrum un unner schuft hi wier
Romen mäd Woaksbleede in Steede oun.
Dan häbbe do Immen wier Orbeid un
neen Tied tou swormjen. So hoalt di
Imker do Imen so longe an Orbeid, bit
unner un buppe neen Rumpte mor is. Is
alles full dan sett hi sletene Broudmor-ten in our Kasten mäd minner Foulk,
so
longe dät alle Kasten glike stärk sunt.
In goude Jieren kon ock morere Moale
sleuderd wâide; deertrough rakt it wier
Orbeid un Oulenknge ton 't swormjen.

  101    ______________________________________________
Wi sjo dät di Unnerscheed twiske Ku-rige un Kasten grot is. Kastenimen 
kon-nen Hunig drege, wült do
Kurige sick
dod swormje. Kasten läwerje trough de
Sumer Sleuderhunig un in de Herst ock
nogh Heedehunig. Kurige häbbe ju bäste
Tied mäd swormjen toubroaght un lä-werje in de Herst man eenmoal Hunig.

In do Kurige häbbe do Imen flitig ap
Fermeernge orbeided man nit ap Hunig
dreegen, wir it just um gongt. Dät is ock
ju Urseeke wierum do Kurigimkure tou
de Kastenimkeräi urgonge.

Klimaentwiklung kon ap do Blöüter-mine Ienfloud häbbe. In Seelterlound,
dät fon Fan umraat is, kumpt dät Vor-jier an de trjo Wieke leter un brankt
mongs läipe Naghtfroste. In de Herst
aber blöüt ju Heede in de Fan ock trjo
Wieke langer as in Gegenden wir neen
Fan is. Wietkleewer blöüt un drägt ap
Klaigruunde leter as ap Sount, man ju
Sountgruunde wärt eer worm un hunigt
al, wen ju Marsch nogh gornit deeran
tankt. Aan Deel Plonten hunigt al bi
läige Temperatur. Di grotste Deel huing't [= hunigt]
erste bi midlere un aan Paat erste bi
hoge Temperatur. So fankt di Wietklee-wer erste bi 22 Grad Celsius oun tou
hunigjen.

Heete Sumere sunt do bäste Hunigjiere
as uns ju Erfoarnge leerd häd: aber ock
do Troopengegenden bewise dät, indem
jo dän Hunig so billig läwerje konnen.
Hir rakt it äddere un lete Vorjiere mäd
un sunner Naghtfroste, deerum mouden
mugelkst fuul Hunigplontensorten an-plontet wäide, dät deer immer wät
blöüt.
It rakt ock Plonten do immer blöüje as
Fulbäijen un Sneebäijen, do blöüje ock
dan nogh wen do erste Bäijen al longe
rip sunt.


Dät Imeliuend as Naturwunder

Di Imekasten is tou fergliken mäd 'ne
Städ fon 40 000 Ienwooner. Bute is Win-ter mäd Snee un Frost, aber in den 
Ka-sten is it 24 Grad Celsius.
Do Imen fer-longje ätter de Sunne, un daag woonje 
se as in 'n tjustergen Keller; deer mou-den jo alle Oarbaiden in de
Tjusternge 
makje. Unner ap den Bouden sjo [jo] 'n ble-ken Luchtschimmer fon 't Uelgat
her. Jo

wogje sick nit deerwai, den bi ju Keelde
waas dät sichere Dod. Ju Uelgat-wache häd sich touräg leken vor do 15 
Grad Frost. Do Sträiten in hire Städ sunt
nit woage sundern lood baud. Jo häbbe 
neen Bäd un Ougen un daag ferfjoose
jo nit. Jo wörmje sick sälwen deertrough
dät jo ticht annunner kjope.

Do Moasimen, Hespen un Dornen stier-we in de Winter bit ap 'n poor nai; do
Imen kume as ganßed Foulk trough 
de Winter. Jo konner [= konnen] dät, will jo so eene 
richtige Städ häbbe un organisierd sunt.
Von so aan Stoat mäd so stromme Rä-gele un Gjuchte konnen wi Maansken
nogh wät leere.

Do Imen surgje foar de Winter. Bi
goud Weder moakje jo do dusende Vor-ratskomer full fon Hunig un Blöümte,
un wen it koold wärt, luke jo sick tou-räg twiske do Morten un wörmje sick
ticht annunner. Jo nime den Mur in de
Midde dät se worm blift, den fon hir
honged alles ou. Wen it gjucht koold
wärt, makje jo mor Warmte trough trill-jen mäd do Muskeln un Juken, un
makje 
deertrough nogh 12 Grad Warmte extra.
Deer wärt kweden dät do Imen Winter-släip hoolde, man dät is nit soo. Imen
släipe hire ganße Liuend nit een Minute
un am minste in de Winter, wen it ap
Liuend un Dod gongt. Immer lusterje se
un stounde klor tou Weer. Wan wät
passiert, is it wät Läipes, wät Goudes 
brangt di Winter nit. Jo waane sick an aal
dät Lude wät bute vor sick gongt as Ir-senbaan, Autoferkier, rummeljen fon 
Fa-brikmaschinen, Terskmas-chinen usw. Is 
deer aber 'n Mus ant knabberjen bi dät 
Uelgat, dan fangt dät Foulk oun tou 
brumjen un schat nit eer ut bit ju Mus
dät tourakt. Kumpt ju Mus aber herien
un frät fon dee [= den] Hunig, dan wärt se dod 
stat. Touwilen slacht dät Weder goo [= gau?] ume;
fon druge Keelde ap wäite Keelde un
umetraald. Dan stierwe do oolde un 
swecke Imen un fale deel, weil hunnerte
deeges. Do liuwjende kjope wir tichter
touhope. Di Winter is ja Stierwetied foar
do Imen, dät wieten jo un makje sick
nix deerut, un wen ock di Halldeel stärft.

  102    ______________________________________________
Midde Feber wen di Winter ouswecked
un worme Vorjiersluft in 't Lound luckt,
ommet dät Imefoulk wier ap. Bi sogen
Grad C. hoolde do Imen Spielflucht un ju
Mur wärt ap eenmoal gjucht lebendig. Ju
seckt ju Midde fon de Broudmorte un
'n Koppel Imen sunt um hir tou drock
an de Orbeid. Jo makje do Doppe scheen
mäd hire Fäite, Russele un Fäilere. Ju
Mur laid dät erste Ei in 'n Dopp.

Dät Ei is tän as 'n Milimeter longen
witen Stift, deerum balle do Imkere fon
bestiftjen. Do Orbeidsimen häbbe it drock
mäd dät schneemakjen [= scheenmakjen] fon do Doppe, den
alle 15 Sekunden laid ju Mur enn [= een] Ei, dee-ges weil dusende. Do Imen
gonge nu bi
do Pollendoppe, do mäd swäiten Blöü-tenstoaw in de Herst fullmaked sunt. Jo
miskje him in hire Mule mäd Hunig un
Drüsenslim un makje deer dät bäste
Kraftfodder ut foar de Mur. Dät brukt ju
Mur ock nödig, den hire grote Tied is wier
deer, ju Fermerungstied.

Wen deer worme Deege kume un nogh
min Plonten blöije, dan is dät ganße
Foulk an 't scheen makjen. Unner ap de
Bouden läze dusende dode Imen, do bi
worm Weder ju Luft ferpestje kudden,
un ock do Waaksdecksele fon do doppe [= Doppe]
un our Ougefall is 'ne Broudsteede foar
Maden do licht Süken brange konnen. Do
Imen pakje do Doden, sliepse [= sliepje] se ätter bu-ten trough dät Uelgat
un 
läite se in 't
fljogen fale. Dät rakt neen Raue eer bit
alles scheen is.

Di Winter is vorbi. Dät näije Imejier
is ounfangd. Do Morten wäide wier schär-ped un hergjucht foar de Broud,
Hunig
un Pollen. Elke Ime häd hire Orbeid, it
is aal organisierd. Well bifäält un regiert
dät Foulk? Ju Königinmur is it nit. Ju is
de Mur fon dät ganße Foulk un lait
trough dät Imejier ur 150 000 Eiere. Ju
mout goud ferfleged wäide um hire Ap-gawe tou erledigjen. Deeges laid ju
dät
dubbelde Gewicht an Eiere as ju sälwen
wächt. Ju Mur is neen Königin, ju is eer
'n Sklawin. Ju häd immer 'n Apsichts-rat um sick toue. Ju wärt kommandierd.
Do Orbeidsimen um hir toue sunt hire
Vormunder. Ju kon mäd hire swere
Liuend nit floge [= fljoge] as do our. Hire Mule is
ferkümmerd; ju kon neen Hunig it [= ut] do
Bloumen sugge, nit moal Hunig ut do

Morten. Ju kud hire aine Broud nit fleg-je. Ju häd nan utwaksenen
Brainkasten,
somäd helplos un dumm. Do Imen wie-ten dät un nutzje hir ut foar hire 
Tswek-ke. Ju wärt kommandierd foar
den Staats-huzholt tou orbeidjen, so as jo sälwen
ock dwo. Do Orbeidsimen sunt unfrucht-bar, aber jo konnen sick sälwen
ernärje,
jo konnen sälwen hondelje un bistimme.
Hire Braingen sunt hogentwickeld. Wir
ju Brainge un ju Kraft is, deer is ock ju
Autorität ju deer regiert.

Do Imkere un Forsker biwunnerje dät
planfulle Touhopeorbeidjen fon do Imen,
hire Vorutsicht un Foarsurge, hiren Or-beidsgäist un Moud bi de Ferdägenge,

al-les foar dät Bäste fon
den Staat. Jo fräig-je sick, wo konnen do Imen dät Nutzelke
un Nödige dwo un Orbeidsleistungen full-brange, do bloot nogh fon Maansken 
ur-träft wäide konnen. Fon
well häbbe do
Imen ju Architektur, genau ätter Mili-meter Morten tou bauen un ju 
Orbeids-deelnge, dät elk sien Orbeid
häd as in
'ne Fabrik. Neemens weet it. Is it nit 'n
Naturwunder dät alle Jiere regelmäßig
wier vorkumpt. Is it nit ur de Natur, so
as do Imen alles organisiert häbbe. Herskt
deer nit 'n Gäist di alles so lenkt. Do Imen
liuje man 'n holif Jier un konnen nit as
wi Maansken sogen Jier ätter Skoule gon-ge un nogh trjo Jier bi 'n Mäster
in de
Leere gonge. Deer mout 'n Gäist weze, di
trough den Raat fon do Orbeidsimen bi-stimmt ur Geburtenkontrolle un
Geslecht.
Di dät swormjen bifäält. Di ju Mur
twingt, hire letere Konkurens dät Liuend
tou reeken. Di ju erste junge Mur bi-fäält, hire jungere Suster ap Liuend
un
Dod tou 'n Duell tou staalen. Di dan, wen
ju Swormtied vorbi is, den Bifeel rakt,
ju ganße Königinbroud uttouritten.

Do Winterimen do fon de lete Herst-broud stamme, häbbe de longste 
Liuens-dur, ma[n] jo häbbe ock nit
fuul fon hire
Liuend häiwed. In de Vorjier, wen se
Spielflucht hoolde, sjoo jo dät Dayslucht
foar dät erste Moal un sunt al oold. Do
Sumerimen deerjun orbeidje sick in fiuw
Wieke tou Dode. Jo häbbe ock ours liued;
jo frauden sick ur dät flugge Sumerwe-der, den worme Sunnenschin, ur ju
froije
Natur un den Hunigaren.

  103    ______________________________________________
Ju Mur staand in de Insektenwareld
eensig deer. Ju is nit Wiuw aw Monn, ju
is bee Pate touglik. Ju häd 'n Eierstock
un 'ne Säidbläise. Longe is derur rät wud-den wo ju dät makede trjo Sorten
Eiere
tou lääsen.

Touläst is man deer bäte kemen, dät ju
Mur nit derur bistimmt, dät däd di Hof-stoat aw Städroat. Do Orbeidsimen 
ent-scheede wofuul Eiere ju Mur
lääse durt
un wät deerut wäide schell. Jo rägelje ju
Geburtenkontrolle in dem se ju Mur mäd
Foddersaft fersurgje aw nit, aw do Doppe
klor maked wäide aw nit. Do Orbeids-imen bistimme sogoar dät Geslecht. Jo
baue trjo Gröten Mortendoppe, een litje
Sorte foar do Orbeidsimen, een grattere
foar do Dronen un een grote Sorte foar
do Mure. Do Eiere foar do Orbeidsimen
wäide bifruchted trough den Druck ap ju
Säidbläise wegen den engen Dopp. Do
Eiere foar do Dronen wäide nit bifruchted,
will di Dopp grot genough is un nan
Druck ap ju Mur rakt. Do grote Doppe
foar do Mure wäide buppe just so eng
maked as do Doppe fon do Orbeidsimen.
Trough den Druck ap ju Säidbläise fon
de Mur wärt dät Ei ock befruchted.
Trough dät königlike Fodder wäide do
Eiere in do Grote [= grote] Doppe aal Mure. Dät
is ju Ontwoud ap dät Rätsel räiden. Wen
ju Mur sterwt aw ours ferlädden gongt,
dann rakt it Aprur in den Kasten. Aber
dät murlos wudene Foulk kon sick sälwen
helpe, wen deer ut do Eierdoppe nogh
Eiermaden unner träi Deege Aaler sunt.
Träi Deege brukt dät Ei um 'ne Made tou
wäiden, un träi Deege long kon ut ju bi-fruchtede Made ätter den Willen fon
do
Orbeidsimen 'ne Orbeiderimen aw 'ne
Mur wäide. Do Imen makje ut den litje
Dopp 'n Murdopp. Ut Vorsicht makje jo
flux fiuw bit sex Murdoppe klor. Alle Or-beiderinnenmaden krige träi Deege
long
uunbikaanden geheimnisfullen Foddersaft
mäd do wunder wirkjende Drüßensekreten.
Dan krige se bloot tänen Hunig mäd Blöü-tenstoaw. Aber do Maden do Mure aw
Dronen wälde schälln, krige bit tou de
Ferpuppnge bloot Foddersap di him tou
Geslechtsdierte maked. Do Amen surgje
deerfoar, dät do Puppen in Foddersap

swimme. Aetter aghte bit alwen Deege
spinne do Puppen sick ien, just as 'ne
Siedenrupe in de Wickelse. Wen jo deer
mäd klor sunt, dan slute do Broudimen
do Doppe mäd lufttroughläitend Waaks
ticht. Nu bruke do Puppen nix ours as
Raue.

Do Orbeidsimen bruke fon den Day an,
as ju Mur dät Ei lieg, 21 Deege bit tou
'n Utloop; do Mure bruke man 15 bit 17
Deege; un do Dronen bruke 24 Deege.

Dät do Imen ju Geburtenkontrolle un
ju Geslechtsbistimnge fon je her exer-cierd häbbe staant fäst.

Wen dät Vorjier woarm un nit tou wäit,
dan is di Imker den erste Sworm al Ut-gong Mäi ferwachtjen. Sid Midde Feber
stiftet ju Mur, un sid trjo Mounde lope
deeges as [= an] de dusend junge Imen ut de Dopp.
Di träde Paat fon dät Foulk is bi goud
Weder flietig ant sammeljen fon Hunig
un Blöümte. Di Kasten is full fon junge
Imen. Fon do oolde Winterimen liued al
longe nen mor. Bi ju Mur is dät ours, ju
kon fiuw Jiere oold wäide. Dät Foulk is
stärk, gesund un riek; it failt an Ruumte.

Do ooldste Imen makje sick klor tou 't
swormjen. Jo swormje um Ruumte
tou makjen foar ju junge utloopende
Broud. Di Sworm täiwt ap flugg drug We-der. Wen ju Ure deer is, dan suge jo
sick
full fon Hunig un wät jo ours nogh nö-dig bruke. Di Sworm fljucht ut. Do 
Dro-nen makje ju Musik deertou.
Alles tringt
Hals ur Kop trough dät Uelgat ätter bu-ten. Bute fljucht 'ne Wulke fon Imen
un
foulget den Klong fon de Mur. Wir ju
sick sett, deer sette sick do Imen.

Nit allenig dät swormjen, ock dät or-beidjen in den Kasten is tou
biwunnerjen.
Elk orbeidet ätter Iendeelnge. It rakt Ar-chitekten, Murljude do do Morten
baue
un do fulle Doppe ticht murje, Waksswit-terinnen un Warmtemakerinnen do
foar
35 Grad C. Brodwarmte surgje, Water-dregerinnen un Fächlerinnen. 
Sträitenfe-gerinnen do alles scheen
hoolde, Doden-grewerinnen do do Doden ätter buten
brange un ju Uelgatwache ju foar Sicher-heid surget.

  104    ______________________________________________
Bute fljoge do Imen in grellen Sunnen-schin, aber binnen orbeidje se in 't 
Tju-sternge. Chemikerinnen do
den Hunig
durhaft makje deertroug, dät jo Migel-keätik in den friske Hunig fale
läite; jo
makje ock den Hasskitt toun ferkittjen un
fästkliujen. Häd 'ne Ime 'n däije [= näije] Hunig-weede fuunden, dan maked
ju 
hire Suste-re deerap
apmerksom trough donsjen un
switten fon Drüsendufte. Do Imen wäide
deertrough apmerksom un foulgje hir ät-ter ju näije Weede. Elke Ime häd
hire
Orbeid ätter Aaler un Kräfte toudeeld
kriegen fon den Gäist di dät Foulk bi-herskt. Ju erste Orbeid foar 'ne
junge
Ime is dät Doppe scheen makjen. Is deer
nix mor scheen tou makjen, haalt se ju
Broud worm un täift deerap Flegerin tou
wäiden un helpt dan mee fodderjen. An
do 20 000 Eiere un Maden mouden deeges
ur dusendmoal foddert wäide.

Mä füftien Deege sunt hire Sluntdrü-sen ferbrukt un do Waaksdrüsen sunt 
so-wied, dät ju bi dät Waaks
helpe kon.
Aetter träi Deege helpt se allewegens wir
it nödig däd.

Wen se twintig Deege oold is, kumpt
se ap de Uelgatwache, klor tou weer as
'n Suldoat. Hir maked ju de erste Ueben-ge in 't fljogen un so bi litjen 
flucht [= fljucht] se ock
ap 'ne Bloume.

Mäd 21 Deege is ju Ime stärk genough
uuum Hunig tou sammeljen un orbeidet
sick in trjo Wieke tou Dode.

Wen di Kasten all sowät full is in de
Mai, wäide 4-5 hunnert Dronen tuchted.
Wen wi ock meene, dät dät bloot uunnut-se Freetere sunt, so häd ju Natur
daag
hiren Gruund deerbi. Wen di Sworm ut-flaijen is, hoolde do Dronen ju Broud
worm; di gjuchte Tsweck aber is ju Bi-fruchtnge fon do junge Mure. Bi heet
Sunschinweder heert man touwielen den
Dronensong hog in de Luft. Dät is 'n Bi-fruchtungsfoart. Ju befruchtede
junge
Mur fljugt wier in den Kasten toruäg [= touräg] um
silärge nit mor uttoufljogen ours as mäd
'n Sworm.

Jier foar Jier mout ju an de 200 000
Eiere lääge [= lääse]. Wen it dan vorkumpt, dät
ju Mur utlaid häd, surgje hire Vormün-dere ädder genough deerfoar, dät deer

stilken uumeweiselt [= uumewikselt? nee!!] wärt. Jo tuchtje ut
gewönlike Eiere 'n holif Duts junge Mure.
Ju oolde ärme Mur wäd fersmagtje let
aw umebroaght; ju weert sick nit moal
trots ju 'n gratteren un stärkeren Stiekel
häd as do Orbeidsimen. Fon hiren Gift-tießel maket ju ours nan Gebruk, as
wen
ju hire Konkurens umebrankt.

Dät swormjen is iuenso wunderbar as
aal do our Vorkumnisse in den Kasten.
Wen deer neen Ruumte mor is in den
Kasten, orbeidet dät Foulk ap swormjen.
Is di erste Murdop sleeten, dan kon di
Vorsworm kume. Di Vorsworm täift ap
'n fluggen heeten Day un swormt vormid-deeges.

Wen in den Kasten ju erste Mur ut den
Doop [= Dopp?] krauelt, fraue sick do Imen un fod-derje se. Man ju junge
just ut 'n Dopp
krepene Mur merkt ock flux Unnräid un
lapt kjus un quer ur do Morten. Ju
seckt ju ferhaste Riwalin. Wierum
di Dodeshas. Do Imen häbbe al Vorsurge
träft, indem jo ju oolde Mur deeges man
aan Murdopp bistiftje lieten. Nu tobet
ju erstgeborne Mur herume un woll alle
Murdoppe utriete. Do Imen aber bidecke
alle Murdoppe, sodät se nix utgjuchte
kon. Do Imen treffe hir Urdeel ätter
Swormbidarf un Weeder. Is dät Weeder
worm un flugg un fuul junge Broud in
do Doppe, so läite do Imen nogh aan[,]
twäin aw träi Aettersworme utfljode [= utfljoge]. Ju
wütjende Mur kon sick man toufree reke.
Ju stemmt 'n Krichston oun. Man heert
'n fienen Trompetenton di lutt as 'n So-pran in h, dät do Imen lusterje. Ju
Mur
tutet. Ju fordert hire Suster ap toun
Kamf; man dät tutjen bitjut ock 'n Ap-fordernge tou swormjen. Ju rapt Day
un
Naght. Do our fjauer Mure in do Doppe
sunt ock al klor un ontwoudje hier mäd
quak-quak. Ju tütjende Mur kricht bi so-fuul Konkurrens Nood un wen dät 
Wee-der eeniger Mäiten goud is,
swormt ju
ut. Do Imen läite ju twäide Mur ut den
Dopp, un nu fankt ju oun tou tütjen. Ock
ju fint 'n Swormanhong. Toumäts flojoge [= fljoge]
in den Iwer ock weil alle Junge Mure
mäd den Sworm, so dät di Kasten mur-los wärt.

  105    ______________________________________________
Is dät Weeder aber koold un wäit sied-dem di Vorsworm utleeken un do Imen
nogh langer läip Weeder bisurgje, dan
reeke do Imen dät swormjen tou. Jo
läite ju tütjende Mur hiren Willen, ju
dan ur do Murdoppe herfaalt, wir do
Imen hir toumäts ock bi helpe. Ju rit
ju Kappe fon den Murdopp, traalt sick
ume un boort hiren Giftstiekel in ju
junge nogh in den Dopp woonjende Su-ster. Dan nimt ju den twäide un aal do
our Doppe so her, wir do Imen hir bi
helpe. Is dät nit gräsig? Mout ju Natur
so orbeidje? Hire Erwgedächtnis, hire
Instinkt drift hir deertou, den wen ju do
Sustere utkjoope liet, dan moste ju dät
Duell ap Liuen un Dod ounnieme un
utfechte. Dät weet ju, un deerum di
gräsige Hass jun hire aine Sustere.
Wunderbar sunt do Organe bi do Imen
ingjucht. So do Oogene mäd elk 2000
Sjoostifte. Jo kiekje tou glieke Tied mäd
hire bee Oogene ätter buppen un unnern,
ätter bäten un forne. Di Sworm kon nogh
so ticht fljoge, silärge nit sjucht man, dät
Imen jununner steete in 't fljogen. Jo
konnen nit alle Fawen so unnerscheede
as wi un nit so heere as wi, man jo fer-nime elke Luftbiwegenge un
dergliken
beter as wi. Am stärksten reagierje jo
ap Dufte. Den Hunig ruke jo al fon wie-den. Di Bloumenduft locked se an. Di

Ge-ruch fon ju bifruchtede
Mur rakt dät
ganße Foulk ju Sicherheid, dät it mur-fäst is. Jo ruke mäd dusende fon
Poren-platten un Sinneshiere an
hire Fäilere.
Wen in hire Naite 'n Geruch is di se
ekelt, sunt jo flux kribbelg un wolln
steete.

Wi Maansken konnen nogh fuul leere
fon do Imen, man touerst dät flietige or-beidjen un sparjen foar läipe
Tieden.
Ordnung maked ju Orbeid licht un
Scheenigeid haalt Süken un Kronkhei-den fon de Dore.


Di Flaaksanbau

In de Vorjier wud 'n Stuck Lound, 'n
oolde Trjaarske Gärslound umebreken

tou Flaaks. Dät umebrekene Lound wud
mäd 'n halfslietenen scherpen Häcker
fien häcked un eided. Dan wud dät
Flaakssäid, dät elk sälwen apnumen hide,
säided as wen me Roage säided, aber
wät tichter. Mäd 'ne umekierde Eide
ju mäd ounflagtene Buske fersäin waas,
wud dät Flaakssäid ounslurred. Suk ume-breken Gärslound waas binai scheen
fon
Joodsäid. Man it rakt eenige Joodsorten
do 20 bit 30 Jiere in de Gruund lääse
konnen un bliue daag nogh kienfähig.
Deerum moste di Flaaks jutt wäide. Een-de Mai, wen do juuge Plonten fiuw
cm.
long wieren, geen it mäd alle Monn ant
judden. Wen dät judden ock 'ne lichte
Orbeid waas, so klagede bolde di Eene,
bolde di Our ur Rägepiene. Aber dät
klagjen holp aal nix, di Flaaks moste
man scheen. Erste ap de Knibele, dan in
de Hurke, un wen dät nit mor geen, wud
deerap lääse geen. Wen dät judden däin
waas, dan waas Raue bit tou 'n Arn.

Di nogh neen Flaaksfäild blöühen
blouked häd, di kon sick ju Fluggegeid
fon sun blaublöühend Flaaksfäild slucht [= sljucht]
vorstaale. Bisunners wen bit [= bi?] heet Sunn-schin weeder do Bloumen wied

epen wie-ren, un do Imen
sick weerden, dan blee-un do Ljude mädnunner [= mädunner?] ut Oarigeid
deervor stounden um ju Pracht tou bi-wunnerjen.

Wen di Sumer tou Eende geen, dan
waas di Flaaks rip. Di ripe Flaaks wud
nit mäind as Roage, hi wud apleeken un
in täne Jierwen, in Tjukte fon 'n Flain-klopp, insen buunden un tou fjauern

hok-ked. Stack in Rigen stud
di Flaaks 'n poor
Wieke tou ätterripjen ap dät Fäild.

So bolde as di Flaaks drug waas, wud
ju Riepele ap de Tale apstaald. Two
Baaljene wudden umekierd un 'n Plon-ke deerap laid, as wen 'n Swin slaghted
wäide schul. In de Midde ap de Plonke
wud ju Riepele fästbuunen. Ju Riepele
waas 'n tjuck Stuck Holt fon twäin Fout
Longte un breed as 'n Waijenplonke.

  106    ______________________________________________
'n Duts fingertjucke spitse iersene Tien-nen fon 'n Fout Longte wiseden
ätter
buppen. An elke Side stud 'n Monn un do
Bee häuwen ouwikselnd do eempelnde
Jierwen mäd den Kopeend so longe
trough ju Riepele (Reepe), bit alle Säid-koppe ap de Gruund ligen. Wen dät 
rie-peljen däin waas, wud dät
Liensäid in de
Wonne scheeniged. Dät ouriepelde Floaks-sträi wud tou Buunde buunen un kem
in de Reete. Eenige hiden exstra Reete-dobben, man do maaste broaghten dät
Floakssträi in 't Eedgräb tou rootjen. Do
Floaksbuunde mosten gans unner Water
bliue foar 'n poor Wieke bit me dät Holt
breke kudde. Wen dät Water worm waas,
geen dät rootjen gaauer as wen it koold
waas.

Ut de Reete wudden do Floaksjierwen
wier ap Gerslound aphocked toun ätter-drugjen. Wen dät Floakssträi drug
waas,
kem it wier ap de Taale un wud treuted.
Ju Treute is 'n fjauerkantigen Holtklos
mäd 'n Steel as 'n Bounerklos. Mäd
de Treute wud dät Floakssträi wook hau-en as wen me mäd de Floaine ant 
ters-ken waas.

Ju twäide Verorbeidnge waas dät bree-ken in de Broake. Dät waas 'n Gestell
mäd 'n Hondhebel um dät Holt in dät
Sträi tou breeken. Dät waas ju groawe
holtne Broake. Dan kem ju twäide Broa-ke, 'ne ierserne mäd mor un tichter 
an-nunner baude iersene
Scheede. In düsse
iersene Sliebroake kem dät läste Holt
herut un man hid den scheene Floaks in
de Hounde.

Do läste Schiuen wudden herutribbed
un schädded. Dät Ribiersen waas 'n een-fachen holtnen Hondgriep mäd 'n
Stuck
Iersen fon 10 cm Bratte un 5 cm Höch-te. Ju Möije siet do longe
Winteräiwen-de 
un ock weil bi Day bi dät
eepene
Fjur un ribbede Floaks. Ju hid 'n Strap
Floaks in de linke Hounde un dät Rib-biersen in de gjuchte Hounde. Ap den
linke Knibel lig 'n Lederlappe, deerap
di Floaksstrap. Ju sette dät Ribbiersen ap
den Floaks un look den Strap räggels.
Ju ribbede so longe, dät di Floaks wook
un scheen waas.

Aetter dät ribjen kem dät hietseljen,
(keemen) as läste Verorbeidnge. Ap 'n

Schoot wud dät Floaks utsprat un uum
den Diesenstock wickeld. Ju Diesene wud
nogh mäd Papier umwickeld un ap dät
Wäil opstat. Ju Hietsele is 'ne Bräd fon
twäin Fout Longte. Ap bee Sieden fon
dät Bräd wieren do bee Hietsele, ju fine
un ju groawe. In do Breede wieren luter
fine Näddeln as Stopnäddeln wir di
Floaks trough kamd wudde.

Dät Floaks spinnen waas bi Winterday
'ne flugge Orbeid wen bute do Sneeflok-ken flogen un ju Gruunde häd fersen
waas. Bi dät Fjur siet dan di Kat un
waas ap sien Art un Wise ock an't spin-nen. Ju Troanlampe (Dodenwewer) 
hon-gede an 'n Stock vor dät
Fjur, so dät elk
wät sjo kudde; do Bäidne sieten bi 't
Fjur un leerden hiere Lexe aw wieren an
't Huseferräiden un Geschichten fertellen.

Wen Memme ju Wäilpipe full sponnen
hide, wud ju Pipe in den Bouden fon
den Haspel stat un dät Jäiden wudde ap
haspeld. Di Haspel is touhopeset ut Bou-denbräd, fjauerkantigen Apstock,
Oaxe
mäd 'n littik Räd un 'n Kamräd un vor
de Oaxe 'n Kjus as bi 'ne Mälne. Ap do
fjauer Eenden fon dät Kjus sunt do
fjauer Hilte, do dät Jäiden apnime. In
dät Kamräd is 'n litjen Stift ounboord
un elke Moal wen di Stift unner ankem,
lichte hi 'ne Holtspoune ap un liet se wier
fale as 'ne Feder un ju kwad dan ,,knip".
Dät waas dan elkemoal 'n Knip Jäiden
un wud elkemoal buunen. Dät geen so
longe, bit di Haspel full waas; dät Jäi-den wudde herunner numen un tou 'n
Docke traald. Do Docken wudden dan
ätter 'n Wewer broaght.

Di Wewer hied 'n grot Gestell wir 'n
ganßen Ruum foar wese moste. Tou den
Wewstoul heerden so fuul Deele, dät it
swer haalt deer 'n Bielde fon tou kri-gen, wen me ock alle Deele apnamt. Do
wichtigste Deele wieren weil: dät Gestell,
di Wewerboom, do Koume, do Spoulen
un dät Schifken. Herstaald wud Gans-linnen un Wulleeken foar Klodere. 1900
wieren do läste Wewere: Sivert Aljerts,
Litje Wübens, Krömers Lucke, Haike
Gräitje un nogh eenige in Scheddel un in
Utende.

  107    ______________________________________________
Dät Hagenboukee Evangelium

Deer bäte den Aasterbusk waas 'n Bur,
di hied träi Suune;
di eene hiet Joust,
di our hiet Knoust,
di träde Jan Berendfent.
Di eene waas bliend,
di our waas lom,
di träde splinterblodnakent.
Do geenen alle träi insen ap de Jagt;
di Bliende schoot 'n Hoase,
di Loome greep 'm,
di Nakende stat 'm in de Taaske.
Do kemen jo an een grot Woater,
un ap dät Woater ligen trjo Schiepe.
Dät eene waas leck,
dät our waas gebreck,
in't träde waas gor nan Bouden mor oane.
Deer gornan Bouden mor oane waas,
deer geenen jo alle träi oun sitte.
Di eene fersonk,
di twäide ferdronk,
di träde kem gornit wier.
Un di gornit wier kem,
di kem in 'n groten Busk,
deer stud 'ne grote Serke.
Un in ju grote Serke
deer waas 'n Buskboomnen Pestor
un 'n holtenen Koaster.
Di Pestor deelde mäd 'n Kneppel dät
              Woater ut.     
Gluckselig is di Mon
di dät Wäiwoater entlope kon.
Ik ron do ut de Serke ut
un statte mi vor de Tone.
Dät Bloud ron mi bäte ut de Häcke
un do waas dät Hagenbouken Evangelium
              ock ute.       

Wiesmakjen

Dät wiesmakjen heerde al in oolde Ti-den in Seelterlound tou dät
spoasmakjen.
Ousleeten fon de Wareld as dät seelter
Foulk liude, wül dät Jungfoulk wät tou
dwon häbbe un waas mädunner gans fer-freten un utlet. Dät schell ock ja
gorneen
ljoogen weese, wen man dät mäd de lit-je Tone fäile kon. Do Seelter wieren
ap
'n Träid un lieten sick so licht nix ap-biende. Dät helle taanken wud al bi
litje
Bäidene ap de Probe staald.

In steede tou fräigjen: ,,Maist du dät
Butje weil?" wärt fräiged: ,,Mai di dät
Butje weil?" Un so'n fjauerjierigen
Schröägel kon 'n oolden Mon al ontwoud-je: ,,Na, mi nit, man di mai dät
Butje weil
muge.

Do dan nit so fix wieren in 't Taanken,
do wudden dan vorlope lät. Spoaß most
'r weese. Do ätter Skoule komen wisten
al wät am swersten waas, 'n Puund
Wulle aw 'n Puund Irsen; wecke Schäipe
am masten frieten, do wite aw do swote.
Do grote do ut de Skoule wieren, do kud-den aal do Rätselfroagen
biontwoudje do
in Seelterlound in Gebruk wieren, un
deerfon roat it hunnerte.

Wen it dan man 'n poor mor roate, do
sick nogh wät apbiende lieten, wudden do
Framde hernumen. As Hoche 1798 ap sien
Forskerreise ock dät Seelterlound bisoagh-te, fell hi flux den Heinrich
Wilmsen ut
Scheddel in de Fingere. Wilmsen waas
aan fon do slonkste Bootjere di de Mule
ap de gjuchte Steede hide, 'n kompläi-ten Romantiker un Fantast. Aetters
schell
hi ferteld häbbe. "Junge den häbbe ik
aber wecke apbuunen, di kon ätters Wun-derdinge fon Seelterlound fertelle.

  108    ______________________________________________
Do bee Westfriesen Hettema un Post-humus sunt nit so dull hernumen 
wud-den, den do kudden seeltersk
ferstounde
un balle, man wiesmaked wud do Bee dag
nogh mor as it nödig däin hide. Do Bee
kemen nit gans ut Näischierigeid, mor
uum sick ur de friesiske un seelter Sproa-ke tou unnerhoolden un ju
Liuenswise
fon do Seelterlounder tou Papier tou
brangen. Mäd do Bee Hettema un Post-humus kudden do Seelter sick in 
Fertr-jouen unnerholde, den jo
wudden nit as
do our Reisende as Froamde ounkieked,
eher as Stammesfründe bihondeld.

Deertrough dät do Froamde so fuul ap-buunen wudde, kem Seelterlound in de
Wareld in 'n sljucht Lucht. Do wunder-borste Dingere fertelden sick do
Ljude
deer bute in de Wareld ur Seelterlound;
deertrough kemen immer mor Näischieri-ge ätter Seelterlound, um sick dät 
primi-tive Liuend un aal do
Wunderdinge do
jo in Zeitungen un Bouke lesen hiden,
tou unnersäiken. Un wät foonten jo? Just
dät Jundeel. Jo leeuden, dät do Biwonere
fon dät litje, fon Fan ousletene Seelter-lound, in de Bildunge wied 
toruäg [= touräg] bliu-en wieren, do
Froamde junur unfründ-lik un ungastlk wieren, dät se trough dät
ousletene Liuend wull 'n oustumpeden
Charakter kriegen hiden.

Minsen skreeu ur do Seelter: ,,Wät ju
Bildunge d. h. den gesuunde Maansken-ferstand anbilonged, so sunt do
Seelter
deeroun aal hire Nabere wied vorut;
bisunners sunt it do oolde Seelter, do 'ne
Charakterfästigeid, 'n schärpen Ferstant
un 'n klouk Urdeel oureeke, as man it
nit fon Ljude ferwachtjen is, do so in de
Ousleetenheid opwoastken [= opwoaksen] sunt.

Do Seelter fäilden sick fon jeher as 'n
fräi Foulk, dät unner nemens geseten
waas. Deerum ju Enigeid unner dät seel-ter Foulk; ock dälig nogh hoolde do 
Seel-ter trjou touhope un
konnen ock dät
wiesmakjen nit läite.

As Gert sin Naber Ellert bisoaghte, sag
Gert deer 'n apstopped Hoasefell hong-jen. Gert kwad tou Ellert: ,,Wast du
wät,

us Naber Bernd is ätter de Komp fierd
un kumpt glieks wierume. Wi staale den
apstoppeden Hoase in din Kool. Ik ben
dag näischierig wät Bernd dan weil däd,
wen hi den Hoase sjucht. As Bernd tou-räg kumpt un an den Kool vorbi fiert,
kikt hi deer schäerp wai, fiert gau ätter
Huz un kumpt mäd dät Rur wier. Hi
schjut, di druge Hoase faalt ume; hi nimt
den Hoase, lät sick nix merke un brankt
him in Jan sin Kool. Hi gongt bi Jan
ien un kwäd: "Jan kum gau mäd dien
Rur, deer sit 'n Hoase in jou Kool." Jan
lurt gau wai - bums - di drugge Hoase
faalt ume. Hi nimt den Hoase ap un
sjucht dät hi sick wät wiesmakje lät häd.
,,Dät kostet di 'n Buddel Sluck," kwäd
Bernd. Jan: ,,Is dät so?" Bernd: ,,Je, elk
di ap 'n apstoppeden Hoase scheeten häd
bitoalt 'n Buddel Sluck, so is dät Regel.
Do fjauer schell 'n gjucht fergnöügten
Aeiwend ferliued häbbe.

Wen deer nu Froamde Seelterlound
bisäike, so fiende jo nit fuul mor
fon dät fröühere primitive Liuend.
Dät amerikanske Tempo häd nu ock do
Seelter ounstickt. Do seelter Buren kon-nen sick nu mäd do amerikanske
Dairy
Farmer meete. Libby Molkeräi, midde in
Seelterlound, ferorbeidet ju Molk fon do
swotbunte fräiske Bäiste. 'n Rige Mull-fabriken ferorbeidje dät grise Eed;
'n
longen Irsenbaansug wärt alle Deege bi-leeden mäd do Mullballn un Preseed.
Do
Buren häbbe elektriske Motore foar dät
tersken, mälnjen, Häckelse sniden usw.
Sogoar do Wiuwe bruke Elektrisk tou
sjoden, striken, Kouke un Stute baken
usw.

Tied is Jäild un ju Gruunde mout
herreeke wält se leistje kon. Tou wiesmaak-jen is bolde neen Tied moor
urig. Man
sicher is me sick ock dälig nogh nit, man
mout ap 'n Träid bliue. Wiesmakjen un
Spoas makjen heert tousommen; apmun-terjen un lachjen kosted nit fuul,
ferdrifft
do Surgen un ferlangert dät Liuend.

  109    ______________________________________________
Ju stille Wiek in oolde Tieden

Ju stille Wiek fäng oun mäd Polm-sunday; al 'n Katier vor de Hogmisse
wieren do Skoulbäidne all in de Serke
um hire Polmstocke wäihe tou läiten.
Wofuul Polmstocke, gjuchte sick deer ät-ter, wofuul naije Fründe dät 
Skoul-bäidn hide. Der kemen do
uthülkede
Ohme un Möijen, dät Bäsjehus un do
Noabere in Froage. Wen do Bäidene mäd
twelif Jier tou de hl. Kommunion oun-numen wieren, so hiden jo man twäin
Polmstocke mor. Di eene wud den Pestor
un di our den Koaster broaght, deer raat
it 'ne Bielde foar.

Aetter ju Polmwäihe geenen alle Bäidene
mäd hire Polmstocke in de Prosession un
songen dät Läid ,,Sion singe Jubelspalme,
sieh, dein König kommt zu dier".

Tou Polmstocke wudden slonke Jädde
numen fon Wülgene. Do Jädde wudden
wiet schrabed un ap den täne Eend spits
snieden. Aan aw twäin rodsookede Ape-le wudden ap den Stock stat un sieten
dan een aw two Houndebratten fon bup-pen. Buppe ap ju Spitse kem 'n 
Bünds-ken fon Buskboom aw
Immergräin. Dan
wud di Bast fon 'ne bloudrode Wülgen-jädde fon den Buskboom bit ap de 
Hal-deel herunner in Spiralform um
den
Stock wickeld un in 'n Kleeu fästmaked.
Vor füftig Jier wud ock weil Lindbeend
aw fawig Papier sljucht aw krus um den
Stock wickeld.

In oolde Tieden bildeden do Bäidene
ätter de Hogmisse Spalier un deelden do
Polmstocke ut an do Fründe. Dät kem
ätters ou un do Bäidene broaghten ätter-middeegs do Polmstocke rund, so as
it
däligh nogh Moude is. Foar den Em-fänger waas di Polmstock 'n 
Ehrenge-schaank; deerfoar dorsten do Litje
hir
Paaskeei ouhaalje. Eenige raaten dät
Paaskeei flux me; do maste kwiden aber:
Paasken wirkume. Di Dööppate rate ock
nogh weil 'n Jäilstuck extra.

Di Gebruk häd sick bit dälig erheel-den. Ock nu fraue sick do Bäidene ap
Polmsunday un Paasken. Ju Sitte fon
dät utbrangen fon do Polmstocke is foar
fuul Bäidene fon grote Bitjudnge, will se
deertrough an Paaskeiere kume, wir jo
ours weil ap fersichtje mosten. Eenige

Polmstocke wudden trough dät ganße
Jier apwoard un gelägentlik brukt as bi
'n Kronken fersjoon, unnern Grummel-schur wudd 'n bitsken Buskboom ap 'n
Koole Fjur ferbarnd as Schuts foar dät
Hus. Erste dät our Jier wen it wir näi-jen Buskboom raate, wud di oolde
fer-barnd.

Do träi stille Deege Gräinetunsday,
Stillefräinday un Snäiwende vor Paas-ken wieren in oolde Tieden Deege foar
do Fersturwene. Do Greebe wudden mäd
wäiden Buskboom bisticked un säiwens
bit leet in de Naght Prosession geen um
dät Hoaw un deerbi eempeld aw tou
morere de Rousenkrans beded foar do
Fersturwene.

Paasken Mäiden wud toun Andenken
an den ut dät Gräb apsteene Christus,
in fierlike Prosession um de Serke geen.

Ju ganße Wiek vor Paasken slurden
do junge Ljude Buske un Tacken fon
hauene Boome touhope foar dät grote
Paaskefjur. Elke Bur rate 'n por Schoo
Sträi un ock Jäild um lose Tarfeete tou
koopjen. Den läste Day wud dät Paaske-fjur fläid. Lagenwis käm dät Sträi 
twis-ke do Buske un Tacken. 'ne
longe La-dere wud an den Buskebält staald um
do läste Strucke hog tou brangen. In ool-de Tieden häbbe us Vorfaren dät 
Paaske-fjur ap bistimde Birige
oubarnd. Sucke
sunt nogh binamd as di Paaskebirigh
twiske Romelse un Baljene. In Hollen di
Hollebirigh un in Scheddel Halkouger.
Ju Sitte fon do Paaskefjure stamt nogh
ut ju vorchristlike Tied un is fon de
Serke urnumen as Andenken an den
Paaskeday as Christus ut dät Gräb wier
apsteen is. Elke Burskup hied vor füf-tig Jier nogh 'n Paaskefjur, man do 
wud-den immer litjer. In de
erste Wareld-krich wud dät Buskwierk al minner;
atter den twäide Wareldkrich soaghten de
Fluchtlinge elke Tacke Holt binunner um
Iten tou sjoden un do Paaskefjure wud-den ferbeden. Nu häbbe wi blot mor ju
flugge Erinnernge, wo 'n Koppel Foulk
um dät grote Paaskefjur stude un do
Paaskeläidere song, wo do Bäidene mäd
do bunte Paaskeeiere bickeden un elk
pläsierlik ätter Hus geen.

  110    ______________________________________________
Ju Woaterspinne (Argyroneta aquatica)

Elk koant Spinnen do Nette weewe um
Fljogen tou fangen. Man Woaterspinnen
kanne nit fuul, d. h. wo do liuje un wir.
Wi häbbe weil al Spinnen ap dät Woa-ter lopen blouked, do gor nit wäit
wud-den, man ferre kummerde man
sick nit
deerum. Ju Woaterspinne liued unner
Woater in 'ne Dükerklocke (Taucherglok-ke). Naturfründe häbbe dät Liuend
fon
Woaterspinne unersoaght un Fotobiel-den numen fon do Nästere unner Woa-ter.

Ju Woaterspinne spint unner Woater
neen Nette um Flogen [= Fljogen] tou fangen; ju
spint un weeut 'ne lufttichte Klocke fon
Side wir ju oun woont. Dät Geweeue is
so licht orbeided un fäst mäd do Woater-plonten ferbunen un ferankerd, dät
deer
neen Luft trough kon. Ju weeude Klocke
honget in 't Woater un is unner epen.

Ju Woaterspinne liuet in Poule, Fan-slote, floote Meere un oolde Eedgreebe.
Ju
mout omje as alle Dierte un deerum häd
ju sick 'ne lufttichte Klocke maked unner
Woater. Ju krault ätter buppen um Luft
tou haaljen, jumpt wier ätter unnern un
brankt Luftbläisen fon unnern in ju Klok-ke un dät solonge bit ju Klocke
sont [= spont] wärt as 'n epensponden Schirm.
Dät Wiwken häd 'ne grattere Klocke as
dät Mänken, will deer dät Eiernäst un-nerbroaght is, do Eiere utbrott un do

Jun-ge grot maked wäide.
Drug ounbädded läze
do Junge in ju Dükerklocke un wäide
deer grot. So as ju Luft ferbrukt wärt,
wärt ock wier Luft fon buppen haald un
ju Klocke wier full maked. Ju Woater-spinne is hierig un kon deermäd do 
Woa-terbläisen fon Buppen ätter
unnern in de
Klocke brange. Ju Woaterspinnenmur
haalt an de Dore Utkiek un liuet fon do
vorbikumende Woaterdirte.

Wen ju Woaterspinne ock 'n biswierlk
Liuend häd, so häd ju dag wor [= mor] tou ieten
as ju Husspinne, ju ofte longe täiwe mout
ap 'ne Fljoge. Wo longe ju Woaterspinne
al existiert is weil nit bikaand; man ju
häd touerst ju Dükerklocke utfunen. Mäd
Helpe fon ju Grote Dükerklocke konnen
do joopbaufirmen grote Betonorbeiden
unner Woater eenfach un sicher herstaale.


Ju Natur träft Vorsurge.

Do wülde Dierte mouden sick mor fer-dägenje as do Husdierte, jo häbbe ja so
fuul Fäinde do him ättert Liuend tracht-je. Bisunners sunt it do junge do
immer
in Gefor sunt. Deer gript ju Natur oun
un helpt so goud as se kon. Maast Tid rakt
ju Natur do junge Dierte,[,?] ju Fawe ju um
do herume is, so dät jo swer tou fiende[n]
sunt. Dät Wüldswien mäd 'n Koppel Far-gere is so 'n Exempel. Ju oolde 
Wüld-swienmur lät grisbrun; do
Fargere deer-jun häbbe 'n Sebrafawe. Ap den gries-rötsken Gruund luke sick
fon de
Snute
bit tou 'n Stäit uunglieke jeele Strilpen [= Striepen].
Erste mäd n por Mounde ferljust sick
ju Fawe un di Löper kricht ju bikaande
Wüldswien Fawe, do swotbrune Bärste.

Ju Natur raate do litje Wüldswiene
dät Schutzklood. Ju Wüldswienbache häd
bit twelif Junge, un wen se ock nogh
so goud oppased ap do Litje, so faalt it
hir dag stur, den grote Koppel binunner
tou hoolden. Unner dat Struckwierk in
den Busk lurje Foakse un Luxe; an 'n
utwasken [= utwaksen] Swin wogje se sick nit heran;
'n Farig konnen se aber licht wechgripe.
Dät bunte Bäidensklood maket it do Ro-were swer dät Farig tou erkannen.

Dan di Tapir di in Brasilien tou Hus
is. Do junge sunt mäd litje wite Placken
ganß bunt. Mäd de Tied wäide ut do wite
Placken Striepen. Erste mäd two Jier
krige do junge dät dunkelbrune Fell as
do Oolden. Fon fuul Fugelsorten häbbe
do junge Fugele in dät Näst ju Fawe fon
ju Umgebunge, as Kiwite, Kuckucke usw.

Ju Natur däd nogh mor foar hire litje
Dierte; ju helpt him ap de Flucht, hire
Mur in Oogen tou hoolden. So as Autos
un Rede bäte Katogen Lucht häbbe, so
häbbe ock eenige Dierte as Hirske un An-tilopen an den bäter Deel apfalend
ljagte
Placken. Hasen un Kaninken häbbe ju
Unnerside fon den Stäit wiet. Wen di
Fäind kumpt un do Dierte fluchtje mou-ten, hoolde sick do Litje an düsse
Siegnal-teeken fon de Mur. So
is dät ofte foar do
litje Dierie ap de Flucht 'ne gjucht nödi-ge Helpe um dät Liuend tou
rädjen.

  111    ______________________________________________
Diskreewen

Wi iete mäd Lätse, Soaks un Goabel.
Man nit alle Moansken iete so ap de gan-ße Wareld. Schul me dät foar mugelk
hoolde dät di Unnerscheed so grot is. Deer
sunt nogh 740 Milionen do blot mäd de
Fingere iete. 530 Milionen iete nogh mäd
runde holtene Sticken so as Trummelstik-ken. Wi lachje um do, un do lachje
um
us. Putsig is dät wi mäd blot 320 Milio-nen, mäd Lätse, Soaks un Goabel
iete. 
Deer-bi bilgje wi uns ien,
dät wi dät Kulturfoulk
fon de Wareld sunt. Dan kume nogh 19
Milionen do mäd 'n Soaks un Fingere ie-te. Dät Foulk, dät in Europa mäd
Lätse,
Soaks un Goabel it, mou wi al as Urkul-tur biwertje, d. h. in do Steeden in
betere
Sellskuppe, in do Hotels un ock ap dät
Lound bi Festieten as Tierschau usw., wir
do Buren do Stätjer ätteroapje. Deer
sjucht me 'n Bur, di mäd dät Soaks in de
gjuchte Hounde de Tüffelke kut snit un
mäd Soaks un Goabel in de Mule stat.

Deer lachje do Amerikaner um un fer-telle us: Our Grandfather cut his Mouth
with the Knife, we do not. Wen jo dät
Flaask kut snieden häbbe, dan läze jo dät
Soaks deel un iete mäd de Goabel; nieme
'n Stuck Stute in de linke Hounde un
stäöne dät Ieten deer mäd. So it in Ame-rika dät ganße Foulk, aw Stätjer,
aw
Lountjer, aw riek un vorneem, aw ärm.
Deer in Amerika kon dät angonge, man
hir in Europa leeue wi nogh an trjo Klas-sen Moansken; deerum faalt us dät 
ume-leren so stur.


Vor tjoon Jier

Di twäide Wareldskrich geen tou Eende
un wi in Seelterlound hopeden dät di
Fäind hir nit trough kem. Do Fane do us
twodusend Jier as Weer umroaten, sunt
drug laid un mäd Sträiten troughsniden.
Ju oolde Profesäinge wud wier ut de ool-de Kiste hoald: Do Fäinde kume nit
fon
See, jo kume, ur Lound trough Seelter-lound. Dät ganße Foulk mout in de Fan
un 'n holif Brod me nieme.

Di Krich kem naiher, erste fon buppen
un dan heerde man fon Hollound her dät
grummeljen fon do Kanunnen.

Us erste Truppen kemen trough de
Westfan. Two Bataljone Polen unner en-gelsken Bifehl kemen naiher. Dät eene
rulde fon 't Sude ap Näischeddel un bleeu
vor Küstenkanal läzen. Dät our Bataljon
rulde fon Meppen ap Papenborg-Aesken-terp los.

Kanadiske Truppen rulden mäd hire
Pansere ap Eit (Friesoythe) un as use
Fallschirmspringere sick deer tou Weer
setten, do waas ju Städ läwerd. Do To-mis trummelden ut alle Rore; ju Städ
barnde, do Flammen sluggen hogh un
tjucke swote Rookwulken studden buppe
de Städ. Von den 11. bit toun 15. April
ligen do Ljude deels in de Fane un um-läzende Terpe un as jo wier touräg 
ke-men, foonten jo hire Huse
nit wier. Sogar
do Steene wieren mäd Lastwaine wech-fierd foar Sträitenbau. Alles wät nit
trough Bomben un Granaten fernäild
waas, wud an den 15. April in de Bround
stat; säiwens barnde ock ju Serke ou. Dan
kemen grote Motorrümer un swere Bre-ker un laiden do stounden bliune Reste
un ock ju Städpoute, 'n oolden Weertou-den ut oolwareldske Steene, deel.
Grote
Griepbaggere packeden do Trümmere ap
Lastwaine, do se ap do Sträiten ätter
Ellerbrouk un Edewechterdomm broagh-ten um do wier fahrbar tou makjen. 239
Gebäude wieren gans wäche un 108 läip
toujucht. Eit hied al ofte in oolde Tieden
tou liden häiwed unner Krich, man so
as düt Moal waas it nogh silärge nit fer-näild wudden.

Scheddel lig unner Artillerifjur fon Näi-scheddel her, wirtrough eenige
Huse ap
barnden. Do maste Huse wudden fon de
Luft ut in de Bround scheeten. Do Framd-orbeider as Polen, Ukraier un
Russen do
in Scheddel un Säidelsbirig in do Eed-wierke orbeided hieden, wudden ätter
Romelse broaght.

Ju Baufirma Todt sette in de Aei 'n
Woaterstau. Ut Thedrings Ekenbusk wud-den like Stamme haald, anspitsed un
in
de Aei ramd. 'n dubbelden Rige een an de
our, twärs trough dät Joop un di Twis-kenrum mäd Gärsseeden fullpacked.

  112    ______________________________________________
Wi studden deer bi dät Stauwierk un
boalden mäd den Truppfü[r]der. Hi fertelde
us fon do grote Planungen do Hitler nogh
vor hide. Nemens kwak [= kwad] 'n Woud, elk
toachte weil dät sälge: Bäidneräi, ju Aei
ouspere wir gor neen Gefälle is. Wi ke-men ätter 'n Bahnhoaw. Deer wud 'ne 
ge-waltig grote Sprenglednge
oungreeuen in
de Sträite, as 'n grot Jauchefät. Dät wud
ja 'n Sprenggat fon 15 m un bit 10 m
joop. Wirum? Do Panßere kudden deer
man so umetoufiere un wieren wier ap de
Sträite. Ju sälge Lednge wud bi de Villa
Thedring oungreeuen. Ik soaghte um den
Pionierkommandör um him fon ju
Tswecklosigkeid fon do Sprengungen tou
urtjugen; man hi waas nargens tou fien-den, hi hied sick ut de Rook statt.

Aal do our Tillen, Sträiten, Irsenbahn
un Aeibräge wudden klor maked tou
sprengjen. So as di Divisionsstab sick in de
Hollenerfentjer Skoule ienquatierd hide,
wudden do Weghe trough de West un
Aastfan sprengd. Nu mate hi sick weil si-cher fäile mäd Dubbelposten vor de
Dore.
Man wo longe? Von use Truppen kemen
immer mor trough de Westfan, hiere
swerte [= swerste] Waffen wieren Panßerfäste un
Maschinengewere. Vor Papenborg wud-den do Polen enige Dege apheelden. Von
Aeskenterp her kudden wi do Bround-wulken sjo un do Kanunnen here.

As dät deer stiller wudde, herden wi ap
'n Mäiden, dät jo al ap Westrhauderfehn
wieren un ap Aasterfehn un Idafehn tou
rulden. Trough de Fan kemen jo nit, jo
heelten sick an de Sträite atter Struckelje,
trots do fuule sprengde Kanalbräge, wir
jo flux do bikaande klore Tommibräge
urligen.

Use Suldoaten hiden 'ne swäcke Ouwer
ap Idafehn an de Aastside fon 't Kanal un
ju Foulge deerfon waas, dät di bupper
Eend fon Idafehn in Flammen apgeen.
Ap Idafehn traalden do fäindlike Panßere
int Sude an dät Kanal umetou un hiden
Struckelje epen vor sick läzen.

In Utende, Struckelje un Baljene geenen
morere grote un litje Huse in Flammen
ap. Hir un deer ligen Bäiste dod in de
Weede.

Do Kjusweghe un Brägsprengungen
kudden den Vormarsk weil ferlongsom-merje man nit aphoolde. Longsom aber
sicher kem di Fäind naiher, so as jo do
oungreeune Tellerminen fäststaald hiden.
Immer mor fon us Truppen kemen tou-räg trough de Westfan. Romelse un 
Sched-del wudden touläst 'n grot
Heerleger. Do
swere Waffen hiden use Truppn maast
bäte lät. Ju eene Batteri ap Hollnerfan bi
Dumstorf raate blot aan Schott ou, wir-trough alle Glässchiuen in Hus 
kutspron-gen. Ju our Batterie in
Scheddel hied nogh
orrig Munition un bischoot den Fäind ur
den Küstenkanal. Ju Foulge deerfon waas,
dät Scheddel deerfoar büsje moste, as ju
Batterie ur den Scheddeler Domm ätter
Elisabethfehn ouleken waas. Do Ljude in
Scheddel merkden Uunräid, jo packeden
do nödigste Seeken un geenen deels in de
Fan, eenige kemen bi Fründe buten Terp
unner, man nogh 'n groten Deel bleeu in
Scheddel.

Ap den 17. April 1945 wud di Irsen-bahnferkier stillaid. Do Süge wudden in
de läste Tied ofte fon Flogere [= Fljogere] bischeeten,
so raate it in Struckelje ap 'n Bahnhoaw
morere Dode un Ferwuundede.

Ap den 18. April ättermiddeegs um ho-lif trjo kemen fjauer Joopflogere ur 
Holl-nerfan, de Chausse ätter,
liek ap Scheddel
los, Maschinengeweere knatterden un
Bomben fällen ap Scheddel; in kute Tied
studden tjoon Huse in de Bround. Träi
Dode trough do Bomben[,] aan Dode trough
'ne Artilleriegranate.

Al 'n por Deege vorher kundschafteden
do fäindglike Fljogere ur alle Tärpe ur
den Ferbliu fon do dütske Truppen. In
Scheddel träfden jo just do Huse wir us
Suldoaten oane laien hiden. In Romelse
bischoten Jabobomber ju Mullfabrik fon
Westen her. Di noude Wiend dreeu do
Raketengranaten 10 bit 20 Meter fon 't
Siel ou, un do Naberhuse un Schuppen
wudden träft; in de Gärtneräi waas dät
ganße Gläs kut un kleen. Di Naber Brok-kamp un sien Maanske kemen deerbi
dod.
Ju Romelster Skoule kreg ock 'n Treffer.


  113    ______________________________________________
Di Kriech in Romelse

Ap den 26. un 27. April 1945 lig ju
Ouweerlienje in Romelse unner Artilleri-fjur. Di Bahnhoaw un do Naberhuse 
kre-gen Granattreffere un dät
Lound gjuchts
un links deerfon, trough de Gärtneräi un
entlong de Way ätter Burlage wud swer
bischeeten. Ock in Romelse kregen morere
Huse Granattreffer. Do Ljude rekenden
deermäd, dät Romelse ganß fernäild wud-de; jo nomen dät Nödigste me,
soaghten
Unnerkumen in de Fan un do Huse buten
Terp. Ock do Hollner geenen in de Fan as
dät Terp bischeeten wudde. Aan Bur ut
Hollen hied 'ne Kiste mäd Speck un ro-kede Wurste in de Tun begreeun, un ju
eensigste Granate ju in den Tun fell,
träfde just ju Kiste dät it Wurste hailde.

Di Foulstorm [= Foulksstorm] hied in Romelse an de
Sträite entlong alle 30 Trede 'n Gat ut-smieten foar do Panßerouweerposten.

Pan-ßerspeeren wieren baud
in Romelse
twiske Lanwer un Fugel, un in Hollen bi
Thedring. Di Foulstorm moste alle Dee-ge orbeidje an do Panßerspeeren un 
Wa-che staale bi do Sprengleed-ngen. Bom-stamme mosten ut den Busk hoald
wäide,
Sount moste heranfierd wäide un Schüt-sensloote mosten maked wäide. 
Tellermi-nen wudden oungreeun in de
Langholter
un Aasterernborger Way, in den Schedde-ler Domm un an 't Kanal entlongte ap
Elisabethfehn.

Ap den 20. April wieren do Polen nogh
in Papenborg un ap den 27. 4. wieren jo
klor, Romelse tou orlopen [= urlopen?]. Alles tjutte
deerap wai, dät di Fäind oungriepe wüll.
Us Kommandör hied weil iensäin, dät aal
us Ouweeranlagen ferrät wese mosten, un
raate den Bifeel, ju Ouweerlienje in Ro-melse aptoureeken.

Ap den 28. 4., foar Sunnenapgong bi
dookig Weeder heerden do Ljude in de
Fane do dumpfe Detonationen. Elk stud
ap 'n Utkiek, man wegen den Dook waas
nit fuul tou sjoon. Aal do Bräge ur de
Aei mäd Utname fon de grote Bräg twis-ken Hollen und Hollenerfan, ju as
läste
den Way epen heelt foar do läste Suldoaten
do den Tourägtoag deckden. Do Kjusweg-he, Tillen un Sträitenleedngen geenen
hog.
Bi do grote Sprengungen scheddede sick ju

Gruunde as bi Aeidbiujen un do Huse in
de Naite wieren man 'n Wrak mor. Di
Fäind hied in de Naght alles klor ma-ked tou 'n Vormarsk. Hi kud do 
Spren-gungen ock heere un kem
longsom un vor-sichtig mäd sien Panßere ounrulljen.

Ju eene Spitse kem fon Idafehn unner
de Fan trough de Bround ätter Scheddel;
ju twäide fon Struckelje de Sträite ätter
trough Romelse ätter Hollen; un ju träde
fon Baljene ur Aasternborg ätter Holle-nerfan. Morere Huse studden in
Bround.
Ju Artillerie ferlig dät Fjur ätter Hollen
un Scheddel. As die erste Panßer trough
de Bround fierde, statten do Ljude ju wite
Flagge ut. Elk waas bliede dät di Kriech
ute waas un elk ätter Hus gonge kudde.

As do Polen heerden, dät use Truppen
gans wechleeken wieren, staalden jo dät
schjoten ien; elk schul ut de Fan kume un
wier ätter Hus gonge. Seelterlound waas
weil läip hernumen wudden, man do Ter-pe studden nogh. Do trjo Serken
wieren
stounden bliuen, blot in Näischeddel waas
di Touden utbarnd. Us aine Pioniere hi-den weil den grotsten Schaden
angjucht
mäd hire Sprengungen. Dät Sprengungen
den Vormarsk ferlongsommerje is ja bi-koand, man gans sinlose Sprengungen
as
in Romelse hiden nit nödig däin. Jo Aet-tergjucht fon Hitler sin Dood
spriek sick
gau herume. Foar Seelterlound waas di
Kriech ute, elk ommede ap. Man do Foul-gen fon den Kriech wieren nogh nit
tou
ursjoon. In eenige Huse waas neen Schiwe
Gläs mor heel un ock nix tou kopjen.
Toun Brodbaken failde dät Mehl. Irsen-banbräge wieren stucken: nit aan Sug
kud
mor fiere. Fjurnge failde toun groten Deel.
Neen Soalt waas tou krigen, usw. Wi ke-men fon den Rien in de Druppe. Man
ju
eene Hoopnge waas deer nogh, dät wen
di Rien apheerd häd, ju Druppe ock moal
utschat. Mäd näijen Moud geen elk wier
an de Orbeid. Do Gate kemen wier ticht,
un do Bräge kemen wier klor. Wen do
polniske Orbeider us ock dät läste Foar-räd wechnomen, dan geenen wi tou
Fout.
Bitter waas it, dät use Suldoaten nogh
jierelong fästheelden wudden in de Ge-fangenskup.

  114    ______________________________________________
Sunt Drome Schume?

Je un na. It rakt Dromphantasien, un
it rakt ock weere Drome un wuddelkeits
Drome.

In oolde Tieden wudden do Drome mor
itenst numen as dälig in use Tempotied.
Taanke wi an dan ägyptiske Josep, di
den König Pharao sin Drom tjutte un
ock touglik morere ourse rund kreg. Taan-ke wi an Jesus sin Flegefoar, den
hl.
Josep fon Nazareth. In 'n Drom wud
him medeeld, dät Herodes dät Bäiden
Jesus dodmakje läite wül; hi schul wech-luke mäd sin Familje ätter
Aegypten.

Geleerde, Medisindoktere, Psychologen,
Phychiater, man ock monige ut dät ge-meene Foulk sunt deerfon urtjugd
trough
aine Erfoarnge dät nit alle Drome blot
Phantasidrome sunt.

Dät Unbiwuste släp[t] in us nit weder
bi Dag [= Day] aw Naght, so häbbe do Geleerde
fäststaald. It lät us touwielen wät tou-kume, dät me bruke kon, it
woarschaut
us, maked us apmerksom ap wichtige
Dingere usw.

Weerheids[-] un Wuddelkeitsdrome sunt
touwielen Nodroupe fon Bäidene an do
Aalern aw goude Fründe, so as dät in
Kriechstieden ofte vorkemen is. Monige
häbbe sucke läipe Drome häiwed, so [= do?] sick
dan leter as weer herutstaalden.

Ik häbbe ock moal so 'ne litje Ge-schichte biliued, ju ik hir as wer
fer-telle. In mine Leertied ap
Slott Schwar-zenraben bi Lipstäd spidelde ik säiwens
ätter Fieräiwend mäd den Förster sin
Suun Erich. Wi wudden bäste Fründe
trotsdem hi orrig junger waas as ik. Dan
kemen wi utnunner un ferjieten us gans.
Eenuntwintig Jier leter waas ik in Ame-rika un hied een Naght 'n läipen
Drom.
Erich stud vor mi, hi waas in Nood, ik
schul him helpe. Hi fertelde aber nit
wät him failde. Wi geenen wir mädnun-ner in den Park un Busk as vor 21
Jiere un ik fräigede him wät hi dan
hiede; hi schul dag ock ätter Amerika
kume, deer wieren betere Tiden as in
Dütsklound. Elke Moal wen ik wier ien-sliepen waas, stud hi wier vor mi. Ik
kud ju ganße Naght nit släipe.

In den erste Bräiw den ik deerap fon
Dütsklound kreeg, lieg 'n Tseitungs Ut-snit, wir ape studde:
,,Schwarzenraben,
Heute Nacht brannte das Schloß des Frei-herrn von Ketteler ab. Der Sohn des
försters kam bei den Rettungsarbeiten in
den Flammen um." Dät waas ju sälge
Naght as ik fon Erich drömd hiede.
Warschienlik häd hi 'n läipen Dod häi-wed un sien Bäidenstied wier
urtoaght.

Dan nogh 'n Geschichte ut de Kriechs-tied. It waas 1915 in 'n Mai as wi in
Rußlound säiwens in Stellung geenen.
It waas nogh tou ljacht um ätter den
Busk tou kumen wir use Fäildwache lig.
Wi täiweden nogh 'n Katirure, dät it
wät dunkler wudde. Do fertelde mi 'n
Kamroat, hi hied läste Naght 'n Drom
häiwed. Wi Bee wieren 'n Bur bi de
Appele wesen bi sien Hus. Do hied hi
nogh an mi ruupen, ik schul wechlope;
ma[n] it waas al tou leet wesen, di Bur
hied mäd 'n Steen smieten un mi bäte
an de Kopp träft un dät hied ock läip
blät. Een Ure leter brieken do Russen in
unse [= use] Stellung oun un min Kamroad di
dät drömd hiede, wudde swer ferwuun-ded an sin Bäterkopp just ap ju Stede
wir hi vortied waiwised hiede.

Dät 'n Drom nutselke Tjonste dwo kon,
sjucht me an 'n Drom fon Josef Mader-sperger, di 1807 ju erste brukbare 
Säima-schine touhope staalde. Hi
hied al aal do
Probleme söwied lösd bit ap ju Nädle.
Hi kud nit herutfiende wir dät Gat in
de Nädle wese moste. Touerst hied hi
fersoaght mäd 'n gewönlike Säinädle,
man dät geen gornit. Mardersberger gru-belde un grubelde un kem nit ap ju
gjuchte Idee. Ferträtelk [= Ferträitelk] geen hi släipen
un hied 'n nutselken Drom. Hi sagh 'n
Rige ooldmoudsk klodede Suldoaten mäd
Lanßen vorbistormjen. Wät him intres-sirde waas, dät do Lanßen an de Spitse
'n Gat hieden.

As hi apwoakede waas dät Rätsel lö-sed. Dät Gat in de Nädle moste an de
Spitse sitte um den Säielträid joop trough
dät Göütjen tou steeten; dan kud ju Or-beid so vor sick gonge as bi 'n 
Weeu-stoul, wir dät Schifken
trough smieten
wärt. 

  115    ______________________________________________
Elisabethfehn 100 Jiere oold

Um 1855 kemen do erste Siedler ätter
ju näije Koloni Elisabethfehn, ju ätter ju
Großherzogin fon Ooldenburg binamd
wudde. Ju Großherzoglike Regirnge,
Loundday un Burenkomer hieden dät Un-nerniemen bisleeten. Touerst wudde 'n
Sloot smieten foar ju Ouwoaternge an de
aaster Side fon de seelter Fan. Di Sloot
waas 90 cm breed un 75 cm joop. Dät
Lound gjuchts un links deeran in Kanal-ploatse iendeeld un di hoge Fan
trough
Sloote drug laid. Will di Sloot fon Swoane-birig ätter de seelter Aei bi
Roggebirig 'n
goud Gefälle fon two Slüsen hiede, kud-den do Kolonatploatse flux
drugloope. Um
ju Tied waas in Seelterloand min Fert-jonst deerum geenen fuul Orbeider un
litje Buren deerrai [= deerwai] tou gruppjen un Eed-greewen. Ap den läige
Unnerend wud
erste ounfangd mäd dät Kanal greewen,
so dät dät Woater flux wechloope kudde.

Wir di Kanal kume schul, wudde erste
dät Eed ougreewen; dan kem di Bagger
un orbeidede dät Sou[n]t ätter be Siden wai.
Sowied as di Kanal klor was, kudden ap
dät Ouger lichte Huse baud wäide. Sun
Hus bistud ut 'ne Kükene mäd two Bäd-steeden un 'n littik fräisk Bäterhus.
Do
Huse wudden ap ounramde Peele muurd
un hieden neen longe Liuensdur. Mäd de
Tied, wen genoug Rumte waas an ougree-wene Gruunde, wud dät licht baude Hus
op 't Ouger oubreeken un unner ap de
Sountgrouunde 'n gratter fäst Hus baud,
deer wir se dälig nogh stounde. 1866 wie-ren al 31 Familjen ansiedeld. Dät
Tempo
geen tou longsom; dät Ougreewen un ut-korjen noom toufuul Tied wech. Von do
an wud mor mäd Maschinen orbeided. So
schaffede dät Hodges Eedschip ju Orbeid
gauer, un di Kanal kud mäd 41 Jier den
Ferkier uroat wäide. 1866 wud al 'ne aine
Skoule iengjucht in dät Hirhus fon Hoff-mann mäd 'ne Kosterwoonge. Mäd de
Tied
wud di Skoulrum tou littik un di Stoat
schaankte 1877 'ne Ploats fon circa 4,5 ha
Gröte, wir do ock flux 'ne näije Skoule
baud wudde. 1891 wud dät Skoulhus fer-gratterd mäd 'n Touden un 'ne Klocke,
will di Bau ock as Serke tjonde.

Al um 1900 kudden do evg. Siedler hire
aine flugge Serke baue mäd 'n slonken

Touden fon 40 m Höghte un 'ne Pastorat.
Tou ju Serke rate di Gustaw-Adolf-Ver-ein 'ne Klocke un 1911 ju Orgel.

Um 1920 kudde[n] do kath. Siedler hire
aine Serke ap Romelster Gruunde, an den
Romelster Way, ienweihe. Ju Klocke
schaankte ju Burskup Hollen. Ju Kapelle
junur bauden do Siedler hire aine kath.
Skoule un westlk deerfon wud di Serk-hoaw anlaid.

Elke Bigin is stur on [= un] erste gjucht wen
dät wülde Lound noch urbar maked wäide
mout. Di erste Fertjonst broaghte di Eed-ferkop. Ju swerste Tied foar do
Siedler
waas um 1880 herume, as jo dät Eed nit
los wäide kudden. Kunstdunger kem erste
ap um 1900.

Eenige reddeden sick mäd Tuusk fon Eed
foar Sliek as Mjuks; eenige ferligen sick
ap Boukweetenlound barnjen; eenige fert-jonden utwärts as Schippere un di
Rest
kem in Twongferkoop. As di Kunstdunger
apkem, do kudden do Siedler fon hire
Kulturen liuje. Orbeid rate it trough ju
Eedkokeräi un Eedmullfabrik.

1908 kem ju Irsenbaan trough Elisa-bethfehn un krüsede den Kanal in de
Naite fon de Sträite Seelterlound-Bärßel.
Ju Baan waas foar do Kolonisten fon
groten Nutsen in Hondel un Ferkier.

Ätter den twäide Wareldkriech sloten
sick do Siedler touhope in 'n Bürgerver-ein. Do hir Bistriujen, eene aine
Gemeende
tou wäiden, is nough [= nogh] nit klor ronnen. Vor-erst sunt jo nu aal an
Bärßel ansleeten;
deertrough mosten do trjo seelter Ge-meenden hiren Loundandeel an Bärßel
oureeke. Ju Koloni tält dälig 3000 Ienwo-ner un wärt mäd de Tied dag nogh
weil
'ne aine Gemeende.

Di Elisabethfehntjer Kanal hied den
Tsweck, ju Hunte mäd de Ems tou fer-bienden un hiet in de erste Tied
Hunte-Ems-Kanal

So natürlik it waas entlong den Kanal
luter Huse tou bauen, so swierig is it dä-lig ju circa 14 Kilometer longe 
Koloni tou
ferwaltjen. In Süd - Elisabethfehn krüsed
den Kanal ju näije utbaude Sträite fon
Romelse ätter Ooldenburg bi de kath. Ka-pelle. Wir vor 100 Jiere nogh di
wülde
hoge Fan waas, is dälig dät froije Elisa-bethfehn.              Foutsetnge
foulged

  116    ______________________________________________
Utstierwende Dierte

As do Europäer Amerika entdekten,
seegen jo deer in do U.S.A. bi do Indi-aner grote Koppele Buffalos (Buffel,
Buffeloxen). Wen me däligh nogh 'n Buf-feloxe sjo woll, mout me ättern 
Dierte-park, deer rakt it nogh
wäke. Do sunt
ap 'n poor utsturwen.

Nu sunt do Moschuoxen an de Rige.
Vor 100 Jier wudden jo nogh schätsed ap
een Millionen ap de Wareld. Dälig sunt
jo ap litje Koppele utrotted. Wät is dät
foar 'n Diert? Hi lieket den Buffel, man
hi is litjer. Hi is man aan bit urdel Meter
hogh. Di Moschuoxe maked 'n gewaltigen
majestätsken Iendruk, man hi drjucht; hi
wächt man bit 600 Puund. Hi häd 'n
tjucken Pelz fon fine Marino Wulle ju
nogh wacker is as Kaschmir. Hi lät as
'n oolden Buck, blot do Houdne sunt bolde
as bi 'n Buffeloxe un ju Wulle honget
bit ap de Gruund. Ju flugge Wulle kon
nit ferwerted wäide, den wen me him ju
Wulle ouschärde, dan ferfroos hi.

Do Moschuoxen woonje in de kooldste
Gegend ap de Wareld, wir ock in de
Sumer ju Gruunde bolde nit apdaut. Deer
in [= is?] sien Riek, ju Gegend gans eensom, kaal
un öde; wied un breed staand nan Bom
un wakst neen Gärs. Bi apkumenden
Sneestorm täiwe do Dierte, geduldig as
'n Schäip, bit di Wiend sick laid häd. Dan
kratsje se as 'n Schäip mäd de Fäite den
Snee wech. Jo liuje fon Moas un Flechten.
Jo liuje in Gegenden wir our Dierte ume-kemen. Ap Grönlound fon den
Scoresby
Sund bit tou 'n Petermann Glitsker an
de Aastkante is sien Riek. Litje Koppele
fint me nogh ap do Spitsbirge, un ap do
Inseln twiske Alaska un Grönlound.

Grönlound is dät läste grattere Lound,
wir hi sick nogh hoolde kon. Man ock
hir häbbe do Jägere un Striekestaler do
Koppele littik maked. Dusende fon Dierte
wäide jierlik ouscheeten un fangd. Dä-ligh rakt it an de Aastkante fon 
Grön-lound blot nogh an de 10 000
Moschu-oxen. Dät Jagdgesets rägelt dät Ousch-joten, man it is al tou leet.
Di
Moschu-oxe stärwt ut. Ju Jagd ap him loont sick,
un dät is sien Uungluck.

Ju Art un Wise wo di Moschuoxe sick
ferdägend, is sin Unnergong. Tou biwun-nerjen is, wo gau hi sick trough den
Snee biwegje kon. Wen jo fon Wulwe
oungriepen wäide, lope jo nit wech. Do
Bullen nieme do Bäiste un Kolwere in de
Midde un staale sick den Fäind. As ap
'n Bifeel, beorbeidje ju do Wulwe mäd
hire spitse Houdne un jagje do Wulwe in
de Flucht.

Do Jägere kanne düsse Taktik. Jo hisje
de Huunde ap den Koppel un hoolde him
in Schock. Do Moschuoxen aghtje dan
blot ap do Huunde un läite sick so fon do
Jägere deelschjote. Wütend fersäike do
Bullen do oungriepende Huunde tou fer-näilen. Jo hoolde ut bit di läste 
utwak-sene Bulle touhope bräkt.

In de Gefangenskup läite jo sick nit
apluke; jo konnen blot in de Fräigeid
liuje. In Dierteparke, bäte Muren un Git-ter gonge se dod. Touvorne waas
dät
Woongebiet in Foulge fon de Iestied fuul
gratter. Man häd in de Ouleegernge fon
de Iestied fersteenerde Urbliussel fon do
Moschuoxen fuunden. Hir Liuensrum
waas Endlound [= Englound], Frankriek, Dütsklound,
Aastriek, Ruslound un Sibirien.

Do Fereenigte Staaten fon Amerika
fersäike nu mäd alle Middel, do Moschu-oxen in hiren Staat Alaska hemisk
tou
makjen. Jo fange se in Grönlound in de
fräije Wüldbaan. In grote Kasten wäide
jo ferleeden ap de Baan, Trucks, Schiepe
un Luftfoartjuge. Aw him ju Uumesiedln-ge glucked, dät mout outäiwd wäide.
Ju
erste Liuensbedingung is weil: genoug
Moas un Flechten as Fodder.

Ju Moschuku brankt man alle two Jier
'n Kolif. Een bit two Kolwere kume
jierlik, in 'n Koppel fon tjoon Stuck, ap
de Wareld. Dät biswert ju Aptucht, ju
nu fon de U.S.A. fördert wärt. It is 'ne
Froage, aw jo dät uungesuunde feranner-like Weder ferdreege konnen. So kon
di
sibiriske Hoase bi us un in Kanada dät
Klima ferdreege, aber nit in do U.S.A.
Deer is it him tou heet mäd sien sogen
Häide; Kanienken konnen it deer goud
uthoolde, will jo bi Day in de Gruund
kjope.

  117    ______________________________________________
Utdrucke foar bistimde Liudeele

Ock ap seeltersk wäide ap do eem-pelnde Deele un Liede fon us Liu Ut-drucke

däin, do hiren Sin, Orbeid
un
Bideelnge Utdruck reeke. Di Maanske
bistaant ut Liu un Seele, deerum, uum
do Bee binunner tou hoolden, kwäd man:
,,Ieten un dräinken hoalt Liu un Seele
touhope".

Deer is di Kopp, di bupper Deel fon
us Liu, wo di weese kon. Di aisinnig [= ainsinnig] un
diesig is, ,,is 'n Dieskopp aw Dullkopp."
Di dät mäd de Nerwen häd un kut an-bunen is, ,,is 'n Dullkopp aw
Kribbel-kopp." Di immer an 't nörgeljen
is, ,,is
'n Quesekopp." Di Drömer ,,is 'n Dös-kopp." Di Spreeker ,,is 'n
Quätelkopp.'
Di Dumme ,,is 'n Dummkopp." Di jädden
junorbeidet, ,,is 'n Twärskopp." Di
Dräinker ,,is 'n Spritkopp.", Di Slaue ,,is
nit ap 'n Kopp falen." Di Stiusinnige
,,wohl [= woll] mäd de Kopp trough de Mure,"
un di Trurige lät den Kopp hongje.

Ju Mule wärt ock ofte namd. Wen
well swiegje schell, ,,hoolt dien Mule,
hoolt din Beck, hoolt dien Snute, hoolt
din Tjafert." Di deer fuul sabbelt, ,,häd
imner den Tjafert epen." Bi oolde
Klatschwiue ,,gongt ju Mule as 'n Lou-merstäit. Di ferlaine ,,lät ju Mule
ap de
Hoske hongje."

Ju Noose nit tou ferjeeten. Di tou-gong kemen is, ,,häd de Noose full." Tou
den Uunbileerbaren kwäd man: ,,Packe
di sälwen man an de Noose." Di Schalk
maket bäte ourn Räg ,,'ne longe Noose."
Di Näischierige ,,stat ellewegens [= allewegens] sien
Noose oun." Di sien Noose schaant,
,,schaant sien Gesicht." Man häd nit eer
Raue, ,,bit me den Decksel ap de Noose
häd." Hi häd 'n ,,Hauksnoose." Hi häd
'n ,,Brill ap de Hoose." Rode Noosen sunt
maste Tied ,,Supernoosen."

Di Räg, Puckel, Schullere un Häcke
wäide ock ofte binamd. Di sick fer-schreckt, ,,lapt it koold ur de Räg." Di
urscheelded is, ,,häd 'n Puckel full Scheel-den." Den it koold tou is,
,,stat de Puckel
ap." Hi gongt so liek in 'n Räg, ,,as wen
hi 'n Ellne fersleeken häd." Di mäd
twän [= twäin] Monn Free hoolde woll, ,,mout ur
two Schullere dreege." Wen ju Orbeid
wier losgongt, wärt weil kweden: ,,Nu
mout de Siele man wier ur de Näcke."

Un dät Ooge? Di meeliedeg is, ,,tait
moal 'n Ooge tou." Di Went, di 'n Wucht
lide mai, ,,häd 'n goud Ooge ap hir."
Wen well gans grote Oogene häd, wärt
weil kweden: .,Hi häd Oogene in de
Kopp as 'n Buuternäp." As Jan him ap
de Käise fäilde, ,,smeet hi him aber Oo-gen tou." Di deer schielt, ,,kickt
mäd dät
linke Oog in de gjuchte Westentaske."


Dät Bullemeer

In de Aastfen bi Hollen lieg dät Bul-lemeer. As do Fane nogh wook un 
sum-pig wieren, do waas dät
Bullemeer 'n
litjen See in de hoge Fan; deeriunske
lieg dät litje Bullemeer. Wülde Aanten,
Snippen, Kiwite un our Woaterfugele hi-den deer hir Paradis. Ju Läiwelke
song
hog in de Luft. Patrishannen, Kudder-honnen, Hoasen un Foakse beliuden ju
eensomme Gegend.

Wir dät Meer den Nome fon krigen
häd, fertelden du oolde Ljude so. In
gans oolde Tieden as di Düwel nogh
fräi schaltje un waltje kudde ap de
Wareld, waas in Seelterlound 'n Monn,
wir di Düwel ounleeken waas. Di mäd
den Düwel bisetene Monn makede so
fuul Alarm un Specktakel, un bigeen so-fuul Dummigeiden, dät do Ljude dät
nit
mor uthoolde kudden bi him. Ju lieten
den Pestor fon Romelse kume, den di
waas deerfoar bekaand, dät hi sucke
Ljude helpe kude. Man dät makede den
Pestor fuul Meute, ur den Düwel Heer
tou wäiden, man touläst moste di Dü-wel wieke. As di Düwel den Monn 
fer-lät hide, fräigede hi den
Pestor, wir hi
wai gonge schul. Di Pestor waas gornit
ap sun Froage fertoaght un kikede uum
sick tou. As deer flux iunske him 'n
Bulle an de Kette studde, kwad di Pe-stor so unfersjons: ,,mit [= mint]
wayn gong wai
wir du wollt, un wenn du ock in den
Bulle kjupst."

So as di Pestor dät kweden hide, siet
di Düwel ock all in den Bulle. Di Bulle
wudde wüld, hi reet ju Kette stucken,
statte ju sleetene Dore kut un kleen,
un ron liekut in de Fan bit tou 'n grot
Woater dät deer in de Fan waas. Hi
ron liekut in 't Woater un fersoop. Do
waas dät dät Bullenmeer.


  118    ______________________________________________
Bräiw ut Brasilien

Sao Paulo. Wen ock nit fuul Näis tou
bigjuchten is, so kon ik jou düttmoal
fertelle fon use 400 Jier Fier.

Hir wir vor 400 Jier nogh Urwalt waas,
staand nu ju flugge Grotstäd Sao Paulo.
Domals kemen twäin Missionare, Nobrega
un Anchieta ut Spanien un bikierden do
wülde Indianer tou 't Christendum. Wir
jo hire Missionsselt apsloan hiden, ent-stud mäd de Tied 'ne Koloni ju Sao
Paulo binamd wudde. Nu, 400 Jier leeter
ist it 'ne Städ mäd 2½ Millionen Iewoo-nere [= Ienwoonere]. Do Näibauten 
schjote as Poggestoule
ut de Gruund. Jo häbbe birekend, dät alle
27 Minuten 'n Näibau klorwärt. In de
läste two Jiere wudden ur 40 000 grote
Bauten klor. Dät bauen is hir lichter as
bi jou in Dütsklound. Elk kon baue as hi
woll. Wi bruke hie neen Teekenge un Bau-genemge. Elk baut as it praktisk
foar him
is un sofuul Jäild as hi anläse kon.

Tou ju 400 Jierfier sunt grote Utstaal-bauten extra ap dät grote fräije 
Utstaal-lound baud wudden. In
Dütsklound wäide
foar Utstaalngen ock grote Dingere baud,
man wät hir baud wudden is, sunt sun-derbare Bauten. Ju grote Utstallhalle
häd
morere Stockwierke, man neen Trappen.
Foar ju Trappe in stede is deer 'n bred
Paad dät as 'ne Spirale wied in de runde
gongt. Ju ganße Entwicklungsgeschichte
Brasiliens is hir unnerbroaght, fon ju
Urwaldstied bit dälig. Man mout dät säl-wen blouked häbbe, den biskriue kon
me
dät nit aal.

Dan di köülige Hotelpalast di mäd al-len ap dät upperste utstaffierd is. Hi
lät
as 'n Poggestoul di ut de Grund kikt.
Dät kud weil 'ne Panßerfestung vor-staale. Morere Stockwierke sunt in de
Gruund utmuurd un fon 'n Meer fon Ne-onlampen dayhell biljuchted. In dät
runde
Dack is rundherume 'n Rige Finstere oun-baud wudden, do dät Sunnenlucht
herien
läite.

Apfalen däd nogh 'n grot Denkmoal ut
Steen. Dät staalt vor do erste Ienwonde-rer ut Portugal. Do kemen in 't 17.
un 18.
Jierhundert hir in den Urwalt ap de Jagt

ätter Indianer Sklawen. Ferwegene Burs-ken do Gould un Eedelsteene
soaghten,
un dan dät Bäterlound fon Sao Paulo bi-siedelden.


Foar do Skoulwente

Dälig habbe do Skoulbäidne our Spiele
bi de Skoule as vor 50 Jiere. As Ouwick-selnge kudden ock nu nogh do oolde
Spiele wier spideld wäide. Wo do Spiel-rägele wierenn, konnen Babe un Memme
jou nogh gnau fertelle. Bi Winterday ap
fersene Gruunde dät ,,Kusjen", dat se ap
plat ,,Klotschäiten" name; deertou dät
,,Kaljen" mäd ju sälge Kugel un 'n Kal-stock. Bi koold Weder dät Dräguner 
spil-jen un ticken.

In de Vorjier Knope smiten. Elk kud
so ofte smite as hi wül un di dan am
naisten an den Striek waas, di kud tou-erst apkranßelje. Alle Knope do mäd
de
holle Side ätter buppen, wieren sinen. Dan
kem di twäide, trade un fjode ant kran-ßeljen, solonge bit se ape wieren.
Bi dät
Knicker spideljen hied elk sin Knicker-püt.

In de Mai wudden Fleutpipen un Brum-pipen fon Maiholt maked. In do Ferien
wudden Knallbussen un Schitterbussen
maked. Deertou nomen wi 'n 25 cm long
Stuck Kiddebom Holt un wudde utboord.
Di Stempel deertou pasent snieden un
mäd twäin Papierproppe kud dät knalljen
los gonge. Wüll me deerfon 'ne Schitter-busse makje, so wud ap den Eend fon
ju
Busse 'n rund Stuck Holt fon 1 cm long
ountaig [= ountaid], mäd 'n fien Gat in de Midde; di
Stempel wud ap den Eend mäd Floaks
umwickeld.

In de Herst wudden Droaken stige lät.
Flitsebogen, Gummischjoter un Slinger-lappen wieren al geforlike Rewen wir
me
vorsichtig mäd weese moste. Mälnken kud
me ock licht makje mäd 'n schärp Tas-kensoaks. Wir lopend Woater waas, 
make-den wi 'ne Woatermälne. Dät
Foutball
spideljen wud hier erste ätter den erste
Wareldkrich ienfierd. Dät is ock 'n flugg
Spill, man deer mout ock moal 'n Ou-wickselnge weese.

  119    ______________________________________________
Jalta vor 10 Jieren

Ap 'n Krim an dät swote Meer lait ju
Städ Jalta. It is nu ur 10 Jahre [= Jiere] her, as
deer sun Art Teater apfierd wudde. Di
Kriech waas bolde tou Eende un deer-um wudden do Amerikaner un Engloun-der 
unrauelk, wo dät dan mäd
Dütsk-lound wäide schul, wen di Kriech tou
Eende waas. Di amerikanske Präsident
Roosevelt un di engelske Erstminister
Churchill fersoaghten, mäd den russiske
Marschal Stalin in Ferhondlnge tou ku-men. Do Bee hiden al sex Mounde long
fersoaght den Marschal tou biwägjen,
ätter 'ne Steede tou kumen as Scotlound,
wir jo mänunner ferhondelje kudden.
Man Stalin klagede ur sien Orenliden; sien
Doktere hiden him ourät, 'ne grattere
Reize tou unnernimen un deer moste
Rücksicht ap numen wäide. Dan fer-soaghten do Bee, him ätter 'ne woarme
Gegend ietouleeden [= ientouleeden] as Piräus, Saloniki,
Konstantinopel, Rom, Malta un Aegyp-ten. Man Stalin hid immer den sälge
Gruund, sien Doktere rätten him ou, 'n
grattere Foart tou unnerniemen.

As jo nix mäd him ounfange kudden,
nomen jo Stalin sin Vorsleek oun, ät-ter de Krim tou kumen. Un as do 
Vor-arbeiden foar ju Foart
bieendiged wie-ren, bigjuchte Roosevelts butenpolitiske
Biräider Harry Hopkin den Präsident ur
Churchills Meeninge, wät hi fon Jalta
heelt: ,,Wen wi 10 Jiere soaght hiden,
aw it nogh 'n gemeenere Konferens-steede rate ap de Wareld as Jalta, wi
hiden neen fuunden. It is 'ne goude
Steede foar Luse un Typhus." Man jo
geenen dag ätter Jalta, will Stalin dät
so wüll. Wüllt Stalin immer sien Oren-liden as Gruund ounrate, foarde di
dodkranke Präsident Roosevelt um de
holwe Wareld ätter Rußlound.

Hir in Jalta stud 'n groten Palast, den
di Zar fröiher as Summerresidents bi-nutsed hide. Hir in den Livadia-Palast
Soal stud 'n runden Disk, wir [fon] do träi
mäd hieren Stoab ur dät Schicksal fon
Dütsklound un do litje Stoaten birät
wäide schul. Ju upperste Froage waas, wo
Dütsklound ätter den Kriech bihondeld
wäide schul. Deer in do USA hid sick

di Finanzminister Henry Morgenthau al
troughset mäd sien Idee, wirätter gans
Dütsklound aan Tüffelkeäcker wäide
schul, sunner Industri. Do Dütske schuln
smaghtje un Buuse dwo.

As ju Konferenssälskup ap de Krim
loundede, waas di sluchte [= sljuchte] Empfang in
Selt bi 'n Kanunnenougend. Fiuw Ure
Autofoart un jo wieren in Jalta aal
binunner. Di amtlike Bigjucht ur den
Bigin fon ju Krimkonferens hiet: ,,It
waas 'ne haatlike Atmosphäre un 45
Dräinkansproaken wudden wickseld, as
jo uum den runde Disk sieten, di deckt
waas mäd Krimwin, aghte sorten Kavi-ar un herrliken Lachs."

It waas ap den 4. Februari 1945, as
in den Livadia Palast uum den runden
Disk touhope kemen wieren: Wyschinski,
stellfertredende Butenminister; Sir A.
Clark Kerr, engelske Botschafter in Mos-kau; Marschal Stalin; Iwan Maiski,
Stellv. Butenminister; A. S. R. Stetti-nius, US Butenminister; Präsident 
Roose-velt; Erstminister
Churchill; Charles E.
Bohlen, Protolcollführer; Molotow un
Eden. Hir an den runden Disk wud däd
Schicksal fon de Wareld entschat. Hir in
Jalta an dät swote Meer geenen do
Westmächte de Oogene epen, dät jo den
Free ferlädden hiden.

Stalin nom sien Gläs un proteste [= prostete?]
Präsident Roosevelt: ,,Ap den groten
Weer un Wapensmid jun Hitler Dütsk-lound."
 
Roosevelt: ,,Ap dät use Siege elk in
de Wareld Sicherheid un Goudes brange
mugen."

Stalin tostede ock ap Winston Chur-chill: ,,Den möüdigsten Premierminister
fon de Wareld, den immer stridjenden
Fründ un tapferen Monn.'

Churchill tostede touräg: ,,It liuje di
Marschall, di ock ätter den Kriech sien
Foulk fon Erfoulg tou Erfoulg fieren
däd."

Dät waas di erste Day fon ju Kon-ferens. Stalin und Roosevelt unheelden [=
unnerheelden]
sick dan ur do dütske Ferwöüstungen ap
de Krim. Stalin kwad: ,,Dät is nix jun do
in de Ukraine; deer häbbe jo alles meto-disk bireekend fernäild."

  120    ______________________________________________
Jalta Fullkonferens 5. 2. 45

Protokollskriuer: Bohlen. Ferhond-lungsseeke: Ju Rulle fon do litje Stoaten
in ju Aetterkriechstied. - Stalin: ,,Use
träi Grotstoaten häbbe ju upperste Last
fon den Kriech drain, uum do litje Stoaten
fon ju dütske Herskup tou bifräijen. Deer-um mouten wi ock dät Gjucht
häbbe, den
Free fon de Wareld tou woarjen. It is lä-cherlik tou leeuen, Albanien kudde
dät
sälge Stimmgjucht häbbe as use trjo Grot-mächte, do den Krich gewonnen, un
nu hir
uum den Ferhondlungsdisk fereenigt sunt!
Ik woll mäd do USA un Grotbritannien do
Gjuchte fon do litje Stoaten in Schuts
nieme, man ik kon silärge nit bistemme,
dät irgend 'ne Seeke fon do trjo Grot-mächte, ju Biurdeelnge fon de litje
Stoaten
ounnieme mouten."

Wyschinski: ,,Heer Bohlen, man durt
silärge mit [= nit] do litje Stoaten dat Gjucht
reeke, do Orbeiden fon do Grotmächte
entscheedent tou biienfloudjen.

Bohlen: ,,In de USA entschatt ju Foulks-meenge deerur."

Wyschinski: ,,Dät mate ik jädden dwo!"
leere, hire politiske Biapdragde tou hee-ren."

Bohlen: ,,Heer Wyschinski mai ap'n Bi-säik in Amerika sälwen dät
amerikanske
Foulk dät fertelle."

Wyschinski: ,,Dt [= dät] mate ik jädden dwo!"

Churchill: ,,Man naamt mi immer den
Reaktionär, man ik bän di eenßigste Fer-treder in Jalta, di tou jeder Tied
trough
dät allgemeene Woalgjucht ousett wäide
kon."

Stalin: ,,Di Premierminister schient Nood
tou häbben foar do Woalen."

Churchill: ,,Ik häbbe deer neen Nood
vor, ik bän stolt ap dät Gjucht fon dät
britiske Foulk, dät it tou jeder Tied, wen
it dät wonsket, sien Regiernge tou wick-seljen. Un wät do litje Stoaten
anbilonget,
so sunt wi us deeroun weil eenig."

Stalin: ,,Ik mate nu in ju Froage ur
Dütsklound foulgendes biaghted sjo. 1. Ju
Froage fon ju Apdeelnge Dütsklounds. Al
in Teheran is hirur baald wudden un ock
leeter in Moskau mäd Churchill utfürlk

deerur baald. Ut do Klorstaalngen hääbe
ik entnumen, dät elk deermäd ienfersteen
is, aber bither is nix bisleeten wudden. Ik
mate nu jädden wiete, aw elk deer nogh
mäd iefersteen [= ienfersteen] is."

Churchill: ,,Di Marschall woll, dät wi nu
ur Dütsklound bislute. Ik bän ock deer-foar. As ik vor 40 Jier in
Dütsklound
waas raate it praktisk nogh gorneen Riek.
Do Loundere hiden den grostten [= grotsten] Ienfloud
Di in Bayern woonde, hied it blot mäd de
bayriske Regiernge tou dwon, un di in
Hessen woonde, blot mäd de hessiske. Erst
in do läste 20 Jiere is dät aal in Berlin
maked wudden. Ju Idee, Dütsklound in
fiuw aw sogen Stoaten aptoudeelen is 'ne
goude Idee."

Stalin: ,,In Moskau häbbe ik al mäd
Churchill bibaald, Dütsklound kudde ap-deeld wäide in Prüßen, Bayern mäd 
Oest-rik un Ruhr un Westfalen
unner internati-onale Kontrolle."

As jo sick nit eenig wäide kudden, wud
ju Froage an den wäälde Roat urwised.
Churchill siene Meenge, dät hi sick in sun
kute Tied nit entslute kudde, waas weil
die gjuchte Gruund fon däi [= dät] Apschuwen.

Stalin: ,,Nu tou do Reperationen. Ik fer-longje 10 Miliarden Dollare; dan 
Fabri-ken un Maschinen ut de
Demontage, un
vor allen dütske Orbeider um Rußlound
wier aptoubauen."

Churchill: ,,Ju Summe is tou hog. Wi
mouden dät Gespenst fon 'n stierwend
Dütsklound int Ooge häbbe. Wen 'n
Hangst 'n Wajen luke schell, so mout hi
ock tou freeten häbbe."

Stalin: ,,Ji mouden aber appasje dät hi
sick nit umetraalt un jou 'n gouden lon-ged."

Roosevelts Biräider Alger Hiss statte
Roosevelt 'n Säddel tou wir apestudde:
,,Ji reeke am bästen ju Froage ock an den
wäälde Roat. Deer läit do Englounder sick
mäd do Russen kibbelje, wen jo apsolut
wolln."

Sietdem behauptje do Russen, hire Re-perationsforderungen wieren in Jalta
ounnumen wudden. Do Weststoaten kwe-de, dät dät nit weer is.

  121    ______________________________________________
Roosevelt kwad: ,,Ik mate nit in ju Lage
kume, do Dütske vor dät Fersmaghtjen bi-woarje tou mouten. Aber ik ben 
entslee-ten, alle Angjuchte fon
do Sowjets ap Re-perationen tou unnerstutjen, will ik mene,
dät di dütske Liuensstandart nit hager
weese schell, as di fon de Sowjetunion.
Gnau so as wi Grotbritanien bi hiren
Butenhondel helpe wolln, so sunt wi ock
entsleeten, ju Sowjetunion bi dät Herut-hoaljen fon hire Reperationen ut 
Dütsk-lound tou helpen, un ock
in alle Formen
as ju Sowjetunion dät foar nödig haalt,
ock dan wen it sick um dütske Orbeider
hondelje schul. - Ik meene wi schuln
Dütsklound erlaubje, hir Liuen so tou
rägeljen, dät it nit 'ne Last wärt foar de
ganße Wareld. Ik ben deerfoar, dät in
alle Loundere do fernäilde Gegenden wir
apbaud wäide, man dät do Reperationen
deerfoar alleenig nit utrecke. Wi mosten
ut Dütsklound heruthaalje wat äits tou
entbeeren is, man dät durt nit deertou
fiere dät dät dütske Foulk fersmaghted."


Raketen jun Hail

Di Hail gjucht alle Jiere fuul Schaden
an un bisunders in heete Loundere as
Sudfrankrik. Di ganße Aren kon in kute
Tied fernäild weese, so dät do Buren
uumsunst orbeided häbbe. Ju oolde Me-tode, Hailwolken mäd Kanunnen tou 
bi-schjoten, häd man [= nan?]
Sweck häiwed, un is
me gans deerfon oukemen.

Di französke Luftweergeneral Ruby, 'n
Mon fon 73 Jier, häd sick mäd ju Bi-kämpfung fon Hail gans in Itenst
bifated
un fullen Erfoulg häiwed. In de läste Tied
sunt siene Silwerjodid-Raketen ock in
Baden vorfierd wudden mäd gouden Er-foulg foar him. Sien Rakete ferwondelt
Hailkorele in Rien. Man wo? Hail trät blot
in Gefoulge fon Grummel ap. Do Hail-wulken sunt gans swot aw swiueljeel.
Sun Wulke bergt Milionen fon Giselkorele,
fine Iesklümpken. Trough Anlegerung fon
Ieskristalle un stärk unnerköilde Woa-terdeele an do Giselkorele entstaant
bi do
stormske Ap- und Deelbiwägengen in ju
Grummelwulke di Hail. So 'n Hailwulke
wondert maste Tied 1200 bit 1300 Meter
hog ur de Gruund. Ap düsse Höghte is
di Driusats foar ju Junhail Rakete fäst-staald. Hire Konstruktion is gans
eenfach.
Ju bistaand ut den Andriusats, in 'ne
Paphülse, aan Papperaketenkopp mäd
Sälwerjodid-Leednge un 'n litjen Explosi-onssatz. Trough ounsticken fon den

Driu-satz wärt ju hondsomme
Rakete in Biwä-genge sät. 'n Ouschjotaperat is nit nödig.
In ju Midde fon ju Grummelwulke ex-plodiert ju Sprengrakete, ju schittert
dät
Sälwerjodid in ju Wulke un äntet (impft)
'n Ruum fon 500 bit 1000 Meter Höghte,
Bratte un Jüpte. Aetter 10 bit 15 Minu-ten häd dät Sälwerjodid den Hail in
Rien
ferwondeld. Wo dät vor sick gongt: Säl-werjodid häd ju Aienart, ut ju 
Wulken-fuchtigkeid Riendruppen tou
formjen. Do
Sälwerjodid-Kristalle biende do Woater-dampmoleküle fon de Wulke. Jo wäide
gratter un gratter bit tou Woaterdruppen.
Een Milligramm Sälwerjodid kon bolde ut
400 Trillionen eemplnde Kristalle bistoun-de. In elke Rakete sunt aber 20
Gramm
Sälwerjodid. Eene uunvorstalbare grote
Tal fon Riendruppen entstaant in dät Bin-nere fon ju Wulke! Bi düssen 
Kondensati-onsvorgong wärt Warmte
fräi, ju do Ies-klümpken tou 't smilten brangt. Di Rien
faalt deel. Ju Hailgefor is vorbi.


Dät Rienmaakjen

Di Amerikaner Vincent Schäfer experi-mentierde ätter den Kriech an urköülde
Wulken um it rine tou läiten. Hi fer-soaghte so fuul, man alles waas 
uum-sunst. Toufällig fersoaghte hi
mäd Drug-ies, un it reen. Nu waas di Way epen.
Fon 200 Kristallen waas dät Sälwerjodid
dät bäste.

Di Maanske hied leerd, it riene tou läi-teu, un hi liet it riene. Hunderte
Firmen
in Amerika un our Loundere fängen oun
Geschäfte deermäd tou makjen. Jo woan-den sick an do Farmere, will jo ofte
Rien
nödig häbbe.

Di Wederprophet I. P. Krick kem ock
deerbäte, dät mäd ju Rienmakeräi nogh
wät tou fertjonjen waas. Hi schjoude
neen Kosten un schaffede sick do mo-dernste Aperate an. Hi bood sick ut as
Riennmaker un in 'n Katalog namde hi do
ferscheedene Tjonste un Priese.

  122    ______________________________________________
Sin Nome as ersten Wederexperten un
USA Major, ferwaltede hi ju Meteorolo-giske Abdeelnge. In den twäide 
Warel-kriech gjuchte Eisenhower
siene Invasions-plane ätter do Anwisungen fon sin ,,Ersten
Wederprophet". An alle wichtige Weder-houke sieten sien Wederljude un
deelden
ju Centrale ur 'n Träid hire Beobachtun-gen me. In Krick sien Office
birekenden
30 Fachljude mäd Helpe fon 'n Elektro-nenbrainge do Resultate, um se foar
dät
Voruttellen fou ferwertjen. Krick, di all-gemeen bikaand waas, hied nu
Gluck mäd
sien Rienmakjen. Fon alle Siden ronnen
do Bistaalngen ien. Mäd do erste 1000
Rien Apdragsdeege waas hi siene Konku-rens, ju nit so fix waas, wied
urlaijen.
Mäd fiuw fljogende Wulkenferstuwere un
twelif our Wedermaschinen ap Lastwayene
saande hi ur elke nogh so utdrugede Ge-biet ju bistaalde Rienmasse.

In sun Oart Trjachter, as ap 'n Koffje-mälne, barnde 'n Gasfjur. Deer wudde
Holtkoole mäd Sälwerjodid ounsmieten.
Aan Lufttoag ferstoow nit ferbarnde Deele
in do Wulken un it reen den Farmer deer
unner ap de Gruund klatske wäit.

So as dät ofte bi sucke näije Utfiendun-gen vorkumpt, rate it ock hir
Scheereäijen
mäd eenige Uuntoufreehe. Hied sick ju
Rienmaschine fersäin un 'n gans ferkierd
Gebiet biwoaterd, wir do Farmere dät dru-ge Ho uraal lääsen hiden, aw ju
Sträite is
tou wäit wudden dät Autos in 't gliden
kemen un Schaden makeden, aw Bidrjo-gere lieten sick fon lichtleeunde
Farmere
Jäild vorschjote un lieten nix wier fon
sick here aw sjo. Dät geen dan aal in
Krick sin Nome, un di waas dan di Scheel-dige.

Krick is Amerikas sicherste Rienmaker.
As Presedent fon de Amerikanske Akede-mie foar Luftforsknge trät hi deerfor
ien,
dät dät Wedermakjen stoatlik rägeld wärt.
In sien Loboratorium [= Laboratorium] säkt man ock ut
Grummel, Snee un Wirbelstorme Vordeele
foar do Maansken tou luken. Den grotsten
Vordeel schient Krick vorerst sälwen bin-ne tou strieken; hi schell ut do
Wulken in
fiuw Jiere, twelif Milionen Dollare in sien
Taasken sauberd hääbe.


Di Winkelknecht

Deer kem 'n jungen Mon in 'n Wietwee-renwinkel un kwak [= kwad] tou ju
flugge 
Ferkö-perin: ,,Ik mate
weil 'n Sporthaamd koop-je." Wecker Gröte, min Heer? ,,Fjautig,
man ik kon ock njugenuntrütig drege. Ik
mate fon bee Gröten sjo." ,,Un ju Fawe,
min Heer?" ,,Deerur häbbe ik nogh nit ät-tertoaght." Sefa geen ätter do
Boude un
soaghte deer 6 Haamde herut un toaghte,
deer kon di junge Mon weil een utfiende.
As hi do Haamde un ock Sefa bikikede,
gniffellachede hi un fräigede, aw ju nit
nogh ours wäcke hide. ,,Gemustert aw
eenfawig?" ,,Schuln stripede mi nit klodje?"
,,Aber sicher, min Heer." Ju haalde 6 stri-pede Haamden un lig se flugg 
iunskenun-ner deel un toaghte:
den häbbe ik dag al
'n Moal blouked; man ju kud sich nit mor
entsinne, wir dät weesen waas. Hi waas n
fluggen Went, un ju mate him weil lide.
hi waas ja grot un slonk, blond un elegant
kloded.

,,Na, hir is aal nix bi, ik mate nogh ours
wät sjo, 'n groten Bält wir ik mi een ut-säike kon." Ju haalde fon alle
Sorten 
her-an. Hi wöülde deeroun
herume un bifäilde
dät Göütjen as 'n Kanner. Sefa lachede
still vor sick wai: aw hi sick wull um mi
so longe aphaalt - wenn dät so waas -,,Häbbe ji nogh mor Utwoal." ,,Aber
sicher,
min Heer." Sefa packede näije Haamde ut.
Di ganße Töneboank waas al hopedefull
mäd Haamde.

,,Dät is alles wät wi tou de Tied ap Lee-ger häbbe," kwad Sefa 'n bitjen
ferlaen.
Di junge Mon haalde joop Omme: ,,Schade,
deer is wuddelk nix bi wät mi gefaalt. Hi
sette sin Houd ap un hid it ap eenmoal
gjucht drock, dät hi wech kem. - Aber
wät ik mi vornumen hide, is nu ja klor
ronnen. Ji häbbe dag sicher 'ne Ure nödig,
dät aal wier wechtoupakjen." Bi do Woude
waakede Sefa 'n bitjen nochtern ut hire
Drome ap.

,,Aber min Heer", rup ju. In de Dore
traalde hi sick nogh moal ume: ,,Ji kanne
mi wull nit wier, mien Wucht! Ik bän dag
di Winkelknecht ut dät grute Schouge-schäft, wir ji knuläst 32 Poor Schoue 
an-pasje lät häbbe.           
 (Foutsetnge foulged)

  123    ______________________________________________
Ju Burskup Witensount

Witensount fertonked hir Entstounden
ju Märkdeelnge fon do Jiere 1819-1820
un wud fon dät oolde Terp Utende ou-deeld. Oolde Ljude do Utende nogh vor
de Märkdeelnge kaand häbbe, fertelle dät
Utende ganß ticht mäd Huse bibaud wee-sen is, den dät Lound waas läig mäd
min
hog Baulound. As do Utenjer Buren ap
Witsount Lound toudeeld kregen, looken
morere fon Utende ätter Witensount un
bauden deer hir Hus wier ap. Dät is nu
135 Jiere her as deer do erste Huse baud
wudden. Aaster side fon ju oolde Skoule
ligen do wite Sountdünen. Do Utender
brukden al Jierhunnerte fo[n] den Sount un
namden do Sountdünen eenfach Sount-stich. Sount wudde brukt as Bausount,
scheen Sount um 't Hus herume, tou
Domme utbeeterjen un as wit Köken-sount. Bi de Märkdeelnge wieren do 
Dü-nen al wechfierd un neen Sount
mor urig.
Di Sountstich bleeu aber nogh longe foar
gelägentliken Bidarf in Gebruk. 1885 kreg
Witensount 'ne näije Skoule un 'ne aine
Skoulacht. Wir fröüher 'ne Sountdüne
waas, moste nu di Spielplats sljuchted un
wier apfierd wäide. Leter as ju näije Fehn-koloni Idafehn bibaud wudde,
kregen do
evgl. 'ne näije Skoule un du kath. mosten
ätter Witensount ätter Skoule, wiertrough
ju Skoule gratter baud wäide moste.

Um 1900 waas ut dät Sountstich 'n
wülde Sumpplacke wudden mäd Woater-wülgene, ferkrepelde Riesene, Räsken un
Surgärs. In de Winter wudden deer Bäi-semrise sniden. An worme Sumeräiwende
in Juni bleeuen monige Ljude do deer
verbi kemen stounden, un lusterden ap
dät Poggenkonßert, do deer in do Poule
un Woaterdobben twiske ju Poggeglidderse
(Froschlaich) herumekrauelden.

As me 1938 'ne Bausteede soaghte foar
'n näi H. J. Heim, wud man apmerksom
ap den Sountstich. Dät Heim wudde so-wät in de Midde fon den Sountstich
baud.
Dät Heim, dät mäd grote Kosten apbaud
waas, wud trough den Krich nit mor klor
foar den eegentlike Tsweck. In de Kriechs-tied un ock ätter den Kriech,
woonden
deer Utbombde un Oubarnde, bit deer dan
in de Sumer 1949 'ne Nodklasse fon de
Foulkskoule unnerbroaght wudde.

As it ätter den Kriech neen Loand tou
kopjen un tou pachtjen rate, pachteden
eenige Witsountjer dät Sountstichlound
un makeden ut dät wülde Lound, mäd do
Dobben, Buske un Räsken froi liek Wee-delound. Dät waas 'ne sture un
longwilige
Orbeid. Aber wät Fliet un Utdur schaffje,
sjucht man dälig an dät flugge lieke Gärs-lound. Deer vorre an de Sträite
'ne litje
froije Anlage mäd 'n Christus Krüs rakt
dät Ganße, in den Bätergruund Buren-huse mäd oolde Ekene, wät Origiales [=
Originales] dät
me ours nit sjucht. So is ut den fröühere
wülde Sountstich 'ne parkartige Anlage
entsteen, un is nu 'ne Sierde for Witen-sount. Fraamde do deer foar dät
erste
Moal troughkume, wunderje sick un
fräigje, wier den dät wite Sount is, dät
as jo sick vorstaald häbbe, do Ljude in
den Pott weihet. Jo fiende nix mor fon
den Sountstich as Gärslound un dät ha-gere Lound as Bauäckere. Grote un
litje
Burenhuse, Geschäfts- un Woonhuse mäd
Tune as in our Terpe.

Ju Froage wo do Sountdünen deerwai ke-men sunt in ju ours so sountärme
Gegend,
is nough [= nogh] nit sicher feststaald. Hondelde
sick dät um Diluvialsount, so foont me as
dät hir de Fall is, neen swot Eed unner
do Sountdünen. Bi dät Sountgreeuen
statte man in do jope Dobben ap swot Eed
un bisunners in den noudelke Deel. Gries
Eed failde gans, un tjut deerap wai, dät
it sick um Wiskeneed hondelt. Ountouni-men is, dät it sick um Swimm- aw 
Weih-sount hondelt, dät 'n Irm
fon de Seelter
Aei deer oulegerd häd. Deer trough gans
Seelterlound do Sountdünen troughwech
an de Aastside fon de Aei lääse, as Säidels-birig, Hollenerfantjer 
Dannenbirige, Swa-lebirig bi Romelse
un do Wiets- aw Din-gerjebirige bi Baljene, moste di Irm we-ster Side fon
de
Skoule ferronnen häbbe
in oolde Tiden un is leter bi ju Fanbildnge
me tichtwoaksen.

  124    ______________________________________________
Di Coloradokäfer

It waas in de Sumer 1844, as in Ame-rika 'n grote Drugte do
Tuffelkefäildere
utdrugje liet. Dät Gärs was rod un do
Colorado aw Tuffelkekäfer hiden bolde
nix mor tou biten. Do Tuffelkefäildere
wieren nit mor tou kannen, do bare Sten-gele studen deer nogh un it liude
fon
Käfere. As jo an 't Fersmaghtjen wieren,
do heelten jo 'n grot Touhopekumen ou.
Di ooldste Käfer siet ap 'n Richelpeel as
Forsitter un kwad mäd häisterge Stem-me: ,,Wi häbbe us stärk fermeerd un ju
Gräinte as us Itelweere is knap wud-den. Do Farmere trachtje us ätter dät
Liuend. Jo smite us in sjoden Woater,
aw bigreeue us lebendig in 'n Dobbe.
Do Farmere sunt Slukerte, jo wolln nit
blot do Tuffelke foar sick arnje, jo gon-ne us dät Tüffelkeloo nit moal,
wir jo dag
nix mäd ounfange konnen.

Deerum mouden wi utwonderje ätter
Europa. Ik häbbe heerd, Sudfrankrik
schell foar us 'n goud Klima häbbe un
Tuffelke woakse deer ock gnough. Ju Rei-ze is wied, aber elke Moal wen 'n
Schip
oufiert, sät sick 'n Trupp fon us ap dät Schip
fäst un fljucht in Cherbourg an Lound.
Tüffelkefäildere sunt deer gnoug un ut
Vorsicht orbeidet sick elk ätter 't Sude wai
wir it woarmer is."

Wo do Tüffelkekäfere dät in Frankrik
geen häd, kon me sick weil taanke. Do
Ljude kaanden do näije Gaste gornit un
lieten se rauelk gewaide. Eenige Farmere
do dät dag tou bunt wudde, fergifteden
do ärme Käfere. Un as di Stoat deer erste
bäte keem, wät foar Malör do Dierte ang-juchten, do waas dät al tou leet.
Jo lieten
sick nit mor ferdriue. Wen se ock fergifted
wudden un grote Ferluste hiden, alle Vor-jiere kemen se wier ut de Gruund
un 
frie-ten wier Tüffelkeloo.

Di Tuffelkeanbau wudden in Sudfrank-rik immer litjer un do Käfere nogh mor.
Touläst as it nit fuul mor rate tou biten,
heelten jo wier 'n grot Touhopekumen ou
um tou biräiden, wo dät nu moste. Hun-nert Jiere waas it nu her, as do
erste per
Schip in Frankrik loundeden. Nu moste
deer wier näijen Räid wees[e]. Herolt, di
ooldste un kloukste fon al do Käfere

kraulde as Forsitter ap 'n hogen Richel-peel un heelt 'n gewaltige Räde:
,,Wi
liuje tou fuul ap aan Bäält un häbbe tou
min tou iefen. Dät mout ours. It rakt nogh
Loundere wir fuul Tüffelke anplonted
wäide. Deer is ganß Dütsklound, dät lait
us amn naisten un di Tüffelkeanbau is deer
ganß gewaltig grot. Deer mouden wi wai,
man dat is nogh tou ädder, deer duren wi
nogh nit wai. Deer in Dütsklound regiert
Hitler, un ick häbbe deerur lesen, wo hi
mäd us ferfaare woll, wenn wi us deer blot
blicke läite. In elke Terp rakt it foar den
erste Käfer 'n hogen Fienderloon. Dan
wärt dät Tüffelkefäild mäd Bensin bigee-ten un ounstickt. Dan wen dät
gräine Lock
ferbarnd is, wärt ju ganße Gruunde
troughsiued, so dät nit aan fon us an 't
Liuend blifft. Wi mouden täiwe so longe
dät Hitler dod is un dät Dütsklound den
Kriech ferspield häd. Wi mouden us aber
klor makje, den wen it so leet is dan
mouden wi as do Gärshoppere in grote
Koppele ur dät Lound herfale. In de Juni
ap 'n heeten Day, wen di Mäddendau ap-leeken is, wärt started. In
Nouddütsklound
sunt do bäste Tüffelkefäildere, un um deer
wai tou kumen, wärt in Frankfurt a/M 'ne
Twiskenloundnge maket. Dan gonqt it ät-ter 't Noude, wir dät
Tüffelkeparadis is;
an dät koolde Klima mouden wi us
woane." ,,Hurra! Hurra! Hurra!" rup dät
Käferfoulk as hi sien Ansproake tou Een-de hide.

Ap den 12. Juni 1945 geen di Backer
Willy ätter Fieräiwend in sin Tun um do
Fruchte tou bekikjen. Di Kriech waas tou
Eende. Hitler waas dod. - Wät is dät -deer ap do Tüffelkebleede - 
Tüffelkekä-fer? Wuddelke Gods. Hi rup
sin Brur
Heinrich, aw dät do echte Käfere wull
wieren. ,,Je", kwad hi, ,,nu häbbe wi do
Tüffelkekäfer ock in Seelterlound." Dütsk-lound hied neen Regierung mor un
wen
di Eenpelde ock ousoaghte, do maste lie-ten se freete. Ju näije Regiernge
rate
Order, elke Käferfuund antoumeldjen. Ju
staalde Spritsen un Gift kostenlos tou 'n
Gebruk. Do mäd Mäddendau apstigene un
gluckelck loundete Käfere [lieten] sick nit wier
ferdriue.

  125    ______________________________________________
Dät Uran
fon Prof. E. H.

Een rätselhaft un uunbikaand Metall,
dät do maste Maansken gornit tou sjon
krige, biginnt Wareldgeschichte tou mak-jen. Vor 163 Jiere wud it fuunden,
man bol-de urelhunnert Jiere
uunbiaghtet lät, will
deer nogh neen Ferwertnge foar waas.
Dälig staant dät Uran ur Gould un Dia-manten, un ju Hast, wir dälig mäd
soaght
wärt ätter do ferburgene Uranleegere, ur-träft bi wieden dät Gouldfiewer in
do 
fer-gene Jierhunnerte.

Di Berliner Chemieprofessor Klaproth
foont 1789 bi dät Unnersäiken fon Pick-blenden dät chemiske Element Nr. 92
un
rate it den Nome Uran. It waas 'n säl-werschimmerjent, häd Metall, dät bi
1125
Groad smilt un wät lichter is as Platin.
It wudde dan feststaald, dät dät Element
in de Natur blot in ju Form fon Ferbien-dungen vorkumpt, mast tousommen mäd
do Ertse fon do Metalle Kobalt, Sälwer
un Wismut. It wud brukt bi dät fawjen
fon Gläs un Porcelain. Leter spielden
Uransoalte in ju Gloükörperherstaalnge [= Glöü..]
'ne Rulle, un touläst ferwaande man it
tou hädjen fon Metalle, insteede fon Wolf-ram.

Di französke Physiker Becquerel foont
1896 trough 'n gluckelker [= gluckelken] Toufall, dät
Uran Stroalen utsaant. Düsse Stroalen
häbbe äänlike Wirkungen as Röntgen-stroalen. Jo makje ju Luft rundheruume
elektrisk un konnen 'ne fotografiske Platte
swot makje, ock wen se in Papier ienwik-keld is, dät neen Lucht trough lät.
Trough
gnaue Unnersäiknge fon ju gewonnene
Stroalfähigkeid kem dät französke Fors-kerehepoor Cure deerap, dät in do 
Urbliu-sele fon ju Pickblende
nogh ours 'n che-misken Gruundstoff weese moste, di nogh
stärker stroalde as dät Uran un den it,
will di Stroal ap Latin Radius hatt, den
Nome Radium roate.

As do ätterwised wudde, dät dät Radi-um trough ferfall ut Uran entstannt, 
wir-bi Energi in Form fon
Stroalung fräi wärt,
'ne Biobachtnge, ju man fon nu an gans
allgemeen ,,Radioaktivität' naamt, wudde
dät Uran mäd aan Sleek berümd. Al do-moals 
fäng 'n fiewerhaft Säiken ätter uran-enthooldende Miniralien oun. It roate
aber
touerst as Uranerts blot ju Pickblende, dät
is een wegen ju swote Fawe un muske-ligen Bruches so binamde Mineral. It
stud
in Joachimstal in Böhmen tou Ferfügung,
wir it as Ourum bi dät Sälwergreeuen
vorkem. Ju in Joachimstal förderde Pick-blende enthoalt nit mor as 1%
scheen
Uran un läwert so an 3 dusendstel Gramm
Radium je Tunne Erts. Neen Wunder dät
1911 foar 1 Gramm Radium 500 000 Maak
bitoald wudde. 1914 foont me in Noud-amerika grote Leeger fon Karnotit -
een
Uran-Vanadiumerts -- dät 'n Urangehalt
fon 3 Procent häd. 1925 wudde in dät Ka-tanga-Gebiet fon Belgisk-Kongo 'n
Leeger
hager procentige Pickblende fuunden. Di
Pries foar Radium sonk bolde ap 250 000
Maak je Gramm.

1930 wudden nohg [= nogh] grattere Leegere in
Kanada, an den Groten Bärensee fuunden.
Dät Gebiet laid 50 km sudelk fon den
Polarcirkel un dät Birigwierk wir dät för-derd wärt, häd mäd de Wareld bi 
Sumer-day blot Ferbiendnge
trough Schipfart un
bi Winterday blot trough Luftfartjuge.
Dät wäidige Erts maket sogoar den Trans-port trough de Luft bitaald. Bit
tou dät
Jier 1940 wudden Uranertse blot wegen
dät kostboare Element Radium förderd.

Dan kem ju twäide entscheedende
Weendnge in ju Geschichte fon dät Ele-ment. 1938 un do Jiere deerap
endeckden
do Physiker, dät bi 'ne Bischjootnge fon
den Atomkädn fon Uran mäd elektrisk
näitrale Geschosse, do Neutronen, die träf-de Uran-Kädn explosionsartig
ferfaalt.
Deerbi entstounde wier Neutronen, do nu
fon sick ut wier as Geschosse wirkje un
derartig as 'ne Lawine anwoaksende Ket-tenreaktionen utlöse, dät in gans
kute Tied
alle Urankädne ferfaale un gewaltige
Energimassen fräi wäide

Wen 1 Kubikdecimeter fon ju Sur-stofferbiendnge fon Uran, wiroun hi as
Erts in ju Pickblende vorkumpt, so eene
Sertrümmerung utsett wudde, so kud deer-mäd 'ne Energimasse wonnen wäide,
ju
genöügede, 1 Milionen Kubikmeter Woater
17 000 m hog tou lichten.


  126    ______________________________________________
Trough dät Utfienden fon düsse Ketten-reaktion wud do Maansken di Kaje tou
ju
Ferwertnge fon do in do Atomkädne släi-pende Kräfte roat un ju Atomtied
waas
ounfangd. Dertrough is dät Uran an Wäid
hog geen un alle Uranleegere ap de Wareld
wudden fluks mäd Bisleek belaid un mo-nopolisierd. Dät goolt foar do
kanadiske
Urangreeueräien an den Groten Boaren-see, do ock dät groawe Matrial foar do
erste Atombomben läwerden un iuenso
ock do Wierke in dät Katakangagebiet un
Joachimstal. Elke Grotmacht trachted ät-ter ju Uranherskup un saant stülken
Kundschaftere ut, um do Leegere tou fie-den [= fienden]. Blot ap un tou
heert 
man fon Er-foulg trough do
Säikere in ju internatio-nale Presse. In ju läste Tied sunt Leegere
fuunden an den Abitibi River in Kanada
un in ju Provinz Britisk Columbien. In
Westsibirien sunt an do fjautig Expeditio-nen ap de Säike ätter
Uranmineralien un
morere in do Uralbirige wäide hastig in
Bidriu numen. Do Englounder baue Ura-nertse ou in Devonshire un Cornwall.
Do
Franzosen bi Lemoges un ock do näije in
Bidriu numene Urangruben an [= ap?] Madagas-kar häbbe 'n groten Vörroat.
Dänemark
meldet Uranvorkumen ap ju Insel Born-holm un ock Sardinien wudde fon dät
Uranfiewer packed, as noudelk fon dät
Tirsobecken Uranvorkumen entdeckt wud-den. Spanien meldet grote Leegere in 
An-dalusien, wirtrough dät
Lound tou den
füftriksten Uranstoat aprukt. In Norwe-gen un Schweden wudden mächtige 
Oulee-gerungen fon Monazitsount,
dät ock Uran
enthaalt, entdeckt, un ock ap Grönlound
sunt Leegere fon ju Sorte. Am fiewerhaf-testen aber häd sick ju Jagd ap
Uran in
Amerika entwickeld un ju wärt fon ju Re-gierung trough Jäildpremien
anreegd. Ju
bitoalt foar elke goude Uranertsleeger den
Fiender bit tou 10 000 Dollare Bilonunge.

Deerum sunt in elke Birigmassive Erts-säikere an de Orbeid, do mäd Reewen
as
Geigertäller (dät is 'n Instrument mäd
Koppheerer um entstoundende Geräuske
fästtoustaalen un ock kon ju Skala ou-lesen wäide, aw Urangehalt in ju 
Steen-masse is). Sogoar
Luftfartjuge un Hoch-schruwere wäide iensett foar düssen

Tsweck in Kanada un USA. Deer do maste
fröühere Gouldleergersteeden [= ..leeger..] ock as uran-hooldend bifuunden 
sunt, maked sick toun
twäiden Moal dät oolde Leegerliuend wier
breed, sogoud in do Gouldminen Ameri-kas as in do Mienen fon 
Wietewoater-strant in Sudafrika sunt
eempelnde
Schatssäikere as ock goud utrustede Expe-ditionen mäd Mineralogen, Chemiker
un
Physiker, so tou tellen Day un Naght bäte
dät Uran her. Do aine Vörroate an Uran
in do USA foar ju Gewinnung fon Atom-energie recke nit ut, so dät jo ap de 
säi-ke gonge in bolde alle
Gebiete fon de
Wareld ättere [= ätter] do Uranschätse.

It is dälig neen stülkene Seeke mor, dät
ju läste Antarktisexpedition fon Admiral
Byrd iunske algemeene Forskerstudien-tswecke ock dät Unnersäiken fon dät 
Sud-polgebiet ap Uranvorkumen
tjonde.

Düsse kute un uunfullständige Ursicht
ur do bikaande un in ju läste Tied näi
meldede Uranfuunde wise us, dät düt
Metall nit tou do säldenste chemiske Ele-mente heert. Aetter dät Urdeel fon
ju
ameikanske [= amerikanske] Atomenergie - Kommission
kumpt it dusendmoal ofterer vor as Gould.
Man schätst, dät sowät fjauer Tjondu-sendstel fon ju butere Wareldkoaste ut
Uranmineralien bestaant.

Leider Gods wärt di grotste Deel fon
dät gewonnene Uran nogh foar ju Her-staalnge fon Atombomben ferwaand
instee-de 
fon nutselke Seeken do
den Free tjon-je. Wi wolln hopje dät ju Maanskheid tou
ju Iensicht kumpt, dät us di Allmächtige
ju Kraft fon den Urankändn erforskje liet,
dät wi se foar freedelke Seeken bruke.
Ju ut dät Uran tou gewinnende Atom-energie kud do Kraftreserwen fon de
Manskheid foar Heits-, Lucht- und Kraft-tswecke do kuumende Generationen do
Surgen ounieme uum dät Eende fon
Steenkoole, Eed un Oilje.

As 'n goud Teeken hirfoar sunt do atom-kundige Forskere knuläst in Genf 
touho-pekemen, uum 'ne
internationale Touhope-orbeid mugelk tout makjen. Jo wiren sick
eenig, ju Atomkraft blot tou fredelke
Tswecke tou ferweenden.

  127    ______________________________________________
Klaster Langen hied Lound in
Seelterlound

Fon Wilh. Korte

In de Mai Anno 1359 kreg di Pestor Bernt
Swartewold tou Utende den Bisäik fon
den Bur Bole ut Baljene, di him 'ne
Schaankungserklärnge vorlig un uum Bi-urkundung biddede. Bole fäilde sick 
fer-anlast, dät Klaster Langen
(Krumhorn) bi
Aamde aan fon sien Fane tou schaan-ken, ,,to nuttichheit unde bederf" fon
dät
Ordenshus.

Twäin Tjugen hied Bernt Swartewold
deertou nöiged, so waas dät weil Vor-skrift, wen Gäistlke in dät Middelaler
Schaankungsurkunden bisiegelden. Di Ut-ender Pestor föigede nogh ju Urkunde
bi,
dät deer nohg mor Tjugen weesen wie-ren, namde aber blot do Nomen fon
Ul-rich 
Eggen un Haye Folrics. Dät
aast-frieske Klaster Langen waas nu Ainer
wudden fon 'n Fan in Baljene di an 'ne
schipbare Touwege lieg. Bi 'ne our Ge-lägenheid wud al bigjucht, dät al von
1500
'n groten Deel fon den aastfriesken Eed-bidarf ut Seelterlound bileeken
wudde.

An de 60 Jier leeter kreg dät aastfries-ke Klaster nogh aan Fan fon den 
Balje-ner Bur Hayo Egghena
schaankt. Di
Vorgong fon ju Schaankung geen ock
so vor sick as bi den erste Fan. Heer
Pestor Stoet, Parochial tou Utende, sette
ju Schaankungsurkunde ap, wir hi oun
bimerkde, dät Hayo mäd Ienwillnge fon
sien Maanske un sien Erwen 'n Stuck
Fangruunde, umme Godes willen unde ze-lichheit erer oldern unde erer zelen
willen
dät Konvent tou Langen urlät hiede.
Hayo hied Gewärleistung ferspreken un
dät Klaster Fördernge un Helpe toutäld.

Bitjen leter mout dät Klaster Langen
nogh 'n Fangruundstuck in ju Naite fon
Scheddel erwd häbbe. Hayo Clenc un
sien Maanske None trieden 1459 as Tju-en ap un bikundeden vor den Pestor
Johan tou Romelse, dät di Orden al siet
30 Jiere den Scheddeler Fan in Gebruk
häiwed hieden. Feranlasnge hierfoar waas
'ne Intervention fon den Ienwooner Re-met, di den klasterlike Fan foar sick

fer-longje wül un deerum dät
Klaster an-schinent Melasje maked hiede.

In ju Tied deerätter hied ju Ordens-ferwal[t]nge in ju Binutsung fon hire 
Seel-terlounder Fane näije Melasje, ju ock
dät touständige Gjucht in Ayt Orbeid
makede. In November 1472 waas di Kel-lermäster foar dät Langener Konvent
ätter Ayt, um an do Gjuchtsferhondlungen
deeltouniemen. Ju Partei fon Klaster
Langen waas fertreden fon do Schieds-gjuchtere Wempe Moermann un Wempe
Pedems. Do Baljener Folric, Bole, Egge
un Aylt lieten hire Intressen woarnieme
trough Wichmaan Block un Geert Smet.

Wät do Baljener vor tou brangen hieden,
is nit bekaand. Den Anschin ätter waas dät
Eed all ougreeuen un jo ju Meenge, dät
dät Lound him nu wier heerde. Ock dät
Schiedsgjucht waas sick ur ju Gjuchtslage
nit so gans klor. So wudde dan entschat,
aan fon do ooldste Klasterbrure schul ät-ter do in Fraage kumende Fane kume
un
deer bi siene Zelichheit bikanne (swöre),
dät sienes Wietens ätter di Fan sien Kla-ster heerde. Mäd düt Urdeel fon
dät
Schiedsgjucht wieren do Baljener ienfer-steen.

Anno 1475 wudde in düsse Seeke di Ut-ender Pestor Angeld nogh eenmoal
bimöid.
Di Konvent tou Langen, fertreden trough
sin Prost Sebastianus un den Kellermäster
Adriacius, hieden sick intwisken mündlik
mäd do Baljener Buren eenigd. Man waas
sick hirbi deerur klor wudden, dät do
fromme Vorfoaren fon do Baljener Intres-senten mäd ju Schaanknge
Loundurgawe
foar ewge Tieden meend hieden un nit an
tourägreeken toaght hieden.

So foont mäd ju Biurkundung trough
den Utender Gäistlke in longjierigen Stried
um dät Aindumsgjucht fon do Klasterfane
tou Baljene 'n freedlk Eende. Do Gebör-nisse fon ju Reformationstied kudden
den
Bisitt fon den Orden nit störe, den dät
heerde domoals tou dät münsterske Ho-heitsgebiet.

Dät Prämonstratenser - Klaster Langen
lieg westlk fon Aamde un wudde uum 1529
tou dät Vorwierk Blauhus bi Woltzeten
ferlaid. Ju Urseeke wiruum dät Klaster
Langen ferlaid wudde ätter dät Vorwierk
Blauhus waas ju Woaternod. Di Dollart
briek herien un do Urfloudngen twongen
deertou. Nogh 1585 wieren di Propst, ju
Priorin un Konvent in hire Amt.

  128    ______________________________________________
Dät oolde seelter Balspill

Dät Balspill aw Balsloon waas in Seel-terlound dät gewöönlike ap do 
Aettermid-deege fon Sun- un
Fierdeege. Aetter Läst-tjonst kemen do Spielere ap do Spielstee-den
touhope, 
wir sick dan
do Toukikere
ädder genough apstaalden. Do Spielstee-den, wir it morere fon raate, wieren

mu-gelkst fräije un
uungestörde Flächen, ent-weder ap 'n Brink aw ap 'n breeden Domm,
wir gjucht nan Wayenferkier waas. Ap den
Way goolten do Sloote as Scheed an bee
Siden. Ap 'n Brink wudden do Sidenschee-de trough Strieke aw Teeken
fästlaid. Wät
ur dät Scheed lieg, heerde nit tou den
Spielrum un hiet ,,bute".

Dät buppere Eende fon dät Spielfäild bi-stimde ju Steute. Dät waas 'n
ousageden
Boomstubbe ut häd Holt, die oungreeuen
wudde. Dät Fäild bäte ju Steute hiet ,,bä-te". In ju Richtung ju Steute
junur waas
epen sunner Scheed un hiet unner in Jun-deel fon buppe. Pork hiet di Striek
twärs
ur dät Spielfäild. Hi waas wull 20 bit 30
Trede fon ju Steute owe. Di Bal moste ur
den Porkstriek wechhauen wäide wen hi
foar dät Spill Bitjudnge häbbe schul. Bi
kräftige Spielere kud di Pork ock wider
fon ju Steute owe weese.

Di Bal wir mäd spield wudde, waas fon
wullen Jäiden un fon 'n Schouster mäd Le-der gläd urleeken, aw ock wull 'n
stromm
wickeld Kljoun, dät mäd wullen Jäiden
trough stopped waas. Di Bal waas so an
de träi Tume tjuck un moste elastik ge-nough weese, so dät hi, wen hi fon
den
Balslooher sunner grote Anstrengung liek-deel ap ju Steute smieten wudde,
licht wier
hog wippede un biquem mäd ju epene
Hounde in 'n Winkel fon 45 Grade wech-hauen wäide kudde.

Dät Apstaaln tou dät Spill geen so vor
sick: Touerst wäälden do bee bäste Bal-slooher, do sick as Anfierder an ju
Spitse
staalden, wickselwise ut ju Taal fon do
Meespielere hire Partner. Wieren sucke
deerunner do as gewante Spielere bikaand
wieren un elk do häbbe wül, so wud deer-uum looted, dät ätter dät allgemeen

bi-kaande Ferfoaren mäd
ungliek longe Sträi-spiere aw Sticken leeken wudde.

Wieren so do bee Partien bilded, so wud
ock nogh deeruum looted, wäcke Partie dät

Spil ounfange schul.

Dan waas nogh 'n Apgawe foar do bee
Anfierdere, do Spielere ätter hire Konnen,
ju gjuchte Steede antouwisen. Ju Antaal
fon do Spielere kud ferscheeden grot aw
littik weese as bi dät Kägelspil.
Ju buppere Partäi waas so tou tellen ju
weerende Partäi. Ju erste liet gewöönlik
trough sweckere Slooher dät Balspill oun-fange. Bi dät Spill moste man
appasje,
dät di ouhauene Bal nit ur do bee Si-densloote, sunnern liekut, ur den Pork
wech mugelkst wied in ju Boan flog. Flog
di Bal bute aw kem hi nit ur den Pork-striek wech, so waas dät 'n Pudel,
wirfoar
di Slooher utlached wudde, un hi moste
ours aan Plats makje, den elke Spideler
hied blot eenmoal in ju sälge Runde dät
Gjucht, den Bal outosloon. Flog di Bal
aber, wät sick so heerde ur den Pork wech
in ju Spielbaan heroun, dan waas it Ap-gawe foar ju Junpartäi, den Bal in
't
flogen [= fljogen] aw bi dät aphuppjen fon ju Gruund
wier touräg tou sloon. Dät Wai- un Her-sloon fon dät Bal waas tougliek di 
itres-santeste [= intres-santeste] un wichtigste Deel fon dät Spill,
un in düsse Kampf, di ofte longe wai un
wier wogede, biwärde sick ju Geschiklich-keid un ju Kittigeid fon do
Spielere. Ju
oungriepende Partäi hied vorallen tou fer-hinderjen, dät di Bal nit fon ju
Junpartäi
bäte ju Steute touräg slaijen wudde. - Dät
waas 'ne grote Blamasje un kostede 10
Points, - un ouerside mosten jo deerätter
trachtje, dät jo den Bal mugelkst wied in
ju Fäindlinje vorschowen. Ju ouweerende
Partäi hied natürlik in bee Fälle dät Jun-deel in Oogene. Waas di Bal nit
mor an't
fljogen aw huppede nit mor, sundern rulde
blot mor ur de Gruund, so dorste hi mäd
de Fout aw ours apheelden wäide; wir hi
tou Rau kem, wud 'n Teeken maked, dät
so namde Merk. Bi elke foulgjende Bal-slooher wiederhoolde sick di sälge
Kampf.
Wud bi dät Wai- un Wiersloon di Bal ock
moal nit apsichtlik ur dän eene aw dät our
Sidenscheed ätter buten slaijen, so waas
deermäd nan Pudel maked, sundern man
urdrug den Punkt, wir di Bal lääsen bleeu,
in gjuchtwinklige Richtung ap ju Spielbaan
un makede deer dät Merk.

  129    ______________________________________________
Hiden nu ap düsse Wise aal do Spielere
fon ju oungriepende Partäi de Rige ätter
den Bal ousloajen, un alle Merke tou ur-sjoon, so wud dät ap dät wiedste in
de
Spielbaan vorschäune Merk as Katt bitee-kend, un nu wud deerur birät, aw me
ju
Junpartäi nogh aan Kampf ounbjode wüll.
Ock ju Ouweerpartäi urlig fon hire Side,
aw jo in Anbitracht fon den Twiskenrum
twiske Katt un Steute den Kampf ounnie-me wülln, d. h. aw jo leeuden, den
Bal
fluks bi dät erste Ousloon aw in den
Kampf fon dät Wai un Wiersloon ur düs-sen Katt wech vorschuwe tou konnen.
Heelt
ju oungriepende Partäi hiren Katt nit wied
genough vorschäuen, so raat ju sick un
konzedierde den Fäind 5 Points, wirfoar
jo dan dät Gjucht hieden, buppe tou bliu-en un fon näijen tou fersäiken, aw
jo foar
sick 'n beteren Katt herut sloo kudden.
Waas ju ouweerende Partäi nit de Mee-nenge, den Katt fon ju Junurpartäi 
ur-hoalje tou konnen, so ,,raat"
ju sick d. h.
ju fersichtede ap den Fersäik un bitoalde
ock ju Buse fon 5 Points.

Wieren aber bee Partäen gliker Wise
sick as Sieger sicher, ju eene de Meenge,
dät hire Katt nit urbeden wäide kudde, ju
our de Meenge, dät jo deertou wull in
stande wieren, so wikselden bee hire Stee-de ume, so dät ju bither
oungriepende
Partäi tou de ouweerende wudde un ätter
,,unnern", do our deerjun ätter ,,buppen"
look.

Di Kampf mäd den Bal fäng dan fon
näijen wier oun un dät geen nu uum ju
Erobernge fon den Katt, un wierhaalde
sick so ofte, bit fon een Partäi ju bistimde
Antaal Points gewonnen un deermäd dät
Spill tou Eende waas.

Dät Balspill waas somäd 'n Kampfspill,
dät Oungriep un Ouweer glik grote Kraft,
Kittigeid, Slauegeid un Uumsicht ferlon-gede. Ju Kraft moste sick bisunners

bitä-tigje bi dät erste
Ousloon fon den Bal, dät
nit mäd irgent een Instrument, sunnern
mäd de epene platte Hounde un mäd 'n
wied uthaalden Sleek in 'n Winkel fon
45 Grad passierde. Do bäste Slooher slug-gen den Bal 100 Trede un wider; it
is tou
bigriepen, dät deertou Ielt (Schwiele) in de

Hounde un 'n kräftigen Irm nödig wieren.
Man hougede sick nit tou wunderjen, dät
sucke Bale, do in 'n hogen Bogen trough
ju Luft flogen, fon den Koppel Toukikere
bijubeld wudden. Wen do as bisunners ge-schikt bikaande Spilere sloo wüln,
tried
'ne ferwachtungsfulle Stillte ien, un do
fäindlike Rigen nomen hire Stellung wied
genoug touräg, uum den tou Gruund faa-lenden Bal ap ju gjuchte Steede in 
Emp-fang tou niemen un touräg
tou sloon. Aber
jo hieden sick ock ofte ferreekend, den di
slaue SIooher hied kittig ju fändlike [= fäindlike] Stel-lung urkiked an
raate 
den Bal in 't Ou-sloon ju
Richtung ätter eene ofte naiher
lääsende, aber nit bisettes Steende [= Steede] fon ju
Spielbaan. Di Sleek wudde in sucke Fälle
mor wage un so birekend utfierd, dät di
Bal in lieke Lienje wechfljogend, sowät
vor do fäindlike Rigen ju Gruunde bi-rürde un rulljend sin Way foudsette.
Sucke
un äänlike Kniepe, do ofte mor Slauegeid
un Kittigeid as Kraft ferlongeden, broagh-ten ofte den uunferhoffde Sieg,
di dan nit
minder bijubeld wudde. Di gewönlik litje
Kampfpries bistud ut Jäild un wud mäd-nunner ferdronken.

Nogh uum 1850 wudde dät Balspill fon
jung un oold mäd grot Intresse spideld. It
waas 'n Nationalspill, den Grotfoar, Foar
un Suun nomen deeran deel, entweder ak-tiv aw passiv, un 'n gouden
Balslooher wud
in 't ganße Terp as Helt biwunnert.

As di Stoat dät Bjor bjouen un Fusel
barnjen ferbood, nom dät Balspill ou un
wud ersett trough dät Weershusliuend
mäd Korten spieljen, kegeljen, donsjen un
Teater spieljen.

Dät our Balspill waas dät Binnerkesloon.
It waas ganß eenfach un wud nit fuul spi-deld. Een goud 2 Fout long smell
Bräd
wud ap ours een, dät fäst in de Gruund
stud, aplaid as 'ne Wächte. Ap dät eene
Eend fon dät Bräd kem di Bal tou lääsen,
un ap den our Eend häu di Binnerkesloo-her mäd 'n Kneppel. Trough den Sleek
steeg di Bal hog in de Luft un kem in 'n
groten Bogen wier deel. Di den Bal am
wiedsten slug, hied gewonnen. Wi sjo dät
it hirbi ap grote Irmkraft ankem.

  130    ______________________________________________
Wät licht ferjeeten wärt

1319 wud di Ferbindungsway twiske
Klaster un Frieslound erwäänd un as ool-de Heerway beteekend.

1811 wud 'n Way fon Ayt ätter Seelter-lound utbaud.

1596 wud Struckelje fon amtlike Side as
Cespel un as Meente biorderd insteed foar
Utende. In Struckelje stud ju Serke un hied
mor Ieenwooner [= Ienwooner], man do Seelter kudden
sick nit deeran waane. An do 1600 Jiere
waas Utende dät Cespelterp un nu schul
Struckelje dät wäide. Bolde sunt 400 Jiere
fergeen un immer nogh kwede do Seelter
,,Utende".

1860 wud ju Scheddeler Serke oubreeken
un wier näi apbaud.

1869 weihede fon ju Scheddeler Serke jou [= ju]
Toudenspitze ou ap 'n 17. Dezember.

1885 wud ju Spitze wier apbaud ap den
Scheddeler Toudn.

1864 wud Idafehntjer Kanal greeun, hi
waas 3023 Meter long un kostede 74 239
RM.

1877 wud ju Struckeljer Serke oubreeken
un in Pestors Tun wudde 'n grote Nodser-ke baud. Di Klocktoudn mäd do bee 
Klok-ken, di alleene stud,
bleeu stounden bit
1900.

1879 wud di Baljener Kanal greeun, hi
waas 3023 Meter long un kostede 74239
RM.

1889 wud di Utender Kanal greeun, hi
waas 2376 Meter long un kostede 80 166
RM.

1900 wud ju näije Loundsträije [= ..sträite] fon Bär-ßel troug Seelterlound

ätter Näischeddel
baud. In Romelse wud ju Sänt Jakobiser-ke klor un in Struckelje ju Sänt
Georg-serke.

1905 wud ju Loundsträite fon Utende ät-ter Bokelesk baud.


1908 wud ju Irsenbaan troug Seelterlound
in Bedriu numen.

1821 waas di grote Bround in Scheddel
ap den 26. August; 26 Huse un 3 Schäine
barnden ou wülst dät Foulk in Romelse
ätter Serke waas.

1821 wud Näischeddel gründed ap 'n 8.
November.

1908 heerde ju Schipfoart ap de Seelter
Amze ap; do läste Schippere Rauert un
Hayen fierden sowied nogh planmäßig fon
Lier ätter Romelse.

1909 fäng dät Fankultivierjen mäd
Kunstdunger oun. Dät Boukweetenlound
barnjen heerde ap un do Heedschäipe
wudden minner.

1910 wud wier Eed greeun foar den Fer-kop an ap do Baanhoawe ferleeden.

1914 wud fon ju Oldenburger Moorkul-turgesellschaft in de Romelster Westfan
dät Moorgut Ramsloh gründed. Kriechs-gefangene Franzosen un Russen wudden
deer in 'n Leeger unnerbroaght un bi
Dränierorbeiden brukt. Ock ap Säidelsbirig
wudden two Fangöidere gründed.

1923 wudden in Romelse, Scheddel un
Säidelsbirig Mullfabriken baud, do Grie-seed Mullballn makeden.

1926 noom di näije Kustenkanal dät ma-ste Woater fon Ohe un Marka, so dät
Seelterlound fon do Sumerflouden bifräid
wudde.

1945 waas 'n Urloop in Seelterlound.
Engelske Panßere schooten Huse in de
Bround un fierden do Sträiten kaput.
Dütske Pioniere sprengden bolde alle Brä-ge in de Luft.

1954 wud twiske Romelse un Sud-Elisa-bethfehn ne näije Betongsträite baud.

1955 wud di Idafehntjer Kanal wier ticht
fierd.

  131    ______________________________________________
Dät Roupgjucht ur Tiwar fon Seelterlound
Novelle fon H. L.

Ju Floud steeg jun 7,02 Uhr, 's äiwens
un dreeu dät Woater in ju Soeste un in dät
Bärßeler Joop mäd lichten Wellengong bit
ticht an ju Trappe fon de Snappenburig.
Unner in de Burig barnden al do oiljefun-sele un raten man min Lucht, dät
fon 
wie-den bolde nit tou sjon
waas. Do Knechte
wieren ap Wache leeken, so as di Junker
Griese it bifäln hiede; hi sälwen siet ur
Atlanten un Klenere beeged, smeet ap un
tou den iunske him sittenden Tiwar, den
Fogt fon de Snappenburig, kute Anwisun-gen tou, do hi bidäftig notierde.

,,Wienmound of Oktober 7., dan is Aren-fest, ju Sunne gongt unner 5,30 
Aetermid-deegs, dät Weder is
disig, aghtjet ap do
Koggen do fon dät Ayter Märked kume,
dät wi den Toll beere!" - Un Tiwar no-tierde den Day ap, 7. in 't Wienmound
of
Oktober, disig Weder. So kwäd di Klen-ner.

Di Dook kroop as 'n grieswiet Gespenst
an do Finstere hog, man säilden trong aan
Luud fo[n] buten in dät hoge Toudengemoak,
in dät do bee sieten.

,,Häbbe ji in de Läste Tied wät fon do
Vitalienbrure blouked, Tiwar?"

,,It is al 'ne wile her, Junker. Vor een
Mound uungefär träften two Schiepe an
den Kjuskolk ien un smeeten Anker. Jo
wieren de Amze herunner kemen, ap de
Flucht vor do Hamburger."

,,It sunt ferwegene Bursken, disse Like-deler, al monig Hondelsschip is do
as Büte
in de Hounde faaln."

,,Un dag raten ji him monig Moal Un-nerslup vor de Snappenburig! Wieten ji
nit, dät man do Hansastädde ferspriek, do
Vitalier nit mor aptouniemen?"

,,Jo dieden mi monigen Gefalln, disse
furchtlose Gesellen, do vor den Düwel
neen Nod hieden un do Hamburger jäd-den 'n Snipken slugen, disse
fullfreetene
Piepersäcke, do ock miene Burig scheeu
ounkiekje. Jo häbbe mi monig Schip
toudriuen, aw jo slugen do Ferfoulger hier

an de Snappe 'n Haken, un ju Büte waas
mien, ju ik eerlik mäd him deeld häbbe."

,,Gliekdeeler, do nieme it eerlik mäd hi-ren Nome. Ik sälwen waas ja ock
eenige
Tied bi disse Vitaliern, bit ik tou jou
kem."

,,Waas dät nit ock 'n Day as dälig, Tiwar,
as ik jou twiske do Likedeeler foont, un
jou mäd mi ap ju Snappenburig noom?"

,,Je, two Jiere sunt deerur in 't Lound
geen. Di Dook druppede as dälig ap do
Plonken fon us Schip, as ji mäd jou
Monnskuppen us an den Kjuskolk tou sjon
kreegen."

,,Ji wieren ap de Flucht, Tiwar, kwie-den ji nit, dät it foar jou nogh aan
Day
rate, Klasterbrur tou wäiden unner do
Johanniter in Bokelesk?"

,,It waas so, Junker Griese, un hieden
ji mi neen Unnerkunft rat, foar weer, ik
waas dälig in 'n Buusklood in 't Klaster
tou Bokelesk."

,,Ji sunt fon edel Bloud, Tiwar, un nit
gliek mäd do Seerowere fon de Amze.
Wolln ji mi nit telle, wät Sweret jou bi-druckt? Jou Ure is goud, deer ji
mi 
an-fertrjouje konnen. Aw
häbbe ick nit al do
Jiere biwiesd, dät ik jou aghtje?"

,,Ji dieden mi fuul Goudes, Junker. Ik
foont bi jou 'n näijed Touhus, ju Snap-penburig is mi ljow wudden, so as it
inssen mien Hus un Hoaw deer in Seel-terlound waas. So schälln ji wiete,
wät mi
toun Fluchtigen makede," kwad Tiwar.
Sien ferwegene wederbrune Gesicht noom
'ne hädde Miene oun. Him packede 'ne
Erinnernge, ju sick düdlik in do Muskeln
fon sin kantige Schädel outeekende.

,,Deer wier ju Seelter Amze 'n littik
Lound troughlapt, in een fon do trjo Ge-spele [= Cespele] fon Seelterlound,

Scheddel mäd No-me, stud
mien Wääse. Fon mien Geschlecht
sunt fuul in 't Lound leeken, it is 'n adel-ken Stamm fon goud Herkumen.
Fuul häd
it uum dät herrlike Lound däin, dät me
dät uunbekaande Lound twiske Fan un
Sump namt. Hus un Hoaw wieren mien
aijen, deer unner an den Boarenbirig.

  132    ______________________________________________
Min Naber, Gerd Rombrink, den sien
Buräi nit wied fon us lig, woonde unner
an de Seelter Amze. Hi waas 'n wöisten
Super un Proaler un uunferhülked as ik.
Un an him moste ik tou 'n Mörder mäide [= waide],
um mien Wucht willen, dät ik ljow hiede
un dät mien Wiuw wäide schul. Dät Wucht
hiet Adelaid un waas ut Romelse. Adelaid
hied mi ock jow [= ljow], aber trough hire Alern
waas ju den Gerd Rombrink ferpflichted
un ferspreeken. Him dreew aber blot dät
sinlike Spill.

As hi dät Wucht nu eenmoal wier in do
kunkle [= dunkle] Gonge bi Scheddel appassede un
oungreep, it waas in de Aeiwenddjunkeln-ge, do kem Adelaid roupend un
huljend
ätter mi tou lopen un klagede mi hire
Nod. Mi urkem 'ne Wut, ik waas mien
Sinne nit mor Heer, ik kaande mi nit mor,
an deer unner, an de Kjusway, wir 'n
ooldferwederden Findling lait, um den dät
Efeu sien Ranken woaksen häd, häbbe ik
him aplurd. Mien blonksliepte Soaks
träfte him goud, dät rode Bloud fawede
dät gräine Moas un Gers. Deege un nagh[te]-long heelt ik mi an dät
Bullerneer 
ferstop-ped, bit di Gograf
fon Seelterlound, Her-mann to Muhlen, toun Gogjucht ap ju
Dingsteede fon den Ayter Serkhoaw ap-rup.

Nogh as dälig sjo ik ju Godingbaank,
unner 'ne oolde breedkrounige Linde
stounden, trough ju hire Tacken do Sun-nenstroalen schenen. Fuul Foulk waas

tou-hope kemen. Die Gograf
waas Vorsitter,
an sen [= sien] Side studden do Kornoten un Fog-te. Ap 'ne swote Kiste lieg
di 
dode Gerd
Rombrink un waas mäd 'n wiet Leeken
bideckd. Do trürjende Fründe studden
deerume tou. So sag ik dät Gjucht, dät ur
mi den Stock breke schul, ut 'n Ferstop,
dät ik mi in de Naght maked hiede unner
'ne Dannene, wir man mi nit sjo kudde. In
dät epene Gjucht wudde ik as di Dodhauer
anklaged. Twelif Bloudsfründe ligen hire
Hounde ap dät blote Swäid fon den Go-grafen un birupen dät Bloud fon den
fon
mi dodhauenen Gerd Rombrink mäd dät
Woapengeroup.

Träimoal gelde di Roup: ,,Woapen Jo-duth ur dissen Morder, di us Flaask un

Bloud fon 't Liuend tou 'n Dod broaghte!"
trough de Luft; träimoal waas it, as wen
mi dät Haat still studde. Dan ontwou-dede di Gograf un rup mi tjoonmoal bi
min Nome, wirap ik erschine schul vor
düt Gjucht. Stumm un fersleeten stud dät
Foulk, mäd bloten Kop, Greebesstillte lig
ur dät Serkhoaw. Tjoonmoal briek sick
dät Echo, ferstümmeld an ju Serkmure,
tjoonmoal bleeu di Roup sunner Ontwoud.
As ik mi nit meldede wudde ik foar free-loos erklärd, nargends mor hied ik
een
Touhus, heematloos, gjuchtloos, beleeden
mäd 'ne swere Bloudscheeld.

As it Naght wudde, neen Maansken
wied un breed mor tou sjon wieren, häb-be ik mien Ferdeck ferlät, ben
wondert
ätter 't Noude, ätter dät Meer, bit ik an
't Ouyer [= Ouger] studde un mi 'n ferdeckte Steede
utsoaghte. Hir träfde ik do Vitalier. So
wud ik ock aan fon do. Monige Foarten
makede ik mäd do Likedelern wied ap ju
Noudsee hinut un waas bolde aghted, den
ik kaande neen Nod. Mien Haat waas häd
wudden, man ju Seensucht, Ferlongjen un
Taanken nn Adelaid liet mi nit loos. So
fergeen Jier ap Jier, ik wudde 'n our
Maanske, nemens kaande mi mor. Erste
deer unner an den Kjuskolk wudde mien
Liuend trough jou Deertwisketreden 'n
gan [= näijen?] Traal rat."

In dät hoge Toudengemaak sieten do
bee swiegjend binunner. Dät Schicksal
hied iuen trough Tiwar Woude kweden,
do in disse Naght do bee min Släip reeke
schul.

It waas Märked in Ayt. Dät touhope
kemene Foulk hondelde, kopede un ferko-pede. Ju Mädensunne scheen so hell
jun
ju hage [= hoge?] Kuppel fon de Serke. Uum dät
Roathus un de Serke ligen do Huse läig
un ticht annunner. An de Seelter Poute,
ju ju Festungsmure unnerbriek, studden
do Knechte un elke Wayen wud in Ooge-schien numen wegen ju Weere, un dät
neen Arglist ienfierd wudde. Den it is 'ne
uunrauelke Tied in ['t] Lound un deerum is
dubbelde Vorsicht nödig, ock wegen den
Poutetoll un Ougawe fon Weeren.

  133    ______________________________________________
Ju rode Foone ju alle Märketsdeege
uthonged wärt honge slap dät Roathus
herdeel; ju wised den Märketsday an, di
immer fon wied her stärk bisoaght wärt,
ock fon do Hoge un Edelljude fo[n] wiede
Uumgebunge.

Ap de Soeste kumpt mäd full Sail 'ne
Kogge ounfieren. Erste kut vor de Städ un
de Bräg, ju hir ur dät Joop lait, ferlong-sommt ju hire Foart, lät do brune
Saile
faale un smit Anker. Mäd fjauer fon sien
Knechte, do do Lanßen ur de Schullere
drege, biträt Junker Griese fon de Snap-penburig un sin Burigfogt Tiwar ju
Bräg,
Di Junker smit 'n Goulstuck in den Opfer-stock, di in de Midde fon de
Sponnung ur
de Bräg unner de Bielde fon den Schuts-heligen mäd dät Kjus anbroaght is.

,,Sjo ji dät Foulk hir, wo it surglos un
schacherjent den Day ferbrankt? Un nee-mens oant, wo nai all dät Ferhängnis
is!"
,,Di Rat ferlät sick ap do sterke Muren
fon de Städ, fielicht ock ap siene Knechte,"
kwad Tiwar.

,,Ik woll den Rat apsäike, jädden sjucht
hi mi ja nit kumen, man ik brange dag
nogh wichtige Kunde. Ik treffe jou wier
an de Seelter Poute."

Longsom slingert Tiwar trough do Rigen
Telten, Buden un Märketgewöül. Him wärt
nemens wierkanne, hi häd sick so doane
feranderd, un ock dät Gesicht is ours wud-den siet Jiere, deer hi nit mor
hir waas.
Un dag is him alle[s] so bikaand, so aw it
erst 'n poor Deege her is, siet dem hi
trough disse Poute fluchtede. Ju Erinnern-ge packed him, dät Ferlongjen
ätter sien
Seelterlound lät him alle Vorsicht ferjeete.
Deer an de Seelter Poute träft hi den erste
Bikaanden. Hi waas 'n Fründ fon him
weesen in do Bäidens Jiere. Nogh aan ge-sellt sick tou den Fründ. Hi sjucht
ju
Tracht, hi spürt ju Heemat, do [kon] hi dät nit
läite, hi mout seeltersk mäd do bale.

,,Gouden Day, ji bee, wo gongt it deer
her in Seelterlound?"

,,Min ljowe Kerrel, wät fräigje ji so un
dät ap seeltersk?"

,,Wät, kanne ji mi nit mor?"

,,Gods Krüß, nu sjo ik it, du bäst die
Tiwar ut Groten Scheddel?"

Un di Schreck packede do bee, jo sjo den
Mörder, wieten fon ju Bloudscheeld un dät
hi freelos is.

,,Je, ik ben di Tiwar, den ji as Mörder
ounkiekje, man ik ben nan gemeenen Dod-hauer un ik stounde in den Schuts un
Tjonste fan den Junker fon de Snappen-burig. Ik kanne nogh do oolde
Gesetse, ik
eere un ahgtje nogh dät Seelterlound, un
foar ju Fräigeid un dät Gjucht fon miene
Heemat kämpfje ik jädden, ock mäd mien
Bloud. Je, ji wunderje jou, dät ik so bale,
ik, di Mörder. - Nogh heere ik dät Woa-pengeroup in mien Oren geljen, nogh
ben
ik ferfemt, man it durt nit longe mor, dät
ik fräi vor jou stounde."

Ur de Kloppenburig un Vechte lukt di
Graf Moritz fon Ooldenburig. As 'ne
Tweerfloage kumpt di Heerbann, Walsed
sick ur Terpe un Städde un staant, sunner
dät man tou Bisin[n]enge kumpt, ap eenmoal
vor de Städ an Burig Ayt (Friesoythe).
Umsunst is dät Bidjen und Bödeljen
fon den Rat fon Ayt, tou sweck is ju Ou-weer fon do Walle un do Muren.
Trough
ju Seelter Poute ritt di Rider Graf Moritz
fon Ooldenburig, umrat fon sien Vasallen,
in ju Städ un Festung Ayt ien.

Mäd krusleekene Stierne hert di Junker
Griese ap de Snappenburig ju Aettergjucht,
dät do Ooldenburger Ayt bisett häbbe.

,,Tiwar! Di Ooldenburger mout wier fer-driuen wäide, di woll do Märkede in
sien
Hounde häbbe, un ock us den Garut make [= makje].
Bihaalt di Graf Moritz ju Städ Ayt fäst
in sen [= sien] Hounde, dan kumpt Seelterlound an
de Rige un ju Snappenburig. Ju Mißgunst
ap usen Toll sit den Rider in de Kopp.
Wät is tou makjen?"

,,Junker, reked mi ju Botschaft me, ik
woll ätter Seelterlound, ik woll do Terpe
aproupe tou de Harnisch-Schau. Jo schelln
unner do Lanßen trede un jun Ayt mar-schierje. So woll ik Süne dwo foar
mien
Fergungen."

,,Dät is gjucht, Tiwar, so woll ik ock dwo
un mi an Münster weende, dät jo us helpe.
Gunget in 't Seelterlound, ji dwo wät Gro-ted foar jou Heemat!"

Naiher un naiher kem di Day, dät di
Marsk fon alle Siden ap Ayt beginne schul.
Fon Mule tou Mule, fon Hus tou Hus is
ju Kunde geen: Kampf den Moritz fon
Ooldenburig!

  134    ______________________________________________
Mäd trjo Koggen full Knechte luckt di
Junker Griese fon de Snappenburig ju
Soeste ätter ap Ayt tou.

Font Sude her kume do Münsterske, in
ju wiede Uumgebung breckt dät Foulk ap,
do Ooldenburger fou ferdriuen.

Do Loundsknechte fon den Grafen Mo-ritz fon Ooldenburig merke Unrest unner
dat Foulk fon de Städ Ayt. In de Naght
barnje do Fjure ap do Höchten un schine
bloudrod jun den dunkle Hemel. Moritz
sälwen, di al woarschaued is, täift nogh.

Hi biraued sien Vasallen un kwäd:
,,Dät häd wull nix tou bitjuden, wi sunt
stärk genoug, uum us tou weeren."

,,Rider, dät sunt tou fuul do jun us luke,
un Städ un Burig sunt man sweck bi-fästiged!"

,,Wen dät so is, dan reked nachelch uum
ju alfte Ure den Bifeel, ju Städ tou fer-läiten. Dät Heer sammelt sick ap 
Slings-höchte bi Bösel!"

Unner ju Wile kume do Buren un do
Münsterske naiher un naiher an Ayt her-an. Wüllt ju Naght ounbräkt, deer
bute
in 'n wieden Kringel ätter Noude un
Sude do Knechte un Söldner leegerje,
ferläite do 0oldenburger ju Städ Ayt,
luke sick ap Slingshöchte touräg, um hir
den Day tou outäiwen.

Unner den Schuts fon de Naght, ferlät
Tiwar ju Kogge fon Junker Griese, di
bäte Kompe ankert un sick ferdeckt in ju
Krumnge aphaalt, wir Lahe un Soeste
touhope kume. Mäd 'n litjen Trupp
Knechte un in 'n Ielmarsk trough de Fan,
ap Seelterlound tou, träft hi do Seelter
bi Mäddengries, do ap Ayt unnerwaiens
sunt. Sien knapped heerisked Aptreden
schaft Respekt, di Nome Snappenburig
rakt Moud un Achtung. Nit umsunst waas
Tiwar bi do Vitaliern. Deer leerde hi al-les, wät him tou 'n ferwegenen
Maanske
makede.

Do Kundschafter ielje wai un wier. Al-les is klor den Moritz in Ayt tou
packjen.
As it smäidens ljaght wärt, lukt sick di
Kring uum de Städ touhope. Tiwar is aan
fon do erste do an den Städgraben un den
Wall ankume. Deerap eenmoal flatterje
wite Douke un fründlik Winken ut de
Städ herur. Wiuwe un Bäidene lope ur

Bräg do Bifräiere jun. Een Fräigjen un
Ontwoudjen, unner Douke swenken un
roupen ballt alles tou'n Kljoun touhope.
Man sjucht, man kumpt tou leet, di Ool-denburger is utkniepen.

Di Rat fon de Städ noom do Ferbündede
haatlk un festlk in Empfang. Ap den
Märkedsplats wieren longe Diske apstaald
mäd heet Ieten un Tinkruken mäd edle
Gedronke. Un een Smousjen un Dräinken
fäng oun as ap 'ne Hochtid, dett elk hied
Smaght un Torst. Blot aan failde unner
den Koppel, fon den elk balde. In den
Maanskenaploop ap den Märketsplats hied
Tiwar en Wiumaanske blouked, ju an de
Städmure entlong geen. Hi foulgede hir
bit ap den our Eend fon de Städ, wir hi
se ienhaalde. As ju in 'n Dorgong stoun-den blift un apkickt, den Tiwar tou
sjoon
kricht, rapt ju mäd lude Stemme: ,,Tiwar,
min Tiwar!"

Uren fergonge. Dät Liuend in de Städ
wärt luder, as wen di grotste Sieg fierd
wärt. In dät litje Hus sitte Tiwar un
Adelaid Hound in Hound. Jo häbbe sick
so fuul tou fertellen un sunt so gluckelk,
dät jo sick wierfunden häbbe. Tiwar fer-telt kut ou, wir hi al ju Tied
weesen is
un wät hi aal biliued häd, un ju Hopenge
nummer nit aprat häd, dät dag nogh een-moal di Day kumen died, dät hi
Adelaid
gluckelk makje kudde. As hi knuläst mäd
den Junker in Ayt weesen waas, hied hi
dät nit langer uthoolde kud. Hi hied mäd
do Seelter bale most un sick tou erkannen
rat.

Adelaid hied ju Hopenge ock nimmer
aprat, un as hire Oolden sturwen wiren,
ju alleene un ferlät waas, hied ju Orbied [= Orbeid]
soaght in de Städ; ock 'ne langere Kronk-heid hied hir aisk menumen. As jo 
utfer-täld hieden, sitte jo
nogh iuen still bin-unner. Tiwar staand ap un gongt ätter de
Dore, bi siene Gröte stat hi sick an den
läige Dorrome.

Kum, Adelaid, läit alles lääse un foulge
mi. Bute ap de Soeste ankerje do Koggen
fon de Snappenburig. Use Ljowe schäl ne-mens mor störe. Ju Burig schäl dine
twäide Heemat wäide, so longe bit sick
wät Beteres fint!

  135    ______________________________________________
Use Wareld fon binnen

Wi gewönlike Ljude kanne use Wareld
blot fon buten wir wi se biorbeidje un ge-lägentlik 'n jopen Sood greeue. 
Do Geleer-de do sick mäd dät
Binnere fon de Wareld
bifatje, konnen us deerfon fuul fertelle. So
makeden jo 'n poor Mounde toräg 'ne
Sprengung 600 Meter jop unner de Gruund
mäd 2000 kg Sprengstoff, in do bayriske
Voralpen, ticht bi Bad Tölz. Deer schul nix
sprengd wäide, blot 'n kunstlk Aeidbiujen
schul dät reke, wir jo an studierje kudden.
Deer wieren 'n Universitätsprofessor un
fjautig Geleerde ut dät Binnen- un Ut-lound.

Blot mäd komplisierde Metoden, mäd
teoretiske Eendfoulgerungen un longwilige
Birekngen glucked dät do Geleerde, dät
Binnere fon use Wareld tou erforskjen. Ju
buppere Schicht häbbe jo al trough stu-dierd. Kraftfartjuge un Irsenbaan,
Schiepe
un Luftfartjuge makje dusende fon Kilo-meter in 'n poor Ure. Mor as
fiuuntwintig
Kilometer hog is al 'n Luftfartjug flaien.
Mor as trütig Kilometer hog sunt Fors-kungsballone stiegen. Do näiste
Reketen
sunt all morere hunnert Kilometer hog
geen. Blot jop in de Gruund sunt se nogh
nit kemen.

Use Wareldstroughmeter is 12 750 Kilo-meter un 6375 sunt it fon de 
Aeidbupper-kante bit tou de Midde fon
de Wareld. Blot
'n poor hunnert Meter gonge do joopste
Schachte in de Gruund. Dät joopste Borgat
fon de Wareld in do USA is ap 6150 Me-ter Jüpte; dät is knap Eendusendtstel
fon
den holwe Wareldstroughmeter.

Ju fäste Gruunde, wir wi ap liuje, wir
wi Huse ap baue un Bome plontje, Bor-gaate un Schachte anlääse, - ju is 
wud-delk man 'ne täne Korste fon
sowät fiftig
Kilometer Tjukte. Do Steene fon disse
Aeidkorste bistounde ut Ferbiendungen fon
do Elemente Silizium un Aluminium. Dee-rum naamt me disse Aeidsone ock ju
Sial-Sone.

Um japper ientoutringen mouden wi 'n
teoretisk Gat greeue. Wi mouden fersäike,
ap indirekten Wey, mäd do Erfoarungen
fon ju Aeidbiujen-Forskung, 'ne Bielde

fon dät Binnere tou krigen. Wät sjo wi,
wen wi in ditt teoretiske Gat deelstige?

Apfaalnd is it, dät it immer worarmer [= woarmer]
wärt, je wider wi in de Gruund vortringe.
Ju Temperatur nimmt tou, alle dusend
Meter in 'n Troughsleek trütig Grad C. Al
ap 'ne Jüpte fon trjohunnert Meter wärt
ju Aeidwarmte in do Schachte fon do Bi-rigwierke 'n swer Problem. Bi
ungefeer
twäin un 'n holwen Kilometer sunt do
Felsen so heet as sjoden Woater. Bi fiftig
Kilometer unner de Gruund is it all so
heet (1200-l700 Grad C), dät do Steene
ounfange tou smilten. Hir bistaant use
Aeide ut 'ne glöünig heete deegartige
Steenmasse, ju unner gewaltigen Druck
staant. Man naamt se ätter do griechiske
Utdrukke foar Deeg un kneden: Magma, ju
knedene Masse. Wi krige Proben fon disse
glöünige tjuklopende Masse tou sjoon, wen
se hir aw deer 'n Way trough Riete in de
fäste Wareldkorste ätter buppen fint un ut
'n Vulkan as smoltene Lawa utsleudert
wärt.

Wo sjucht it nu binne in de Wareld ut?
Sticht ju Temperatur nu bit tou de Midde
fon de Wareld immer so wider? Ut wat
foar Material bestaant di grotste binnere
Deel fon de Wareld?

Do Geleerde reeke tou, dat naturgemäs
us Wieten immer unsicherer wärt, je jap-per wi deel gonge. Two Seeken
jeelde aber
as sicher. Ju Touname fon de Temperatur
ferlongsomt sick in grattere Jüpten. Man
nimt oun, dät ju Temperatur binne in de
Wareld blot nohg um träi Grad C. herume
je Kilometer sticht. Deerut foulget, dät
use Wareld in de Midde morere dusent
Grad C. heet is - ungefeer so het, as ju
Sunne ap hire buter Side (dät sunt sexdu-sent Grad). Deertou: je japper wi
in dät
Binnere fon de Wareld deelgonge, je grat-ter wärt di Andeel an swere
Elemente, do
wi deer vorfiende. Bit tou dusend Kilome-ter Jüpte bistaant dät ,,Magma"
unner de
Wareldskorste ut Ferbiendungen fon Sili-zium un Magnesium. Deerum baalt me
ock
fon 'ne Sima-Sone. Dan foulgje bit tou 'ne
Jüpte fon sowät trjodusent Kilometer
swerere Steensorten, do iunske Silizium
un Magnesium ut Irsen un Nickel bi-stounde. 

  136    ______________________________________________
Natürlik sunt ock disse Steenmassen
nit in 'n fästen Toustand, sundern tjuck-lopend. Bi 3000 Kilometer aber,
also nogh
rund 3500 Kilometer fon de Wareldmid-de owe, andert sick ju Tousommensetnge
fon de Wareld. Hir fankt di Wareldkädn
oun. Hi bestoant nit mor ut smoltene
Steene, fuulmor ut lopende Metalle, gro-tendeels ut Irsen un Nickel.

Wo konnen do Geologen dät aal wiete?
Jo kwede, touerst rakt ju Tichtigeid (dät
Ferhältnis for Gewichte tou Volumen fon
de Wareld) 'n Waiwies: Ju Tichtigeid fon
de Wareld is fiuw un holif moal so swer
as 'ne gliek grote Kugel, ju ganß ut Woa-ter bistaant. Ma[n] häd dät Woater
mäd ju
Tichtigeid 1 biteekend. Nu häbbe aber do
Materialien wierut do bupperste Lagen
fon de Wareld bistounde, 'ne fuul min-nere Tichtigeid. Jo sunt allgemeen
fuul
Iichter. Deerut foulget aber fon sälwen,
dät di Kädden fon de Wareld ut bitju-dent swarere Stoffe bistounde mout, ut
Stoffe, do hire Tichtigeid sowät fiuw-moal so grot is as ju fon do Steene
an
de Wareldbupperkaante. 

Wirfoar do Aeidbiungen goud sunt. 
Nogh 'ne betere
Utkunft ur dät Wareldbinnere fertonkje
wi do Aeidbiungen. Aeidbiungen entstoun-de mast ticht unner de
Warel[d]bupperkaante,
in de Wareldkorste. Dät Schädjen kon sick
aber wied, unner Umstände trough ju
ganße Wareld foutsette. Dät gungt vor
sick in Form fon Wellen. Disse Wellen
konnen allewegengse deer, wir jo wier an
de Wareldbupperkaante ankume, trough
bisunnere Meetinstrumente apteekend
wäide.

Do Geologen unnerscheede trjo ferschee-dene Sorten fon Aeidbiun-Wellen:
1. Do kittige ,,Longitudinal-Wellen". Do
biwägje sick in do bupperkaanten Schich-ten fon de Wareld. Hire Swingungen 
fer-lope in ju Richtung fon
ju Foudbiwägenge,
löse somäd Fertjuckungen un Fertänun-gen ut, fergliekbar mäd 'ne
Spiralfeder, ju
me reckt un wier los lät.

2. Do ,,Transversal-Wellen" mäd 'ne
Swingungs-Richtung looddeel tou de Bi-wegungs-Richtnge (Swingungsform fon
'ne
Blädfeder).

3. Do longsomme, aber am düdliksten
woarniembare Bupperkaanten-Wellen, do
in be Direktion[en] swingje konnen.

Um genauere Anhooltspunkte ur ju
Sorte fon dät Biujen, siene Ounfangsteede
un sien Stärke fou krigen, ferföügje do
Aeidbiungen-Stationen ur 'ne Registrier-apperat foar elke Wellenart. Ut den

Tied-fergliek fon do
Aidbiungen-Wellen un ut
hire Aijenart konnen do Geologen 'n Ut-slöätel ur ju Bischaffenheid fon dät
Wareldbinnere gewinne. So wäide do Biu-jenwellen in dät Wareldbinnere as 
Lucht-stroalen breken un
reflektierd. Do krume
Baanen, wirap jo trough de Wareld lope,
läite deerap slute, dät do Steene in dät
Wareldbinnere mäd touniemende Jüpten
biwegliker wäide; je, it is sogar as sicher
outoniemen [= ountounienen], dät die Wareldkädn ganß lo-pend is as smolten
Irsen.

Um 'ne düdlke Bielde ur dat Binnere
fon use Wareld tou krigen, snide wi teo-retisk ju Wareld trough as 'n Apel.
In de
Midde sjo wi den Kädn, di den grotste
Deel fon de Wareld iennimmt. Hi bestaant
ut 'ne glöünig heete lopende Masse (fiuw
bit sexdusend Grad Celsius), ju ut Irsen,
Nickel, Platin, Kobalt un Gould bistaant.

Dan kumpt ju ,,Sima-Schicht" mäd do
wichtigste Bistanddeele Silizium un Mag-nesium. Twiske disse Schicht un den
Kädn
is nogh ju tjucklopende Schicht ju ut Steen
un lopend Metall bistaant.

Uu [= ur] ju Simaschicht lait ju ganße 120 Kilo-meter tjucke Sial-Schicht
ju 
urwegent ut
Silizium un Aluminium bestaant. Ur ju
Wareldkorste lait ju rund fiuhunnert Kilo-meter tjuche Luftschicht ju ut 21
Pate
Surstoff un 79 Pate Stickstoff bestaant in
Gasform.

Luckt me in Bitracht, dät bi 'n Jüpte fon
twodusendfiuhunnert Meter do Steene al
so heet sunt as sjoden Woater, dan häb-be wi japper deel in de Gruund nix
tou
säiken.

  137    ______________________________________________
Rheumatismus

,,Rheuma" is 'n grichisk Woud un hatt
ap dütsk ,,Fluß". Ap seeltersk wud in
oolde Tieden eenfach ,,Jicht un Flöäte"
qweden. Rheumatismus is as Kronkheid 'n
Iäip Eeuel, dät trough 't Liuend luckt
un wondert.

In Seelterlound roat it touvorne min
Kronkheiden. Hir kud nan Dokter bi-stounde. Am masten wud klaged ur 
Fer-kaleräi, Fluns, Teernge, Jicht
un Flöäte.
Erste um achtinhunnertfiftig liet sick di
erste Dokter in Seelterlound deel, Dr.
Thedring in Romelse. Hi waas 'n gouden
un fixen Dokter, man mäd Jicht un Flöä-te waas dät so 'ne Seeke, den it
rate nogh
neen Medisin deerfoar. Nu sunt al wir ur
huunert Jiere fergeen, un wo wied sunt do
Medisienforskere dälig mäd ju Bihond-lung fon Rheuma?

Rheuma is dälig ju Kronkheid ju am
masten apträt. Hire Geschichte es [= is] al ur-oold. Al do Urmaansken do
vor mor as
fjautigdusend Jiere liuden, wieren deer-mäd bihafted. Dät Skelett fon den 
Ur-maanske ut dät Neandertal
bi Düsseldorf
an 'n Rhien wiest dütlke Spuren fon
Rheumakronkheid ätter.

Wen ock do Haatkronke trough ju Hast
fon use Maschinentied immer mor wäi-de, so rakt it dag nogh fuul mor 
Rheu-makronke. In ju USA rakt it as
Ferglik sogen Milionen Rheuma-kronke un bi fjauer Milionen Haatkron-ke. 
Deerum sunt do Geleerde un
Medi-siner deer bäte inne, ju Kronkheid trough
Bihondlung tou heeljen. Ju Swirigkeid in
Rheumabihondlung lait mast deeroane,
dät ju Urseeke nogh mit [= nit] in alle Punkte bi-kaand is. Do Forskere
häbbe mäd de
Tied näije Entdeckungen maked; so is it
allgemeen bikaand, dät litje chroniske In-fektionsheerde as Mandeln,
Tuskewuttele,
Stiern-Nierenbecken as ock bi oolde Gra-natsplitterbiseerigungen aber ock
binnere
Organe as Gallenbläise un Blinddarm ofte
genoug as Heert den Utgongspunkt tou
Rheumakronkheid bildje. Man staalt sick
sucke Heerde so vor, dät do deeroun ent-heeldene Erreger do hire Gifte in
litje
Quanten in de Bloudbaan un so in't ganße
Liuend ferdeele. Bi eenige Maansken re-agierje nu Organe in 't
Organsysteem,
as Gelenke, Muskeln un sogar dät Haat
mäd 'ne Inflamation. Disse Inflamation
is as Ouweerreaktion tou wertjen un staalt
iuen ju Rheumakronkheid vor. Gjucht un-angeneem is, dät do Rheumakronke
licht
Invaliden wäide konnen. Deerum häbbe
iunske do Geleerde, staatlike & Prifatver-eenigungen sick mäd dät 
Rheuma-Pro-blem utnunner sett; 'ne
grote Taal fon
Extraheelsteeden un Rheuma-Apdeeln-gen in Kronkenhuse mäd moderne 
Bi-hondlungs-Apperate, do Kronke tou
hel-pen. So stounde iunske Medikamente alle
Arten fon physikaliske Bihondlungen d. h.
Bat, Massierung, Bistraalung un Uebungs-bihondlung, tou Ferföügunge.

Vor sogentig Jier gluckede den dütsken
Forsker Stricker mäd Salicylsure-Spritsen
gouden Erfoulg. Ju Wirknge waas ferblüf-fend, man dät Middel bekeem nit elk
un
een. Siet twintig Jiere wudden do Pyrazo-lonkörper in ju Bihondlung ienset.

Erste in de läste Tied rat ju Entdecknge
fon dät Nebennierenrindenhormon Corti-son, bzw. dät Zirbeldrüsen Hormon
Acth
'n Apsjon in de Wareld. Do Erfoarungen
mäd do bee Hormone häbbe in bisundere
Fälle, bi akutem fiewerhaften Gelenkrheu-matismus, wuddelk goude Erfoulge
broaght; ju Bihondlungsdur durt aber nit
tou longe durje un ock nit elke Rheuma-tiker kon mäd disse Middele
bihondelt
Wäide.

In de Praxis un Klinik is it aber bi ju
oolde Bihondlung un biwärde Medikamen-te bliuen. Do Medisine sunt ferbeterd
wudden, so mäd ju näi entwickelde Gen-tisinsure. Sucke näije 
Kombinations-Prä-perate wudden ock in
Dütsklound her-staald, as dät Rheumasan ,,pro injectione"
un dät Rheumasan ,,Dragees". Jo häbbe
den Vordeel, dät dät Touhopewirkjen fon
ferscheedene Medisinstoffe ju Heelwirkn-ge ferbetert un ock lichter tou
ferdreegen
sunt, will deer nit so fuul fon numen
wäide houget. Man heert aber ock, dät dät
fuul bipraalde Middel ferschiedene Wir-kungen häd. Dät sicherste Middel jun
Rheuma is wull immer nogh Warmte, Fla-nellhaamde un wullene Unnerklodere.

  138    ______________________________________________
Fon do fjauer Jierestieden un Klima
in Seelterlound

Di Sumer mäd sien Waksdum un Fa-wenpracht is forbi. Do Wonderfugele 
häb-be us ferlät un ju Blöütenpracht
geen in
'n Oktober tou Eende. Ploug un Spade
häbbe Teken däin un wi stounde nu wier
vor swot Lound. Merkwöidig is it, dät wi
Maanskene do Vordeele un Froigeiden fon
do Jierestieden erst dan so gjucht tou
schätsjen wieten, wenn it tou leet is. ,,Wo
gau dag ju Tied fergongt," kwede wi mäd
weemöidig Bidurjen. So schell it ock wull
monige gonge mäd de Gegenwart, mäd ju
Sumerpracht. Wät sjucht ju Wareld dag
gans ours ut, fuul flugger un fuller Hopn-gen, wen wi dät Waksen, Wäiden,
Bloijen
un Riepjen in de Natur mäd Interesse sjo
un meebeliuje. Kiekje wi nogh moal tou-räg, nu do Tüffelke, Runkeln un
Steckräiwe
in do Mieten fierd wäide, un di Roage wier
säided wärt, un vorut in dät Kumen un
Gongen fon do fjauer Jierestieden.

Ju Natur gjucht sick mast nit ätter den
Kalenner, ju häd so tou tellen hiren ainen
,,Faarplan". Den haalt ju aber trots al do
Wederferanderngen troughwech genau ien.
In de Sud-Ooldenburger Geest un sudelke
Vorlound träft dät Vorjier fon 'n füften
bit twelften Mai ien. In düt bupperrheins-ke Läiglound blöije do Apelbome
al um
den trüttighsten April, also 120 Dege ätter
Näijier. Bit tou dan tjanden Mai is bolde
ganß Middel-Niedersaxen bit Bremen in
fuller Blöüte. In Cloppenborg, Vechta,
Bersenbräg, Osnbräg un Meppen - un so-goar ap do Noudseeinseln sunt do 
Apel-bome in fulle Blöüte. Use
grote Hogefan-gebiete mäd Ayt un Küstenkanal, 'n
Loundstriek fon Höltinghusen ur Garrel
ätter 't Noudweste mouden sick nogh eeni-ge Dege geduldje; hir as ock 
noulk [= noudlk] fon
Ooldenburig un Delmenhorst fankt dät
Vorjier erste den fiftiensten Mai oun. Am
longsten mouden täiwe dät Seelterlound
un Bärßel un dan nogh ju Gegend twiske
Westerstede un Aurk; hir sett sick dät
Vorjier erste ätter hunnert fium trüttig
bit hunnertfjautig Dege siet Näijier trough,
dät is tou 'n twintigsten Mai.

Di Hogsumer kumpt hir gewönlik fon
't Aaste her. An den Bigin fon de Roagen-arn kanne wi him. Al bit tou 'n 
fjauerun-twintigsten Juni träft
hi ien an de Hunte
ur Wildeshusen bit ätter Dötlingen un ur
dät Artlound de Ems entlong ur Meppen
ap den Humling hog un bit Papenborg ät-ter Norden. Bit Peter un Paul lukt
dan di
Hoghsumer ock ien in ju Gegend an de
Hase bi Löningen, ju Cloppenborger Geest
un ju Soeste ätter bit Ayt. Dät Seelter-lound mout wier am longsten täiwe.
Hir
klinkt erste in de Wiek fon den njugen-untwintigsten Juni bit tou'n träden 
Au-gust dät erste Gesurre fon
do Maimaschi-nen un dät Saißestriken.

Mäd de Kastaien[= Kastanien]-Riepte un de Utsäid
fon Winterroage meldet sick di Herst an.
Nu urnimt dät Seelterlound, düt merk-wöidige Lound in de Fan, ju Fürnge -
'n
Teeken foar ju klimatitsk un loundwirt-schaftlik gjucht ungunstige Lage.
Bi[t] tou
den sogenuntwintigsten September is hir
dät Roage säidjen mast däin, un ungewön-lik leet nogh aptredende
Vorjiersfroste un
ock al ädder ounsettende Herstfroste 'n
Gefor foar den kienjenden un blöühenden
Roage, lääse troughwech man hunnert-trüttig Dege twiske Vorjier- un 
Herstoun-fang. Ap de Cloppenborger
Geest is ju
Tied um trüttig Dege langer un di Bur
kon deer ju Fäildorbeid ock 'n ganß Mound
langer ättergonge as in Seelterlound. ln
den noudelke Deel fon den Kring Vechte,
in de Gegend fon Bösel un Ooldenayt
wärt dät Roagesäidjen im allgemeenen bit
tou 'n sogenden Oktober bieendet, wüllt
dät ap den Humling un Ammerlound
nogh tjoon Dege langer angonge kon. Am
leetesten lukt di Herst in Noudwest-Nie-dersaxen, un in dat Ems-Hase-Gebiet
un
in 't Artlound oun. Hir wärt di Roage
troughwech ock nogh ätter den sogentin-sten Oktober säided.

Foar Seelterlound sunt do binamde Tie-den foar Roage säidgen gemeend foar
swer
Isklound un Fangrunnde. Drug soanterg
Plackelound kon nogh bit Wienachten mäd
Roage bisäided wäide, will dät Sount nit
apfjust. Fangrunnde mout in 'n Dezember
gräin biwaaksen weese wegen dät Apf-josen. 

  139    ______________________________________________
Di Smaat is 'n Fründ

It rakt Maansken, do neen Piene fäile.
Jo sunt deerum nit tou bineidjen, den jo
sunt immer in Gefor. Bi swere Kronkhei-den, so as bi Aproinge fon den
bliende
Tierm, wäide sucke Ljude nit tou gjuchte
Tied trough Smaaten woarschaued, un ofte
wärt 'ne Kronkheid erste erkaand wen it
alt [= all] tou leet is.

Düt Failjen fon Smaatempfienden is an 
sick nix Unbikaandes. Dät lait deeran, dät
do Miliarden fon lietje Nervenspitzen, do
sick allewegens in de Häid un in 't Liuend 
vorfiende un elke Biseernge fon dät Ge-weeue tou de gjuchte Tied alamierje,
sick
nit ganß entwickeld häbbe. Ju Stärke fon
dät Pieneempfienden gjucht sick nit immer 
ätter de swere fon de Geweeuebiseernge,
ju us träft. Ju honged fuulmor fon ju 
Gaaugeid ou, wo ju Biseernge entstaant
aw fon dät Tempo, wo ju sick fergrattert.
Bi Sunnenbround as Fergliek, däd ju Häid
ounfangs goar nit seer, wil ju Biseernge
gjucht longsom kumpt. Kumpt aber 'n heet
Irsen uk man 'n deel fon 'n Sekunde
mäd de Häid in Kontakt, so rakt dät 'ne
grote Piene, wen ock wegen ju kute Tied
fon ju Hitseienwirknge dät Geweeue mast-tieg [= masttied] man min
bischädigt 
wärt. Man ju Bi-seernge kem
iuen mäd grote Kittigeid.

Scherpe un dumpfe Piene. Do Doktere
makje mast ock 'n Unnerscheed twiske ju
"schärpe" Piene, ju man ap ju Buterside 
fon 't Liuend woarnimt, un ju "dumpfe"
Piene, ju hire Urseeke gewönlik in Stör-rungen fon binnere Organe häd. Ours
aber
sunt do pienewoarnimende Nervenspitsen
gjucht klouk anlaid. Ap do Foutsoolen
un ju binner Kante fon do Hounden, also
an Steeden, do ofte litje aber uunwichtige
Pieneempfienden utset sunt, lääse jo joop
in 't Geweeue ferstopped. Deerjun in de 
Näcke, an de Schullere un ock in de Läi-stengegent, dät hat allewegens
deer, wir
empfindlike Knokenanlage, grote Bloudge-fäße un wichtige Organe ticht an de

Liu-endbuterside lääse un
deerum licht Scha-de nieme konnen. Um dät tou ferhinderjen,
sunt deer ock do Pienesteeden naiher an
de Häidbupperkaante ferllaid [= ferlaid].

An bistimde Steeden fon 't Liuend rakt
it man man min aw gorneen Pieneempfin-dende Steeden, so toun Fergliek in
eenige
Ferdauungssteeden. Deerum wäide Kanker
un our Kronkheiden an disse Steeden of-te erste so leet entdeckt. Ju
Brainge 
(Ge-hirn) enthaalt ock
gorneen Pieneantenne.
Do Smaatepunkte sunt in do Bloudgefäße
konsentrierd, do ju Brainge mäd Surstoff
un Neerstoffe fersurgje. Koppiene ent-staant somäd nit direkt ut ju
Brainge, ju
wärt trough den Druck fon do Braingege-fäße ferurseekt.

Do Doktere sunt sick deerur klor, dät
man trough Meetfersäike neen gjuchte
Bielde fon ju Intensität fon do Pienen
gewinne kon. Di Smaat (Schmerz) wärt
fon morere Faktoren biienflouded, so fon
ju Hopnge, fon de Nood, aw ock fon den
Schock di sick bi 'n Uunfall ienstaalt; dan
spielt nogh ju seeliske Lage 'ne Rulle. Ofte
genöügt, as do Doktere immer bikräftigje,
all ju Hopnge ap Erlichterungen do Pienen
tou ferminnerjen un ju Ienbildnge spielt
deerbi 'ne wichtige Rulle. So konnen Ta-bletten, do blot ut Sucker
bistounde, 
trough-wech pienelinder-jent wirkje, wen di Kron-ke fäst an ju Wirkenge
leeut.

Middele, do ju Pienebikämpfung jonje [= tjonje],
rakt it genough. So erhögerje do so nam-de Analgetika ju Pienewelle 
[< Schmerzschwelle?] fon do Ner-ven:
do Pienereitse konnen dan bitjudent
gratter weese, bifor di Nerv reagiert un
'n Pienesignal ätter ju Brainge saant. Lo-kal deföüllos [= geföüllos]
makjende 
Middele deerjun,
as dät Procain, biwirkje 'ne fulle Utschaltn-ge fon 'n Nerv aw 'ne ganße 
Nervengrup-pe, so dät neen
Pienesignal mor ätter de
Brainge apstige kon.

In elke Fall is ju Piene 'ne ganß wichtige
Helpe foar den Dokter. Ju Piene maket
den Kronken deerap apmerksom, dät deer
wät nit in Ordnung is in sien Liun, un ju
helpt den Dokter deerbi, do kronke Stee-den tou fienden un ju Urseeke fon
dät
Lieden fästtoustaln. Sunner ju Piene kud-den wi nit moal leere, us vor
schadelke
Ienfloude tou biwoarjen. It waas mugelk,
dät wi all an Kronkheiden storwen, bifor
wi deer bäte kemen, dät wi kronk wieren.

  140    ______________________________________________
Wo sag dät hir vor twodusend Jier ut?

Uum in dät Dunkle fon use vorgeschicht-like Tied 'n bitjen mor Ienblicke
tou 
häb-ben, is it nödig aal
dät tou sammeljen, wät
us deerbi helpe kon. Albrecht Saathoff,
Göttingen, skrifft: As dät Romske Riek
tou ju Tied fon Christi Geburt ap de
Höchte fon siene machtfulle Entwicklung
stud, tried dät Friesenlound in dät fulle
Lucht fon de Geschichte. Do Aettergjuch-te ur do Friesen un hire Lound sunt

al-lerdings man spoarsom.

Di romske Skriftstaler, di allere Plinius,
di bi den Utbreek fon den fjurspäijenden
Birig Vesuv in dät Jier njugenunsogentig
umekemen is, schildert us wull ut aine Bi-obachtnge den primitiven Toustant
fon use 
Kustenbiwoonere, as jo nogh gvrneen [= gorneen] Dy-ke hieden. Di Ocean
trong 
deer deeges
twäije, mäd gewaltigen Anstrom wied in
't Lound. Man kon in 'n Twiuel weese, aw
me hir Lound aw 'n Deel fon dät Meer vor
sick häd. Deer woont dät Foulk ap hoge
Aeidhügele, do ätter de Erfoarung, wo hog
ju Floud sticht, sälwen apsmieten sunt. In
do deerap baude Hutten glieke jo Seefoa-rer, wen dät Meer dät Lound umher 
bi-deckt, un Wrackbiwooner,
wen it touräg
ronnen is. Uum do Hutten herume fange
jo Fiske, do mäd dät Waater touräg driue.
It is him nit mugelk as hire Nabere, Vey
tou hoolden um sick fon Molk tou ernär-jen. Nit eenmoal wülde Dierte läite
sick
deer sjo, will Buske un Struke failje. Ut
Schilf un Sumpgers floaghte jo Beende
foar hire Nette. Mäd do Hounden pressje
jo den Muddeslamm un drugje him in
Wiend un Sunne. Deerap sjode jo hir Ie-ten un wörmje sick. Tou dräinken
häbbe
jo blot Rienwoater, dät jo in Slote vor 't
Hus apbiwoarje. Un wen disse Maansken
dälig fon dät romske Foulk bisiegt waide,
bale jo fon Sklaveräi. So is it weer: dät
Schicksal schoont fuule tou hire Stroafe.

Utfürlik schildert Tacitus (sturwen Jier
hunnerttwintig ätter Chr.) in sien Bouk
,,Germania" do eempelnde Foulkstämme.
Een bisunnered Lob krige do Chauken

twiske Ems un Weser. Een unner do Ger-manen hog aghted Foulk, dät sien
Gröte
trough Apjuchtigeid [= Apgjuch..] tou ferdägenjen säckt.
Jo liuje sunner Häbsucht un Wüldigeid
rauelk vor sick wai, makje neen Kriege un
gonge nit ap Roweräi un plunderjen ut.
Dät is 'n gouden Biwies fon hiren Moud
un Kraft, dät jo hire Urlaingeid silärge nit
trough Ungjucht tou krigen soaghten. Aber
wen ju Nod dät ferlonged, häbbe jo ock aal
Ouweerrewen bi de Hand un 'n Heer
staant klor. Kerle un Hangste genoug.

Cäsar Augustus hied den Plan, dät
romske Riek ur den Unnerrhien bit tou
de Elbe uttouwiedjen. Sin Stäifsuun Dru-sus fäng in dät Jier twelif vor
Christus
Kriech oun mäd do Germanen. Do Friesen
(westlk fon de Amze) mosten sick reeke,
den jo wieren jun do Romske tou minner-mächtig. Drusus sag ien, wo swierig
di
Kampf fon de Seekante her waas. Um
den geforlike Way ur de See mugelkst
tou fermieden, liet hi Kanale baue twiske
do Woaterloope Rhien, Yssel, Vechte un
den Middelsee un staalde so 'n Woaterway
her, ap den hi bolde bit tou de Amzemün-dunge foare kude. Bi sn [= sin] 
twäide Urloop in
de Gjuchte ap de Elbe, statte hi vor de
Amzemündung ap ju Ouweer fon do Chau-ken bi de Insel Burchana. Hi slug ju 
Ou-weer toräg, man fere kem hi
nit. In dät
Jier njugen v. Chr. troug [= trong] hi ferre sudelk
ätter de Elbe vor. Hir tried him, so fer-telt 'n romsken Geschichtsskriuer,
'n Wiuw
fon Hünengröte jun un kwäd: ,,Wir wolt
du wai, du nimmersäde Drusus? Dät
Schicksal häd di nit bistimd, alles tou
sjoon! Gong wier touräg, den dien Doaten
un din Liuens-Aeiwend is nai heranke-men." Ju Profesäinge is bolde utkemen.
Drusus geen wier ume, hi wud kronk un
storw unnerwayens, bifor hi den Rhien
wier tou sjoon kreg.

Nu urnoom sin Brur Tiberius den Gene-ralbifeel ur do Legionen. Erste in dät
füfte
Jier ätter Chr. wud hi Heer ur do Chau-ken un bisette hire Lound.

  141    ______________________________________________
Fjauer Jier leter slug di Cherusker Ar-min (Hermann) in den Teutoburger
Busk
den Varus siene Legionen. Dissen Bi-fräiungssleek in ju Teutoburger Gegend
kudden do Friesen un Chauken nit mee-makje.
Aetter Cäsar Augustus sin Dod kreg
Drusus sin Suun Germanicus den Apdrag,
den Kriech fouttousetten. It geen deerum,
dät ur ju Macht entschatt wäide schul.
Armin hied do Cherusker un do Nabere
tou 'n Kampf aprupen. 'n grot Heer hied
Germanicus in dät Jier füftien mobil ma-ked. Hi saande den Fäildheer
Caecina mäd
fjautig Kohorten trough dät Brukterer-lound an de Amze. Ju Riederäi 
komman-dierde di Fäildheer Fedo
trough Fries-lound. Germanicus sälwen foarde mäd
fjauer Legionen tou Schip ap den Woater-way ätter de Amze. Do Apdeelungen 
träf-den sick, fielicht in ju
Gegend fon Lin-gen. Germanicus ferfoulgede Armin in un-wegsome Gegenden,
wir ju
Riederäi iuns-ke do tou Helpe saande Kohorten in ju
grotste Klemme kem. Germanicus moste
sick foar 'n Tourägtog entslute, nom aber
dät our Jier den Kampf wier ap. Hi orbei-dede den Vormarsk in 't Kleenste
ut un
liet 'ne Flotte fon dusend Schiepe baue,
wirap do Legionen bit joop in 't Fäindes-lound trasportierd [= trans..] 
wäide schulen. Di
Vormarsk geen fon de Mündung fon de
Amze ut; hi kud 'n Deel fon de Flotte
touräg läite, wil do Anwonere sick
nit fäindlik ienstaalden. Do Chauken
foulgeden sogoar dät Heer as Helptruppen
in den Stried jun do germaniske Brure.
In ju Gegend fon Idisiaviso, deeren Lage
- woarschinlik fon de westfälske Ispou-te - unbekaand is, kem it tou 'n
Kampf
mäd Armin. Armin wudde bisigt un swer
ferwuunded. Hi waas in Gefangenskup
kemen, wen him do Chauken in 't romske
Heer nit holpen hieden. As di Sumer
mast tou Eende waas, saande Germani-cus 'n Deel fon sien Legionen in do 
Win-terquatiere. Do our bleeun
ap do Schiepe
un foarden de Amze herunner an de See.
Hir biliude dät Heer 'ne furchtbare
Stormfloud un 'n groten Deel fon de
Flotte geen unner; di Fäildheer sälwen
kem deertrough in 'ne fertwiuelde Lage.

It gluckede sien Heer in do Qua-tiere tou brangen. Sin Eergeits dreeu him,
den Kriech dät our Jier fouttousetten.
Man di Cäsar Tiberius rup him touräg
un saande him ätter Illyrien. ,,So wääs
dät gnoug mäd do Erfoulge un gnoug
mä do Schicksalsleeke." Dät waas 'n Traal-punkt in Dütsklounds Geschichte. 
Do An-strengungen fon do
Romske, Dütsklound
tou bisitten, hieden nu 'n Eend.

Tacitus brankt nogh eenige Aetter-gjuchten ur do Friesen. In dät Jier
 njugen-unfiftig wieren do Friesen
bit tou 'n Rhien
vorruckt, um sick ap heerenlos Lound an-tousiedljen. Jo hieden al Huse baud
un
Fäildere bisäided un biplonted, as di
romske Loundfleger him dät ferbod un
truhede mäd Gewalt. Do Friesenanfürer
Veritus un Malorix fersoaghten dät int
Goude un dorsten hire Wonske in Rom
vorbrange. Wüllt jo deer ap den Empfang
bi den Cäsar Nero täiwden, bisoaghten jo
dät Pompejus-Teater. Dät Schauspill fer-studen jo nit. As jo unner do
Senatoren
eenige Kerle in fraamde Trachten seegen,
bifräigeden jo sick, wät dät foar wäke
wieren. Jo kregen tou Ontwoud: Boten
fon Foulkstämme, do sick trough bisun-dern Moud un Trjoue jun Rom 
utteeken-den. Do rupen jo: Neemens
staand, wen
dät sick um Weer un Trjoue hondelt, do
Germanen vorut. Jo studden ap un setten
sick monken do Senatoren unner den Bi-fall fon do, do dät biobachteden.
Cäsar
Nero slug hire Bidde ou. As do Friesen
sick weigerden, dät Lound tou ferläiten
wudden jo deertou twongen.

Frisen un Chauken wäide nogh binamd
in ju Schildernge fon den Aprur fon den
Bataveranfürer Civilis ju do Romske an
den Unnerrhien in do Jiere njugenunsex-tig un sogentig. In dät twäide
Jierhunnert
wäide Friesen in dät romske Heer bit-jugd. Um dät Jier twohunnert wäide do
Friesen foar dät läste Moal in romske
Skrift binamd. Di Nome fon do Chauken
wärt nogh in dät Jier fjauerhunnert an
den Unnerrhien erwäänd. Bit tou dät
Jier sexhunnertaghtunsogentig lait foar
us dät Friesenlound int Dunkele.

  142    ______________________________________________
Foar us SeeIter lait ock ju vorgeschicht-like Tied in 't Dunkle as foar
ganß 
Fries-lound. Ut do
Schilderungen, wo Drusus sin
Suun as Fäildheer mäd dusend Schiepe ap
de Amze fon de Mündung her, do Legionen
joop in Fäindeslound transportierje liet,
un dät hi kud 'n Deel fon de Flotte tou-räg läite, wil do Anwoonere sick
nit 
fäind-lik ienstaalden. Hir
lait klor ap de Hounde,
dät do Romanske ju Seelter Aei um ju Tied
schippbar maked häbbe, d. h. dät jo fon do
träi Irme in Hollen den Middelloop utbag-gerd häbbe, un ock in Scheddel un
Romelse
ut morere Irme aan schipbaren Woaterloop
maked häbbe. Ock as sicher ountou[n]imen
is, dät do Westfriesen ju Gelägen-heid woarnummen häbbe, ap den 
Woa-terway Seelterlound tou bisideljen.
Jo
brukten Holt um Huse tou bauen un
Strukwierk foar den Fiskfang. Jo floagten
mäd do Buske Hauden um do bi Tide
touräg driuende Fiske lichter tou fangen;
ock as Fjurnge waas Holt so nödig. So
entstud ap dät seelter Joop ju Schipfoart
twiske Ellerbrouk un Frieslound un waas
it mugelk, dät do Seelter in de erste Tied
ganß fon Hondel un Schipfoart liuje kud-den. Do poor Chauken, do um ju Tied
Seelterlound biwoonden, wudden fon do
Friesen fertrongen aw bleeuen, as do so
nämde ,,Hünen" as Schepere in 't Lound.

As mäd Kaiser Korl d. Groten un den
helge Ludgerus ju geschichtlike Tied oun-fangde foar Seelterlound, foonten
do Bee
an de Seelter Amze 'ne sogenhunnert Jier
oolde friesiske, fräije un aijenständige
Siedlung, ju ours neemens unerordned
waas, as den jewiligen touständigen Frie-senkönig as gäistigen Hersker.

Dät ju seelter Siedlung ut ju romske
Tied stamt, is biwiesen trough Claudius
Ptolomäus Geografi, di ju Siedlung ,,Sia-tutanda" binamde un ätter Longe-
un
Brattengrade biskrifft um hunnertsogentig
ätter Christus.

Deer sunt all fuul Bouke ur Seelter-lound skriuen, man jo bigjuchte aal ut
ju
geschichtlike Tied an Hound fon Urkun-den, Gjuchtsakte, Iengoawen usw.
Sello,
di ju ooldste Forskung apstaalde, fertonkje
wi wull 'ne Urkundensammlung, man hi

brankt neen Lucht in ju dunkle vorge-schichtlike Tied. Ju Fermoudnge, dät
do
Seelter ut ju Dollartgegend fluchted sunt
vor ju ferheerende Stormfloud, stimmt
nit. As Biwis wärt ounroat dät do Seelter
nogh bit in de läste Tied grote Gersloun-deräien in Potshusen hieden, un
deerum
so fuul Butere ouläwerje kudden. Is dät
so? Vor den trütigjierigen Kriech hieden
do Seelter 'ne glorike Tied. Ju Schipfoart
waas wegen 'ne Feedeangelegenheid fon
de Papenborger Amze ap de Seelter Amze
un de Soeste ferlaid. Ju Schipfoart wud
deertrough mor as ferdubbeld. Ju Eed-greeuräi ron ap Hoghturen un ju Utfuur
broaghte fuul Jäild herien bi do hoge Eed-priese. Dät Jäild wud wier
nutselk anlaid
in Loundkope in dät Jümme un Ledage-biet. Do wiuliude bihongeden sick mä
Gould un Sälwersmuk. Do Woonungen
wudden dekorierd mäd Tinnen-, Koper-un Messinggeschier.

Dan kem di longe Kriech mäd rowjen,
plunnerjen un barnjen; ju Schipfoart wud
tou 'n groten Deel stillaid un ju Eedut-fuur loonde sick nit mor, as in
Hollound
un Frieslound Kanale greeuen wudden,
wiertrough do Eedpriese herunner geenen.
Seelterlound wudde ärm. Ju twäide Fer-moudnge, dät do Seelter hire Lound
fon
den Humling her bisiedeld häbe schäln,
häd di Burenroat Schulte in senn [= sien] Bouke
ur Seelterlound klor widerlaid. Dät do
Seelter oolde Friesen sunt, ferrät ju Sproa-ke. Dät do Seelter schäin erste

leter in ju
geschichtlike Tied ienwonderd weese, wil
ju Amtssproake dät Platdütske waas, is
deermäd widerlaid, dät ju seelter Sproake
nit skriuen wudde, deer ju dag nit fersteen
wudde ton do Nabere in den Hondel un
Ferkier. Wi leeue, dät ju seelter Sproake
ju sälge is, ju do Friesen vor twodusend
Jiere bald bäbbe. As Hollound nogh tu [= tou]
Dütsklound heerde, kud me fon Seelter-lound ätter Westfrieslound gonge
sunner
Pass, Utwis un Toll. Erste trough dät
näije Scheed reet di Ferkier ou un wud
blot nogh 'n bitjen unnerheelden troug do
Mäddere do tou Fout ätter Ljouwert gee-nen.

  143    ______________________________________________
Do Mansfelder 1623 in Ooldenayt

Di trütigjierige Kriech toobede in Dütsk-lound as Bürger un
Religionskriech. Do
Mansfelder wieren dät Jier deer vor al in
Ayt, Ooldenayt und Seelterlound weesen,
un nu wieren jo al wier in Ooldenayt. Di
Urloop in dät vorrige Jier hied do Mans-felder anschiend goud gefaaln, dät
jo so
gaau wierkemen. Man dütmoal kem it ours.
It waas in de Adventstied sextienhunnert
trjountwintig as jo wier in Ooldenayt lee-gerden.

Di Kaiserlike Fäildheer Tilly lieg mäd
fiuuntwintigdusend Suldoaten bi Cloppen-burg un soande fon hir ut 'ne
Abdeelnge
unner den Bifeel fon Kaptain Schaffhau-sen ätter Ayt.

Ap den njugentiensten December gree-pen do Mansfelder, do in Ooldenayt in
Quatier ligen, foar dät erste Moal ju Städ
Ayt oun. Oberst Limbach fon do Mans-felder fersoaghte ju Städ un Festung
Ayt
trough siene Urmacht tou Fall to bran-gen. Man Tilly siene Truppen un ju 
Bür-gerweer dreuen do
Oungriepere immer
wier ap Ooldenayt touräg.

As do Mansfelder fon Frieslound her
grote Truppenferstärkungen kregen, soan-de Kaptain Schaffhausen um Helpe
ätter
Cloppenburg an sin Obersten Erwitte.
Fäildmarschel Graf von Anholt, soande
deerap den Haedmonn Mähler mäd sien
Foutsuldoaten as Fersterkung in de Städ.
Oberst Erwitte biddede, den Stried um ju
Hansestäd sälwen entscheede tou duren.
As hi ju Erlaubnis kriegen hiede, mar-schierde hi mäd sien Regiment, dät 
Salz-burgusche Regiment un
morere Fouttruppen
fon dät Anholtske Regiment fon Longför-den ätter Ayt.

As jo sick in Ayt träfden, heelten jo 'n
Kriechsräid ou mäd do stationierende
Truppen un kreg di Oberst 'ne Ursicht ur
ju Stärke fon den Fäind.

Aetter den Bisäik fon de Christmisse ap
den Wienaghtsday, geenen Oberst Erwitte
sien Truppen tou Offensieve ur. Do Mons-felder hieden grote Ferluste un
looken sick
touräg ap den Ooldenayter Serkhoaw.
Oberst Erwitte forderde den Fäind frough

'n Trompeter ap, sick tou reeken. Do Fer-hondlungen hieden nam [=nan]
Erfoulg, wil di
Fäind 'n fräijen Outog mäd alle Rewen un
Foonen ferlongede. Ap disse Fordernge
geen Erwitte nit ien un rate den Bifeel
ountougriepen. Ap den sexuntwintigsten
December s'mäidens saande Erwitte nogh
'n Moal'n Trompeter un forderde den
Fäind touäde [= tou de] Urgawe ap; un as hi ou-liende, greepen do Truppen 
s'mäidens um
fjauer Ur oun.

As wegen sterken Frost neen Aeidwalle
apsmieten wäide kudden, broughten do
Truppen bileedene Mjukswayne mäd oun-baude Schjootslitse un schowen se an
do
Serkhoawsmuren. Fon Ayt her marschier-den do Anholtske Truppen ur ju koale 
Hee-de. As do Mansfelder dät
grote Heer fo[n] Fout-foulk un Riedere kumen segen, wülln jo
sick reeke. Erwitte liende ou, den sien
Heer stud klor apstaald. Hi liet ontwoudje:
,,Ik hopje, dät wi mäd Gods Helpe jou
aal de Hals breke." Hi liet him aber mee-dele, dät jo hire Foonen un Rure
oureeke
un sick gefangen reeke schuln, wen nit,
dan wudden jo aal deelhauen.

As Ontwoud ap dütt Ultimatum saanden
do Mansfelder do Oberstleutnante Belles-heim un Meppel tou Erwitte un 
wonske-den our Bidingungen.
Erwitte liende ou.
Do Mansfelder nomen do Bidingungen oun
un biraten sick in Gefangenskup. Oberst
Bardun von Limbach, die Kommand[a]nt un
sen [= sien] Offisiere wudden ätter Warendorf in
Gefangenskup broaght, do eenfache Trup-pen bleeuen erste in Ayt.

In dät Pristerseminar in Münster is 'n
Skriftstuck mäd foulgenden Bigjucht tou
lesen: Weerer un gründliker Bigjucht do
vor Ayt den 25. un 26. Dec. Anno 1623 in
de Nome un mäd de Helpe fon dät naige-borne Christkind gluckelk erheeldenen
Sieg un ju Niederlage eeniger Mansfelder
Regimenter. Domals di Oberst Limbach,
träi Obristleutnants [= Oberst..] Lauwick, Bellersheim
un Meppel, do Kaptaine Joh. Albrecht,
Graf tou Solms un 40 Offisiere un 500 Sul-daten gefangen, di Rest, so 500
deels dod
aw ferwuunded.

  144    ______________________________________________
Die Graf fon Teklenburg in Seelterlound

As in Frieslound grote Ferwöüstungen
an Wierke wieren, häbbe do Seelter, ät-ter den Geschichteskriuer Emmius sin
Bigjucht, sick um ju Tied fräiwillig in den
Schuts fon den Grafen fon Teklenburg bi-rat um ihre Fräigeid un Sicherheid
we-gen.

In dät Jier trätienhunnertfjautig as di
Graf Nikolaus fon Teklenburg mäd sien
Heer in Ayt Manöver ouheelt, saanden
do Seelter Biapdragde ätter him un lieten
fräigje, aw hi ju Fräigeid fon Seelterlound
unner sin Schuts staale wül; jo wüllen him
deerfoar jierlik fjauer un'n holwe Tunne
Butere läwerje (1350 Puund). Di Graf
nom dät oun un bisoaghte Seelterlound
mäd sien Heer. Do Ayter leeuden, dät hi
Seelterlound eroberd hiede un mene dät
dälig nogh. Die Graf ferspriek do Seelter
hire Fräigeid tou läiten as: aine Ferwal-tung, fräije Jagd un Fiskeräi, ock

houge-den jo neen Suldoaten
tou staalen ours as
hire aine Weer tou unnerhoolden un wen
nödig ju Festung Ayt tou helpen. Deer
wiren do Seelter mäd ienfersten un häbbe
dät Ferspreeken heelden.

Mäd de Tied wud ut dät edle Rieder-foulk 'n Rowriederfoulk. So as so fuul
Rowriedere, looken ock do Grafen fon de
Teklenburig ur dät wiede Amzelound, ur-fällen do Hondelsjude un kemen mäd
'ne
grote Büte an Jäild un Vey ätter Hus. Jo
holpen un bischütseden do Vitalienbrure
(Gliekdeeler) un do holpen do Riedere.

Do Klagen ur den unsicheren Toustant in
Hondel un Ferkier, hogen extra Toll foar
de Schipfoart, wudden immer luder. Dät
Foulk waande sick an do Biskope fon
Münster un Osnbräg.

Do Biskope fon Münster un Osnbräg
sammelden 'n grot Heer, um mäd ju Row-riederploge in hire Lounde atourumjen

[= aptourumjen].
Touerst bileegerde dät Heer ju Cloppen-burig, ju sick ätter 'ne kute
Ferdägenge
raate. Deerap look dät Heer ätter Ayt un
de Snappenburig bi Bärßel. Ju Snappen-burig ju in den noudwestlke Winkel
lig,
wir dät Godensholter Joop in dät Bärße-ler Joop mündet, wudde den
Aeidbou-den 
gliekmaked, woarschienlik ock ju Bu-rig tou Ayt un ju Cloppenburig.

Aetter den Sieg fon do Ferbündede hied
ju Gewalt fon do Teklenburger in dät
Münsterlound 'n Eende fuunden. Ap den
fiuuntwintigste Oktober fjautienhunnert
tried di Graf Nikolaus fon Teklenburg
ju Heereskup ou, ur Amt un Burig tou
Cloppenburg, ju Burig un Städ Ayt un ju
Snappenburig; dan ap alle Göüdere un
Ienkumen in do Cespele Ooldenayt, Kra-pendorf, Lindern, Lastrup, Löningen, 
Es-sen, ap dät Bärßeler Joop,
Scharlefresen
bi Tjotern un wir se ours nogh ligen. Dan
nogh, as groten Ferlust, ap dät Amzelound.

Dät Seelterlound is nit mee apnamd, 'n
Biwies dät do Teklenburger deer nit as
Hersker goolten. Do Seelter hieden him
blot iensett as Bischütser in Kriechstie-den un bitaalden him deerfoar. Un
as den
Grafen siene Maght breeken waas, saan-den do Seelter wier Biapdragde ätter
den
Biskop fon Münster un lieten fräigje, aw
di Biskop den Schuts ur Seelterlound ur-nieme wül unner do sälge
Fereenbarngen
as mäd den Grafen fon Teklenburg. As di
Biskop deermäd ienfersteen waas, läwer-den do Seelter alle Jiere hiere
Butere ou
an ju biskoplike Ferwaltnge in Ayt trough
aal do Jierhunnerte bit Kaiser Napoleon
sin Brur Jerome, as König fon Westfalen
un dät Weser-Amzelound, dät ferbood.
Achtienhunnerttrjo läwerden do Seelter
hre Butere foar dat erste Moal in Oolden-burg ou. König Jerome noom do
Seelter
hire Fräigeid, ferkopede dät seelter Archiv
in de Romelster Serke mäd dät Siegel un
aal do Dokumente. As hi mäd sin Königs-tittel Dütsklound wier ferlät hiede,

foon-ten do Seelter fon hire
Papiere nix wier.

Ju Ooldenburger Regierung urnoom
Seelterlound in Ferwaltnge. Do trjo seel-ter Cespele wudden dät Amt Ayt
toudeeld.
Monige Moale häbbe do Seelter hire oolde
Gjuchte wier ferlonged, aber immer ou-wiesd un in Jäilstroafe numen, den jo
kudden sunner Dokumente nix biwise. Ock
ju Butere wud fon Ooldenburg ferlonged
tou do Stjuren un häd it ofte Stroafjäil-der kosted, bit se touläst as
Stjurougawe
bitald wäide kudde. (Foutsetnge foulged)

  145    ______________________________________________
Ju friesiske Sproake in Seelterlound

Ju ooldfriesiske Sproake is nu nogh in
Seelterlound, wen ock nit as Kultursproa-ke, wäil aber as Foulkssproake in
Gebruk.

In Aastfrieslound is ju al longe nit mor.
Zylmann ,,Ostfr. Urgeschichte" 1933 S. 177
skrifft: ,,. . . wil tou Eende fon dat 14.
Jierhunnert ju friesiske Sproake in Aast-frieslound vor ju läigsaxiske tou
wieken
bigint un leeter gans utsträft [= utstärft]." Ju frie-siske Sproake kud
somäd 
in Seelterlound
ut Aastfrieslound siet ju Tied nit mor
förderd wäide. Fon hir ut mout me dag ju
eensigste fon buten kumende Anregung
säike.

Di Ferkier mäd do our umetou lääsen-de Bisirke förderde blot dät
Plattdütske.
Dät dät friesiske Dialekt in Seelterlound
heelden wudde, mout deerum as 'n urut
merkwöüdigen Fall jäilde. Ju Erklärnge
foar dät Foudbistounden kon wull nit blot
in ju ousletene Lage trough do grote
Aast- un Westfane fuunden wäide. Trough
ju Schipfoart ap de Seelter Amze un den
Hondel mäd Frieslound kemen do Seelter
fuul mäd ju platdütske Sproake in Kon-takt, un wil do Nabere hire Sproake
nit
ferstuden, mosten jo sälwen plat bale. Do
Wiuwljude deerjun kemen ut Seelter-Iound bolde gornit herut. So bleeu dät
trough aal do Jierhunnerte bit um njugen-tien hunnert, as di Sträiten- un 
Irsen-baanferkier ju
Schipfoart oulösede. Deer
wieren man ankelnde Huse wir plat aw
hogdütsk baald wudde. 1891 wudde ätter
Kollmann nogh in Scheddel 87,4 Procent,
in Romelse 89,2 Pr. un in Struckelje 45,2
seeltersk baald. Deerjun in Näischeddel
dät erste siet 1821 bistud as Näisiedlung
man blot 12,7 Procent. In den Bokelesker
Bisirk un do Naisiedlungen an do Kanale
wudde plat baald. In Scheddel un Romelse
häd ju Seelter Sproake ju grotste Ut-deenge.

Ju friesiske Sproake in Seelterlound kon
as sicheren Biwies jäilde, dat do Seelter as
Friesen ienwonderd sunt, un di Gruund
deerfoar, dat ju Sproake nogh bistaant,
mout al in ju Ixistens [= Existens?] fon dät fröühere
nationalfriesiske Gemeenweesen soaght
wäide. Seelterlound bleeu aal do Jierhun-nerte een mor aw minder
fullständig
touhopesleten politisked Lound mad aine
Ferwaltnge, ju blot in ju friesiske Fräi-geidsbiwegenge tou säiken is.
Trough ju Ainständigkeid fon dät
Lound waas ju Mugelkeid raat, ju Sproa-ke tou hoolden. ,,Ne our Anregung
foar
dät hog hoolden von ju friesiske Sproa-ke kon ock in ju Surge um do
Privilegien
un Fräigeidsgjuchte laen häbbe. Mäd dät
Apreeken fon ju Sproake, wudde so tou
tellen dät Erwe fon do Vorfoaren, dät
friesisk Herkumen waas, un friesiske Art
entstamde, dät me Privilegien namt, fräirat.
Dät ferdrägt sick aber nit mäd dät Lound-gesets fon do Seelter un hiren
friesisken
Fräigeidssin. Um do Privilegien tou er-hoolden, wudden alle pasjende Middel

an-waand. As Haedbiwies foar
ju friesiske
Fräigeid kud aber ock ju friesiske Sproake
jäilde. Sogoar ju oolde fräije Stellung fon
do Seelter junur dät our Loundfoulk, do
ock ätter Emmius ju friesiske Fräigeid
fon do Oberledinger un our friesiske
Nabere urragede, moste een nationalfrie-sisked Sälwenerkannen förderje, dät
sick
ock wier förderjend ap ju friesiske Sproa-ke utwirkje kudde. As do Seelter 
achtien-hunnertfiftien 'ne
fräije Reklamation um
hire oolde Gjuchte ienraaten, wudde dät
as Empörunge apfoated un 'n Militär Kom-mando ätter Romelse saand, dät aber

bol-de wier oulook. In dät
Bibihoolden fon
dütt friesiske Vorfoaren - Erwe bit tou
de Gegenwoart, kon ock 'n groten Andriu
foar dät hog hoolden fon de Seelter Sproa-ke in disse Tied fuunden wäide.

Nit alleene häbbe do Fane ju Sproake
heelden, deer wieren gans our Gruunde
foar. Dät scheen hoolden fon dät Seelter
Foulk fon framde Miskung; Seelter hülke-den blot Seelter. Di Stolt as
scheene
Friesen ut oolde Tieden ferdägende ju
Fräigeid; alles wät ju Fräigeid in Gefoor
broaghte, waas fäindlik. Di Riekdum vor
den trütigjierigen Krich heelt dät Foulk
touhope; Hondwie[r]k, Hondel un Ferkier
wiren ap de Höchte. Fräigeid, een Sproake
un aan Glowe deerut bistud Kleeuerbläd
fon Seelterlound.

  146    ______________________________________________
Do Scheedsloote um Seelterlound

Bit tou dät sextienste Jierhunnert wie-ren do hoge Fane nogh wook un wäit.
Deer waas neen genau Scheed nödig buppe
in do Fane, wil do Schepere mäd do Schäi-pe nogh nit buppe bliue kudden.
Ours
waas dät int Sude wir do hoge Fane un-nerbreeken wudden trough do 
Woater-lope, [do] nomen dät Rienwoater
ap un dät an-läsende Lound kud as Schäipweede binut-sed wäide; un dät
Niedelound kem foar
Ho un Kuweede in Froage.

Bit tou ju Tied hieden do Seelter nogh
neen fäste Scheede ours as in't Ooge faaln-de Punkte; so di Schillerbirig
an den Way
ätter Ayt, wir nu ju Irsenbaan ur den
Küstenkanal fiert, di Aeisbusk twiske Ohe
un Marka un wir do bee Woaterlope sick
fereenigje, also ju Seelter Amze oun-fankt.

As um fiftienhunnertfiftig Seelterlound
den hogsten Liuensstand liude in Foulge
fon den flotten Hondel un Schipfoart,
geenen do Scheddeler naturgemäß deer-tou ur, sick int Sude wirtschaftlik
tou
entwickeljen wil deer nogh Rumte waas.
Aan Scheddeler Bur hied 'n Maans-ke hilked ut Lorup. Do Lorper wieren
deermäd ienfersteen, dät di Bur in dät
Lorper Gebiet weedje dorst; hi dor-ste ock 'ne Schepkowe baue in
de Naite fon den Aeisbusk. Man bi litjen
wudden deer twiske Küstenkanalbräg un
Näischeddel immer mor Schepkowen
baud un ju Weede in Gebruk numen. Do
Lorper Buren hieden nu Nood, dät ut ju
stillswiegjende Duldnge 'n Riucht ent-stounde kudde. Deerum ferboden jo do
Scheddeler fon nu an ju Weedebinut-senge. Do Scheddeler wieren deer aber
nit
mäd ienfersteen un raten ju Weede nit
ap. Ju Stimmung wudde ap bee Sieden
kritisker un deerut entstud touläst 'ne
Feede twiske do Seelter un Lorper Buren.
Ju Klopperäi fäng oun bi den Aeisbusk.
Do Lorper, do sick weerden mäd aller
Kraft, mosten wieke. An de Seelter Graft
staalden jo sick tou den Haedkampf. As
ju Sloheräi wier ounfäng, kemen do
Scheddeler Wiuwe mäd hiere Flürhoude
ap de Kop fon Wieden in Sicht un do
Lorper do dät tou sjoon kregen, meen-den dät deer 'ne Reserwe in 'n Anmarsk
waas. Jo nomen hiere Ferwuundede me
un lieten aan Doden touräg. So eendigde
di Stried mäd ju Niederlage foar do
Lorper.

As Foulge fon dissen Weedestried twis-ke do Scheddeler un Lorper kem 'ne 
Fer-eenbarnge in Cloppenburg
toustande ap
den tjanden Dicember fiftienhunnertagun-fiftig. Tou beesidige Bifoulgenge
fon do
Fereenbarungen, wudden fon de Bihörde
ut, do Ferdragsbidingungen apstoald. An
den Ferdrag wieren bideeligt do Amtslju-de fon Cloppenburg un Meppen un as
Bi-apdragder foar Scheddel
Rolef von Lut-ten, un foar do Lorper Hinrich von Cam-pen to Schwakenborg.
Aetter
diesse ur-kundlike Deelskrift ut ju Markenakte A
III 9d fon dät hiesige Katasteramt, wud
dät Scheed un dät Weederiucht genau
fästlaid.

As Scheed, ju Lienje fon den Boaren-birig in lieke Lienje bit an ju Seelter
Graft un fon hir wider bit tou ju Free-sen-Kuhle, un dan fon ju middelste 
Free-sen-Kuhle ap Wilken
Cammers Wiske in
ju Gjuchte ap Esterwege bistimd. Ju
Binutsenge fon dät Lound schäl dan do
Lorper un do Scheddeler, elk an hiere
Kante fräi stounde. Elk schäl sick an dät
Scheed hoolde. Dät Vey, dät ur den
Scheedsloot kumpt, wärt schät un mout
deerfoar Schätjäild bitaald wäide. Do Lor-per duren do him as Prifat-Aindum

hee-rende Wisken, ätter
Scheddel un Ester-wege wai lääsend, wider binutsje as Wee-de un tou Ho,
duren aber
nit ju Sched-deler Weede bihinderje.

Dät Objekt fon den Stried waas di
swote Fan, wät dälig as Näischeddel bi-namd wart. Aetter den Bidjucht 
[=Bigjucht], häbbe do
Scheddeler hire Märk ut dät Hümlinger
Gebiet bidedent fergratterd. Dät do Lor-per den Aeisbusk as Scheed
bitrachted
häbbe, tjut deerap wai, dät jo dät Gebiet
al in oolde Tieden as Aindum in Gebruk
häiwed häbbe. Do Hümlinger mouden ock
wull fon jeher ju Marka as Scheed twis-ke den Lerigau un den 
Hümlinger-Agro-dingau bitrachted häbbe. Dät
Woud Mar-ka tjut deerap wai as Scheed.

  147    ______________________________________________
Hirtrough wudde ock Klorheid schafed,
wät dät mäd dät fürstlike Jagdslott ap sick
hiede. Dät stud in de Naite fon ju oubree-kene Ticheläi in Näischeddel Flur
XII.
Warschienlik heerde dät den Hertsog fon
Arenbirig-Meppen. Do Seelter hieden fräi-je Jagd un duldeden neen framde
Heeren
in hire Lound. Dät Jagdslott stud aber ap
Boarenbirger Gruunde ju erste fiftiennhun-nertaghtunfiftig an Seelterlound
kem
trough den fon de Cloppenburger Bihörde
biurkundeden Fergliek. Dät Jagdhus hied
foar do Seelter min Tsweck un wudde lee-ter as it baufällig wudde
oubreeken.

Wrees, dät fröüher tou Werlte heerde,
lieg ock nogh mäd 'n litjen Aantje Scheed
an Seelterlound. Erste trough do Näisied-lungen fon Näiwrees un Gehlenbirig
rate
dät Stried um den Kiwitsfan. Ut do letere
Ferhondlungen is tou sjoon, dät trüttig bi-weerde Seelter ganße Koppele
Schäipe do
ur dät Scheed kemen wieren, wechdreeuen [un]
ienschetten. Di Kiwitsfan lieg twiske
Boarnbirig, Heedbirig, Marka un den Deel-sloot. An den Deelsloot hiet ju
Flur: Sater
Palsch un waas dät Sched jun Werlte fäst-laid. Fon ju Mündung of [= fon?]
den 
Deelsloot in
de Marka, waas ju Marka as Scheed jun
den Hümling biteekend ätter 1558. Ap den
twäiden Juli achtienhunnert fjaueruntwin-tig in Foulge fon ju Näischeddeler

Näisied-lung wud dät Scheed
wier mäid [= näi?] fäslaid.
Deertou wieren touhopekemen: träi Fer-treeder ut Lorup, träi ut
Gehlenbirig, träi
ut Werlte, aan ut Bockholt, aan ut Heren-stedt un di Amtsfogt fon Sögel; un
fon ju
our Side fiu ut Scheddel, aan ut Näisched-del, di Amtmon un di Auditor fon
dät Amt
Ayt. Unner do fröühere urkundlik deel-skriune Fereenborangen fon 1558 kem
dät
mäije Scheed toustande, as it nu ap de
Korte tou sjoon is.

Di woaterloop Marka is al 'n oold Scheed
twiske den Lerigau un den Hümling. Ju
Marka hied so [= do?] sälge krume Buchten as ju
Seelter Amze, man dälig is dät nit mor so.
Man sjucht nu 'n lieken Woaterloop sunner
joope Kolke un floote Steedn.

Int Weste goolt fröüher ours neen
Scheed in do wooke Fane, as eenige Punk-te do ju Richtung biteekenden.
Erste 
ach-tienhunnertfjaueruntwintig wudden Vor-sleeke maked; ju Lienje schul
loope
noudlk fon Esterwege ur de Ohe tou de
Käsel, ur dät Seelter Meer tou de rode
Riede. An de Ohe wud ju Märk toun Deel
as Kommunemärk binutsed, ju do Ester-weger me binutseden bit tou den 
Schwa-lenbirig. As fästen
Scheedpunkt goolt fon
jeher ju ,,rode Riede". As sogentinhunnert-fjauer, wegen Scheedfäststalen,
do twelwe
fon Seelterlound un our kundige Ljude
fräiged wudden, kwiden jo, dät ju rode
Riede 'ne holwe Ure fon dät Pater-Klaa-ster Burlage, un ourell Uren fon
Esterwege
as Scheednje goolt twiske Burlage un Seel-terlound. Hir ligen annunner di
Hümling,
dät Oberledingerlound un Seelterlound.
Fon hir ut ju Lienje ätte[r] de Seelter Amze
bi Potshusen. Twiske dät Kommendegoud
Ubbehusen und Potshusen wärt di Thie-brocks Sloot as Scheed biteekend, un
leter
di Ringelbirig. Fon Thiebrocks Sloot wärt
as Scheed ur do Poshusener [= Pots..] Wisken ju Seel-ter Amze bit an den 
Woaterloop vor Tjo-tern ourat.
An ju Westfan-Scheedn-je kem it erste tou Stried, as do
Utender trough den Boukweetenbau den
bupper Eend fon do Fane drug laid hie-den. Do Longholter dreeuen hire
Schäipe
wied int Seelter un fernäilden ju Bouk-weete un so weededen ock do Seelter
ap
Longholter Gruunde. Dät kem ofte vor,
den deer waas nogh nan Scheedsloot tou
sjoon. Dät mout um sogentienhunnert wee-sen häbbe as do Scheedstriede sick 
meer-den, un trough do
Ferhondlungen um so-gentiennhunnertfijauer toumindes ju
Scheedlenje [= ..lienje] fästlaid wudde.

Int Noude wudde fröüher di Loundweer-dyk twiske Seelter-Amze un de Jümme as
Scheed ounrat. Fon Tjotern, Strom hog,
goolt ju Midde fon den Woaterloop, ju
Jümme aw Bärßeler Joop, as Scheed bit
tou den Kjuskolk vor Bärßel. An den
Kjuskolk ligen annunner Aastfrieslound,
Oldenburg un dät Münsterske Gebiet.

In do Scheedferhoundlungen wudden as
Scheedpunkte, ju rode Riede, di Thier-brocks Sloot un die Kjuskolk tou
Gruunde
laid.

  148    ______________________________________________
Ju Midde fon dät Bärßeler Joop fon do
Drey Dobben tou den Kjuskolk goolten as
fäststoundend Scheed. Scheedstried häd it
hir ock ofte rat. Ur 'ne Fersluchterung [= Fersljuch..] fon
do Seelter Wisken unner Ubbehusen,
gjuchts un links an de Seelter Amze ätter
Potshusen wai, bigjuchte do Deelskriften.
Hir hieden do Seelter ut oolde Tieden
bäste Klaigruunde. Disse Wisken sunt ock
bit in de läste Tied seelter Prifatwisken
bliuen. Aetter Bigjuchte fon 1704 hied di
Kommandant fon de Burig Stickhusen foar
ju Utbeternge Seeden un Plagen foar ju
Burig haalje lät ut do Seelter Wisken um
do aine Wisken tou schonjen. Bolde um
ju sälge Tied klageden do Seelter un Bär-ßeler Schippere ur den 
aastfriessisken Toll-beerder, dät jo bit
tou den dbbelnden [= dubbelden] Bi-drag an Ougawen bitaalje mosten. Ock ur
Bihinderung foar ju Schipfoart bi Stick-husen sunt Klagen ienrat wudden. 
Scheed-ferhondlungen sunt
ouheelden in Aesken-terp in do Jiere 1497, 1572 un 1669; in
Cloppenburg 1707 un 1717, dan wier in
Papenborg un Aeskenterp 1707, 1718 un
1764. Do Striederäijen hieden nit weese
houged, wenn do Scheede gnau fästlaid
weesen wiren. Ut dät Leegerbouk fon de
Klaster Kommende foar dät Jier 1793 is
tou sjoon, dät links fon dät Bärßeler Joop
ju Mönkewiske un ju grote un litje Schar-peneß an de Bärßeler Kjusmeyde as
Scheed goolten. Deer wärt meedeeld, dät
siet longe Tied foar ju Mönkewiske sogen
Rieksdaler in Gould an Hirejäild bitaald
wudden waas, un foar ju grote Schar-pen[e]ß trättien Rieksdaler an Hire fon
aan
Pachter ut Bärßel. In 'n Proces um ju litje
Scharpeneß hied ju Kommende ferspield.
Bi ju Bärßeler Märkdeelnge um 1830 mout
ju grote Scharpeneß ock wull al fon de
Kommende outremd [= outrend] wees[en] häbbe, den blot
ju Mönskewiske [= Mönke..] wud fon do Wisken bi-namd, do tou de Kommende
heerden.
Wen ock ju ganße Kommende Weede foar
trütig Stuck Bäiste un Hangste mäd fiuun-trütig Juck (een Juck fiu
Schäppelsäid)
ounrat wudde, wirfon nogh n groten Deel
in Gebruk fon do Kommende Pachtere
ferbleeu, eenigde man sick, dät blot man

sex Juck grote Mönkewiske ferlonged
wudde foar ju Kommende.

As fröühered Kommendescheed wudde
ounrat ungefer bi de Snappenburich, wir de
Söiste un dät Godensholter Joop sick fer-eenigje. Woarschienlik häbbe hir
do 
Bärße-ler Ersats kriegen
foar dät Lound dät ap
ju Korte fon fiftienhunnert aghtuntachen-tig erwäänd, trough do
Ooldenburger
Grafen numene Wisken gjuchts fon dät
Bärßeler Joop vor Litje Scheddel.

Bi ju Bärßeler Märkdeelnge wudden as
Kommende Scheedpunkte ounrat: di Kjus-kolk, ju Mönkewiske, ju Mönketille un
Hellefort an de Seelter Amze. Do läste bee
Scheedpunkte wieren Scheede jun Balj-ene.

Wen ock dät Klaster Bokelesk 'ne aine
Ferwaltunge hiede un nit tou Seelterlound
reekend wudde bit tou achtienhunnertun-trjo, so is it nit klor, aw
foulgende Feede
as Stried twiske Seelterlound un de Kom-mende, oder aw do Seelter den
Bokelesker
an [= as?] nit tou dät Klaster heerend bitrach-ted häbbe. Dät kem so. Di
Komtur fon de
Bokelesker Kommende hied ätter 'ne ur-kunklike [= urkundlike] Meedeelnge ut

dät Jier fiftien-hunnert
aghtuntachentig ap den Bokeles-ker Fan 'ne Eedgreeweräi an Holloun-der jun
'ne
jierlike Hire ferpachted un do
Hollounder ferfrachteden dät deer greeune
Eed mäd Schiepe ap de seelter Amze ät-ter Hollound. Do Seelter wieren deer
nit
mäd ienfersteen, un kemen in 'n Mai 1588
mäd 'n Koppel Ljude do biweerd wieren
mäd Rure, Spieße, Schuppen un Spaden ät-ter dät ,,Uns das den Ordens
zugehörige
gemörthe," um do Hollounder ant Eedgree-wen tou hinderjen. Do Orbeider
staalden
ju Orbeid ien un fluchteden um hir Liuend
tou rädjen. Di Komtur rat 'ne Klage ien
ätter Münster un fon deer ut wudde di
Droste fon Cloppenburg biapdragd, do bee
Partäien tou leeden ätter ju Greeweräi, un
den Stried ap 'n Ferhondlungsway tou
sljuchtjen. Wo ju Ferhondlung utfaaln is
is nit bekaand. Woarschienlik sunt do Seel-ter touhopekemen un tou ju Feede
urgeen,
um ju lastige Konkurens ut hire Lound
los tou wäiden.


  149    ______________________________________________
Dät kon as Ouweer jun do Fraamde
apfated wäide, man ock filicht di Komtur
deermäd meend weese; den wen ock ju
Kommende 'ne aine Ferwaltunge hiede, hi
dag nit sunner Ienwilligung fon do Seelter
so hondelje dorste.

Urkundlik wärt ju Kommende Bokelesk
al trätienhunnertnjugentien unner twintig
friesiske Kommunden [= Kommenden] apnamd. Deerum
hatt it, dät do Kommenden al longe Tied
Aindum fon den Johanniterorden wieren.
Ountounimen is, dät do Seelter den
Grafen Otto fon Teklenburg, di fon twe-lifhunnert fjautien bit
twelifhunnert
twounsextig regierde un as fräi-gäwigen Stifter bisteekend [= biteekend]
wärt, mäd ju
Kommende Stiftung gewäide lät häbbe,
wil Bokelesk dag trough den Binnensee
wirtschaftlik fon Utende trend waas. Wen
ju Kommende Bokelesk ock mäd 'ne Gröte
fon so wät twelifhunnerttrütig Hektar ap
den nounelkste [= noudelkste] Eend fon Seelterlound lait,
so wud dag neen extra Teritorium bilded,
it bleeu bi Seelterlound, un waas as 'n
näitral Gebiet fuul wäid in Krichstieden.
So is wull ju Feede jun do Hollounder 1588
wegen Komtur sien ainmächtiged hondel-jen tou ferstounden.

Int Aaste ron ju Scheedlienje twiske do
Märke fon Seelterlound un dät Cespel
Bärßel. Ju lienje ron mäd litje Utnamen
in de Gjuchte fon den letere Hunte-Ems-Kanal trough den grote Aasterfan.
Stried
rate dät hir achtienhunnerttwelif um Bouk-weetenlound un Schäipeschetten.
Twäin
Loher Buren hieden Weederiucht in den
Baljener Fan jun Weedejäild. As dät
Weedejäild nit bitaald wudde, wudden do
Schäipe schett. Fäste Scheede rate it ours
nogh nit as Richtpunkte.

Ju Scheedlienje fon de Seelterlounder
Märk jun do Märkte fon Ooldenayt wudden
achtienhunnerttrjo fästlaid, un ron trough
ju Scheddeler un Swonebierger ,,trjo Huse
Märk". As Scheed wudde fereenbard ju
Lienje fon den Schillerbusk tou 'n Schil-lerbirig, deer tichte bi, wir nu
ju 
Irsen-baanbräg ur den
Küstenkanal baud is. Fon
hir ut mäd 'n Oustand fon fjauerhunnert
Treede in de Gjuchte ap den Bärßeler Suk- 
toudn [= Serk-?]. Hir wudde do Scheddeler 'n Riucht
touspreeken ap Meeweede un Boukwee-tenlound ur dät Scheed wech. Di Flurnome
,,Neue Fehn" tjut deerap wai, dät hir in
näihere Tied Märkenriuchte ienrumd wud-den, woarschienlik trough dät
Ferschuwen
fon dät Scheed an de Marka jun den
Hümling in Foulge fon den Ferdrag fon
fiftienhunnert aghtunfiftig. Vorher waas ju
Lienje noudelk fon den Aeisbusk. 1832 sunt
wier longe Scheedferhondlungen ouheel-den. 1860 wudden do oolde
Scheedlienjen
noghmols anerkaand; un ju Swoneburger
trjo Huse Märk bitaalde an Scheddel so-genhunnertfiftig Rieksdaler as 
Oufiendun-ge foar do fröüher
fereenbarde Riuchte ur
dät Scheed wech. Ju fereenbarde Scheed-lienje bildede ock dät Scheed foar
ju 
dee-ran lääsende Ayter
Longesträite un ju
Swoneburger fiu-Huse-Märk.

Achtienhunnerttwintig wudde ju erste
provisorske Scheedlienje trough 'ne Grup-pe twiske Seelterlound un Bärßel 
mar-kierd um näije Weedestri-ede 
tou fermie-den. Vor allen Dingen waas dät nödig we-gen den Boukweetenbau
twiske
Baljene
un Lohe. As leter di Hunte-Ems-Kanal an-laid wudde, kem di Scheedsloot in
Froage
un wudde deerätter Flucht numen. An bee
Sieden fon den Kanal wudden Siedler-platse iendeeld un Huse baud.

As ätter den twäide Wareldkrich do Eli-sabethfehntjer den Andrag staalden,
'n
ainen Kommunebisirk tou wäiden aw tou-mindest sick an een oolde Kommune 
an-tousluten, sagen do Seelter
ien, dät him
deertrough Lound ferlustig geen. Jo wie-ren deer nit mäd ienfersteen un
weerden
sick. Fon Hannover kregen do Elisabeth-fehntjer ju Genemigung, sick an
Bärßel
antousluten. Deertrough kmen [= kemen] do Struk-keljer un Romelster Andeele
an Bärßel.

Dät waas dät erste Moal in Seelter-lounds Geschichte, dät him 'n gratteren
Lappe Lound ounumen wudde. Trough ju
koloniale Entwicklung waas dät voruttou-sjoon, dät dät insen kume moste;
man
do Seelter kudden deer nit mäd ienfer-steen weese, dät ju ganße Kolonie an
Bärßel fäll. Elisabethfehn as aine politis-ke Kommune, deer wieren do
Seelter al
eer mäd ienfersteen weesn.

  150    ______________________________________________
Seelterlound, friesisk Lound

Seelterlounds Orientierunge ätter Aast-frieslound wai birapt [sik?] ap den 
Kon-rebbersway ut de
Broncetid. Ju fon
Röhrig fästlaide Lienje font Sude ättert
Noude lapt fon Stickhusen ur Hasselt,
Strackholt tou den Rebbelsbirig bi Dunum.
Di Rebbelsbirig goolt as Kul[t]steede mäd
'n Apstallbom. Aetter ju Sage schäl hir dät
Gräb fon den Friesenkönig Radbod weese
un wärt di Plats ock as oolde Opfersteede
bitrachted. Fon Strackholt ferlapt ju Lienje
an Bagband vorbi noudwestlk tou den Ap-stallbom. Twiske Strackholt un
Hasselt
schäl 'n prähistorisken Dodenhaw weese,
den deer in den Busk hatt ju Flur Oolde-have. Hasselt waas 'n Klaster in
'ne ruge
Gegend. Stickhusen waas 'n strategisk
wichtigen Punkt. Hir waas 'ne Bifästigunge
an den Hondelsway ätter Ooldenburg.
Fjautienhunnert twountrütig setten sick
hir do Hamburger fäst.

Ju Ferlangerung fon disse Lienje gongt
fon Stickhusen in ju sälge Richtunge int
Sude ur Bokelesk trough Seelterlound. Bo-kelesk wudde in dät trätienste
Jierhunnert
'n Johanniterklastergoud, hied aine Juris-diktion un Asylgjucht. In Romelse
stud ju
ooldeste Serke fon Seelterlound, un deer
waas dät Loundgjucht as bupperste Gjucht
fon Seelterlound. Dät Gjucht waas iendeeld
in Unner-, Middel- un Buppergjucht. In
oolde Tieden wudden do Gjuchtsferhond-lungen unner fräijen Hemel ouheelden.
Dät
Buppergjucht (Loundgjucht) wudde in Ro-melse ap den Serkhaw unner den
tjucke
Lindebom ouheelden. Do oolde Flurnomen
tjuge do Steeden wir do Middel- un do our
Unnergjuchte in do Burskuppen ouheelden
wudden. Wietsbirge in Bibelte; Beckwierk,
Pellekamp un Kibbelhok in Utende; Jure-birig, Kibbelhok, Warf un Beckekomp
bi
Romelse; Pellebirig (Galgenbirig) in Hol-len; Heselbirig, Warf un Brambirig
bi
Scheddel; Rotenbirig in Fermesount; un
Feddenbirig bi Sedelsbirig; di Gjuchtplats
in dät Heerenholt un di Wulfsbirig in Bo-kelesk.

Hünengreewe un oolfriesiske Kulttem-pele fon gewaltig grote Steene sunt
foar
Romelse un Umgegend urkundlik bitjugd

(Oldb. Jierbouk njugentienhunnertnjugen).
Oolde Serken in Scheddel un Struckelje in
Foulge Outrennung fon de Romelster Pa-rochia. Ju oolde Sankt Antonius
Kapelle in
Hollen is in den trütigjierige Kriech fon do
Mansfelder tou 'ne Ruine maked un nit wier
apbaud.

Ju Lienje fon den Rebbelsbirig bi Du-num in Aasfrieslound ätter 't Sude ur
Stickhusen trough Seelterlound in ju sälge
Hemelsrichtunge, kon as friesiske Orien-tierungslienje biteekend wäide. Tou
disse
Lienje pased ock di uroolde Heer- und
Hondelsway trough Seelterlound ur
Bokelesk ätter Aastfrieslound, di fon do
Seelterlounder fiftienhunnertaghtuntachen-tig extra binamd wudde. Hi moste
ätter
Sello S. 20 al vor trätienhunnertnjugen-tien 'n gjuchtsferjärd Aindum fon
do 
Seel-terlounder weese. Di
oolde Heerway foont
Anslus ur Potshusen; fon hir geen ock 'n
oolden Way ur Stickhusen. Fon 'n oolden
Heerway fon Seelterlound ätter Ayt is nix
bikaand. Eer mugelk waas 'n Way ur Näi-scheddel ätter Mar[k]husen as trough
de 
Ay-ter Fan. Urkundlik
heerden do Seelter
nogh um fjautienhunnert tou ju Apstall-bom-Fereenigung un nomen deel an do
Touhopekumen. Aetter 'ne oolde seelter
Urläwernge häd di König Radbod, um sick
nit vor den Frankenkönig tou reeken, [sick] in
Seelterlound ferbuurgen un schäl in Bal-jeene bigreewen lääse. Wil di König
sick
in de läste Tied nit mor ap sien ain Foulk
ferläite kudde, kon man ounnieme, dät
hi dät ougelaine Seelterlound as läste Tou-flucht apsoaght häd.

An Hound fon Forskungen un Bilege ist
tou sjon, dät Seelterlound 'n friesisk Lound
is. Dät do Seelter fon den Hümling ien-wondert weese schäln, dät di Nome 
Sagel-ten fon Sögel herkume
schäl, is al achtien-hunnerttwountachentig fon v. Richthofen
un njugentienhunnertsogenuntwintig fon
H. Abels touräg wised wudden. Sögel hiet
um dät Jier Eendusent ,,Sugila", leter
Soghelen un Zoghele binamd.

Di Loundsgjuchtsbicirk Seelterlound wud-de urkundlik 1238 un 1252 binamd 
,,Comi-tia Sigeltra" un jäilde
as echt friesiske
Woude.

  151    ______________________________________________
Wofuul häd dät rienen?

Klima-Station Romelse notierde Rienfall
in Milimeter foar

              1954           1955
Jan.          63,2           51,2
Febr.         23,3           42,7
Merte         32,3           26,3
Apr.          20,5           33,4
Mai           29,1           107,0
Juni          95,0           29,0
Juli          127,8          57,8
Aug.          110,4          75,9           
Sept.         71,7           51,3
Okt.          111,5          67,1
Nov.          82,1           30,2
Dec.          82,2           77,2

Sa.           849,1          649,1

Di normale Rienfall is in Seelterlound
bi de sogenhunnert Milimeter. Do läste bee
Jiere wieren unnormal. Dät Jier njugen-tienhunnert fjauerunfiftig waas 'n
wäit
Jier. It reen hunnertfiftig Milimeter tou
fuul un dät fuul un dät just in de bäste
Tied fon Juni bit tou November. Di Aren
moste mäd griepen un grappen ienbroaght
wäide. Di Roage wuks ut, goud Säidgoud
waas gjucht knap; dät säge goolt ock bi
Hawer. Aeddere Tüffelke wieren goud,
man do leete kregen tou fuul Woater un
fuulden. As it Tied waas tou Roage säid-jen, waas dät Lound tou wäit. Di
Roage
wud leet säided un tou 'n Gluck waas dät
Winterweeder wier normoal bit Mai dät our
Jier. Gers waas gnoug wasken [=waksen], man dät
Ho kem foar 'n groten Deel muffig ien. Dät
wäite un koolde Weeder waas foar do
Imen nit goud; it waas 'n Missarn in Hu-nig un deertou kudden do Imen in de
Herst
man min Blöümte (Pollen) ienhaalje un in
Foulge fon Kröäk an Pollen geenen ganße
Ime-Bistände dod. Boomfruchte rate it
man min un fuulde ap Leeger. Boonen
mosten al ädder snippeld wäide un ours
wieren se wegen swote Flecken nit mor
tou bruken. Goude Säidboonen mosten ut
woarme Loundere importierd wäide un
wieren jur. Dät Untjuch nom Urhound in
do Tune un Häkfruchtlound kostede dät
dubelde an Orbeid. Wen ock enige Plonten-sorten 
goud geraden wieren, so waas dät
Jier 1954 dag 'n stur Jier foar do Buren.
Dät Jier njugentienhunnertfiuunfiftig
waas dät Jundeel. Dät Vorjier waas koold,
do erste fjauer Mounde drug un dät Mai-mou[n]d wäit. Utgong Mai sette sick
dät
Weeder ap. Dät Sumerweder wudde so
fluch un fruchtbar as it nit beter kudde.
Mäd eens fäng ju Natur oun hire Wunder
tou wisen. Ju Weede ju nogh bit Juni kaal
un brun liet, wudde gräin. Di wite Kleeu-wer biron dät Lound, hi fäng oun
tou
blöühen un häd blöühed den ganße Sumer.
Do Imen hieden 'ne goude Dracht un ju
heelt oun bit September. Dät woarme un
druge Sumermeeder mäd normalen Rien-fall waas goud foar alles. Roage un
Hawer
wiren goud. Tunfruchte, Tüffelke un Hack-fruchte rate it genoug. Bomfruchte
rate it
min, di Mai hied do Blöiten ferdurwen
trough dät koolde un wäite Weder.

Wo is ju Wederutsicht foar do kumende
Jiere? Do Meteorologen bigjuchte fon 'ne
anormale Wederperiode fon 1890 bit ätter
den erste Wareldkriech, mäd ideale Win-ter- un Somerweder. Nu is dät Weder
wier
normal as it Jierhunnerte long waas. In
ju normale Tied mouden wi mäd stromme
Wintere rekenje. Sucke koolde Wintere
wieren 1854, 1870/71, 1880, 1888, 1891, 1893,
1928, 1940 (as di strommste Winter), 1941,
1942, 1947, 1956.

Wäite ferrienene Sumere wieren 1860,
1888, 1889, 1890, 1902, 1903, 1924, 1927, 1931,
1948, 1954.

Druge sunnige Sumere wieren 1852, 1859,
1863, 1869, 1875, 1885, 1899, 1904, 1911, 1914,
1921, 1929, 1935, 1947, 1955.

In de Vorsumer wärt dät Lound gauer
woarm as dät Meer. Dan sticht ju woarme
Luft ur dät Fästlound in de Höchte, un fon
dät Meer schuft ju fuchtige Seeluft ätter.
Ju Foulge deerfon is Rien. In de Winter is
it umetraald. Dät Meer is woarmer as dät
Lound. Deerum waihed di Wiend nu fon
't Lound ätter 't Meer. Ju Foulge is drug
Weder. Wierum grote Wederswankungen
sick nit an disse Rägeln hoolde, ju Urseeke
foar extreme Jiere un Perioden kon nit
fäststaald wäide.

  152    ______________________________________________
Wo wärt dät Weder?

Ap langere Tied dät Weder vorut tou
birekenjen is nit mugelk, wil sick ofte ho-gen un läigen Luftdruck ganß
unferhoft in
kute Tied oulösen däd, wirtrough ju gan-ße Wederlage sick andert. Dät Radio
brankt alle Deege den Wederbigjucht, un
wull di maste Mon lusterd scherp wo dät
Weder wärt den our Day. Do Meteorolo-gen konnen dät Weder man 
fjaueruntwin-tig Uren voruttelle. Wichtig
is, dät jo us
telle, aw der 'n läigen aw 'n hogen Luft-druck in Anmarsk is; dan kon elk
sälwen
deerätter dät Weder birekenje.

Wen do Meteorologen us ock man foar
eenige Deege dät Weder voruttelle, so häb-be jo ock an Hound fon Apteekngen
fon
Jierhunnerte touräg dät Weder ferfoulged.
Ock touvorne sunt grote Swankungen, do
Jiertjande un Jierhunnerte ounheelden
häbbe, vorkemen. As do Wikinger Grön-lound entdeckden, waas it wuddelk 'n
Gräinlound mäd Gers un Busk. In 't twelfte
Jierhunnert anderde sick dät Klima deer-art, dät dät ganße Lound unbiwonbar
wudde. In den trütigjierigen Kriech wud-den in do Alpen hogläsende 
Gerslounde-räien un Gouldgreeweräien
aprat. Deer
wir do Bäiste weded hieden, un Gouldgree-wer orbeided hieden, wud alles mäd
Ies
un Snee bideckt. Do Wederljude häbbe im-mer wier unnersoaght, aw do
Swankungen
un di Ferlop vorutbirekend wäide kudde.
It waas nit mugelk, ock nit moal do Swan-kungen fon do ofte aptredende 
Sunnen-flecken. Nargends is 'n
fästen Punkt tou
fienden, wirätter dät Weder do kumende
Jiere birekend wäide kuüde.

Al siet fiftig Jiere skriue do Bleede Ar-tikle ,,Sinkt ju Noudseeküste". Nu
skriue
do Bleede dät nit ju Küste sacket, sundern
dät dät Woater in de Noudsee um fiu Cen-timeter stiegen is. Siet 1920 wärt 
biobach-ted, dät Noudeuropa
woarmer Klima krie-gen häd. Ju Beringsträite twiske Sibirien
un Alaska, ju fröiher ock in 'n Sumer nit
iesfräi wudde, nu fon Schiepe bifaren wäi-de kon. Ferscheedene Fiskesorten
häbbe
hire Woongebiete ferre ätter 't Noude fer-leegerd, un wen dät so ferre
gongt, is it

mugelk, dät Grönlound wier biwoonbar
wärt. Aw aber ju kumende Woarme-periode ounhaalt, wieten wi Maansken nit.
Wi wieten nit moal wo dät Weder touken
Jier, un disse Sumer wärt.

Di Hunnertjierige Kalenner mäd sine
135. Näiaplage fon den Ferläser Heimeran,
woll us dät Weder telle konne. Man di
sick deerap ferlät, kon tou Schaden kume,
den ofte kricht hi dät rund un ofte ock
nit.
Dät sicherste sunt nohg wull do oolde
Sprekwoude un Wederrägeln, den do sunt
apboud ap Biobachtungen. Eenige Proben
deerfon. Wen it in de läste Juniwiek (So-gersläiper) rient, dan blifft di
Sumer wäit,
den ätter de erste Juliwiek andert sick dät
Weder säilden. Trät tou Wienachten wook
Weder ien, un blifft wook bit ätter Näijier,
so is dät Winterweder al entschat. Utgong
Februar, Ounfang fon Merte kumpt dan
nogh wull 'n Aetterwinter. Faalt di erste
Snee in 'n Dreck, is di ganße Winter 'n
Geck. Wienachten in Snee, Pasken in
Kleeuwer un umetraald. Grummelt it ap
'n soren Bom, fuul Ungluck unner Maans-ken un Vey. Noudluchtjiere sunt 
unfrucht-bare Jiere mäd fuul
Noudwiende. Noude
Wiend nimt nix un brankt nix. Unweder-lai (Wederljuchten) doogt nit. Luke
do 
Fu-gele ädder ätter 't
Sude, is di Winter in de
Naite; bluei [= bliue] se aber nogh ätter Wienach-ten, wärt di Winter nit
läip. 
Wen di Aeid-wurm ädder
apsmit, d. h. wen hi sick äd-der in den Wintersläip birakt, is mäd 'n
äddern Winter tou rekenjen. Wen do wül-de Gäise fluchtartig in grote
Koppele liek
in 't Sude fljoge, dan is it Tied Schöäwele
to slipen. So hog as do grote Migelke hire
Näst apbaue, so joop fjust it in de Gruund.
Allerhilgen is di Winter ap do Wielgen,
dan mouden do Tüffelke ut de Gruund
weese. Kjupt ju Sunne säiwens int Wul-kennäst, kumpt fuchtig Weder. Wen 'ne
Springfloud kumpt, dan switte do Flor-steene al morere Deege int voorn. Wen
deer 'n Hoaw um de Sunne is, rient it bin-ne träi Deege. Mäddenrod brankt
Woater
in 'n Sloot.

  153    ______________________________________________
Dät Weder ap de Sunne

Nit blot ap use Wareld is it ouwikselnd
wiendstill un dan wier stormsk, wulkig
un dan wier klore Luft, hogen un läigen
Luftdruck, heet un dan wier koold. Ock
ap de Sunne rakt it Ouwikselnge un man
kon ock wull fon Weder bale. Do Sun-nenflecken sunt äigentlik ju wichtigste

Bi-obachtung ju do
Astronomen mäd hire
grote Gleese vornieme. Dan dät Flam-menmeer ap de ganße Sunne, wo dät sick
ferhaalt.

Wo do Flecken ap de Sunne entstounde,
deerur is man sick noch nit eenig. Al do
erste Biobachter bimerkten, dät it sick bi
do Flecken nit eenfach um dunkle Punkte
hondelde, do trough den Schaad fon litje
Planeten vor de Sunne entsteen weese ku-den. Do Flecken bistounde ut ju
dunklere
Middelpartie un den Hoaw deerumetou.
Masttied trede jo porwise ap, man ock in
Gruppen.

Wir kume do Flecken her? Ätter 'ne ame-rikanske Ansicht mout deer 'n stärk 
mag-netisken Planet aw Moune
weese, di alle
alwenunholi[f] Jier ap siene Wondernge in de
Naite fon de Sunne kumpt, un grote Wir-belstorme ap de Sunne ferurseekt. Do
Flammen ap de Sunne traale sick dan as
'n Cyklon rund, dusende fon Kilometer
hog un eendigje mäd 'ne swote Rookwulke
as ap 'ne Troanlampe. Do Rookwulken
schälln do Sunnenflecken weese. Trough
den Wirbelstorm entstaant dan Elektrizi-tät, un do Elektronen wäide in den 
Wa-reldrum utsaand. Use
Magnetfäildere int
Noude fange do Straalen ap un makje sick
bimerkbar as Noudlucht. Ock do Telefon-träide fange oun tou brumjen un dät
kon
so fell wäide, dät do Träide sick schedje.

Aetter 'ne our Ansicht kumpt ju Urseeke
binne ut de Sunne. Fielicht sunt it Wirbel-schlauche, entsteen trough dät
rundtraalen
fon den gewaltig groten Sunnenball, do
sick joop unner de Sunne bildje. Mäd
Kriech un our schreckliche Vorkumnisse
ap use Wareld häck [= häd] dät nix tou krigen.
Man wi merke dag, wen deer 'n groten
Fleck ap de Sunne tou sjon is. Do Meet-instrumente registrierje dan een fon
de
Sunne utgongende Radiostraalung. Di

träidlose Aettergjuchtentjonst ap use
Wareld wärt deelwise so stärk störd, dät
dät Radio ap bistimde transoceaniske Ku-tewellenstrecken unmugelk is.
Eenige 
Dee-ge ätter 'n groten
Fleckentroughgong wärt
ju Kompasnädle unrauelk un wised ours
as normal. Fäststaald is, dät use Wareld-Magnetfäild Swankungen utsett is,
ju den
sälge alwenunholifjierigen Gong wise as
do Flecken. Ut aan groten Fleck aw 'ne
Fleckengruppe wäide Ströme fon Elektro-nen un Atome herutsleuderd. Disse
treffe
use Wareld un sunt ju Urseeke fon do
magnetische Störungen un dät Noudlicht.

Ock dät Waaksdum an Plonten maked
sick bimerkbar. It is fäststaald, dät bi Bo-me do Jieresringe ock ätter do 
Flecken-perioden smeller un
brader wakse.

Wen wi ju Gröte fon de Sunne mäd
use Wareld ferglieke, so kon me dät fer-stounde wen me läst, dät di grotste
Fleck
di sowied bioachtet wudden is, 'n
Troughmäite hiede fon 200 000 Kilometer.
Dät is dät fiufache fon use Wareldradius.
Do Flecken sunt nit pickeswot, ju luchte as
Rook buppe do Flammen. Rätselhaft is di
Vorgong, dät do Flecken in regelmäßige
Oustände tounieme un wier ounieme. Bi-obachted man do aber langere Tied,
mout
man fäststaale, dät do Flecken alle al-wenunholif Jier hire grotste
Utdeenung
häbbe. Deerätter kud di ganße Aprur ap
de Sunne wäil fon 'n stärk magnetisken
Planet herkume di ap siene Wonderung
alle alwenunholif Jier in de Naite fon de
Sunne kumpt.

Wen wi an ju Gröte fon de Sunne taan-ke, dät wen wi mäd 'n D Zug twärs
trough de Sunne fiere kudden, wi deertou
een Jier un njugen Mounde brukden, aber
mäd den sälge Zug in knaph sex Deege
trough use Wareld fiere kudden, so kon
me sick ju Hatte fon dät Flammenmeer ap
de Sunne mäd 5700 Grad C. vorstaale. Un
dät bi Wirbelstorme ap de Sunne do
Flammenwirbel sofuul elektr. Strom mak-je, dät do Elektronen trots ju
Longte fon
den 149 Milionen Kilometer wieden Way
Ienfloud häbbe konnen ap use Weder un
Waaksdum.

  154    ______________________________________________
Ju Moune

Use Wareld häd man aan Trabant, di
mäd hir grote Jiereswondernge um de
Sunne maket. Un ap disse Wondernge
traalt ju Moune sick ock nogh um de
Wareld in njugenuntwintig Deege un twe-lif Ure. Do our Planeten häbbe
morere
Mounen. So di Jupiter mäd fjauer, di Sa-turn mäd aghte, un Uranus mäd sex
Mou-nen.

Wo prachtfull do kute, trjo bit fiu Ure
longe Naghte ap do Planeten wull wieren,
wen wi do deer biliuje kudden. Wen wi
ap den Saturn woonden, kudden wi us
dät Schauspill mäd do aghte Mounen bi-kiekje. Nit een tjusterge Naght. Ju
eene
Moune gongt ap un ju our gongt unner.
Immer sunt wull fjauer litje un grote tou
sjon, deels as erste Fjodendeel, holwe
Moune aw Fullmoune.

Wi mouden nu iuen mäd use eene Moune
tou free weese. Näimoune, erste Fjoden-deel, Fullmoune un läste Fjodendeel;
dät
rakt Ouwikselnge genoug. Do Amerikaner
bale fon dunkle un ljaghte Moune.

Wen wi ap de Moune wieren un fon
deerut use Wareld bikiekje kudden, wo
grot moste use Wareld läite, deer ju dag
fiftig moal gratter is as de Moune. Ju
Moune is fon us blot 385 000 Kilometer
owe, un moste ock fiftig moal gratter läite
as us de Moune lät, somäd fuul gratter as
de Sunne. Wen ju Mounschiue us vor-kumpt as 'n Unnerschölken fon tjon cm
Troughmäite un mäd fiftig moal numen, so
wieren dät fiu Meter. Un toun Fergliek ju
Sunnenschiue deer iunske taanke mäd
twintig Centimeter Radius, so moste dät
dag 'ne grote Bielde reke fon use Wareld.
Do Raketenfaarer wolln ätter de Moune
wai un Bielden makje fon de Wareld. Man
wo konnen jo 'ne fiu Meter grote Bielde
makje? Wen jo wuddelk deerwai kume
schuln, dan mouden jo al bi Naght foto-grafierje, den bi Day konnen jo se
nit sjo,
just so min as wi bi Day de Moune sjo
konnen. Un dät Läipste is nogh wen jo
wier ume wolln, den wen jo man 'n Aant-je waije sunt, schient ju Sunne al
wier
un jo konnen ju Wareld nit mor sjo. Deer-um läit se man deer wäche bliue.

Intressant sunt Sunne un Moune-Fer-dunkelungen. Kumpt ju Moune moal bi
Näimoune in een Lienje twiske Sunne un
Wareld, so rakt dät 'ne Sunnenferdunke-lung. Un wen use Wareld bi Fullmoune
twiske Moune un Sunne in een Lienje
kumpt, dan rakt dät 'ne Mouneferdunke-lung. Bi Mouneferdunkelung konnen wi
den Schaad fon use Wareld ap de Moune
sjo. Wi konnen dan mäd blote Oogene
dütlk sjo, dät de Wareld rund is, un ock
gratter is as de Moune, den ju kon gans
ferdunkeld wäide. Bi Sunnenferdunkelung
kon ju Moune de Sunne nit gans ferdun-kelje, deer blift immer nogh 'n Ring
urig.

Ju Moune häd ock 'ne grote Ienwirknge
ap dät Weder. Do Schippere aghtje genau
ap de Moune un kwede: ,,Stounende
Moune, lääsenden Matrose; lääsende Mou-ne, stounenden Matrose." Bi elke 
Moune-wiksel mout di Wiend insen
gans rund.
Ofte is it dan Wiendstillte so dät me nit
deerbäte kumpt. Bi Näimoune un Full-moune ferandert sick dät Weder binnen
träi Deege. Dit Jier 1956 hieden wi den
kooldeste Februwar siet Maansken Taan-ken. Aetter fjauer Wieke strommen
Frost,
staalde sick prompt bi Fullmoune wook
Weder ien. Ap den ersten Merte kudden
do Imen vor dät erste Moal wier fljoge.
Ock fon Tide un Floud, dät grote Omjen
fon de See, schäl ju Moune ju Urseeke
weese, den sex Ure lapt dät Woater ap un
sex Ure durt bit it wier ouronnen is. So-goar ap Maansken häd ju Moune 
Ien-wirknge. Man schäl nit tou
longe in de
Moune kiekje, wärt kweden, um nit Moun-sichtig tou wäiden.

Ju Moune is al longe 'ne Steenkugel un
häd neen Luftschicht um sick. Man do
grote Kratere sunt 'n Biwis, dät ju Moune
vor longe Tied touräg fjurspäijende Birige
hiede, do nu wull nit mor orbeidje. It is
nit utsleten, dät dät Binnere fon de Moune
nogh heet un wook is [as] use Wareld. Ju
Moune is us fon alle Stierne am naisten
un wärt deerum ock fuul in Läidere bison-gen. Wunderbar häd God dät
iengjucht. Ju
Moune traalt sick um de Wareld, ju Wareld
um sick sälwen, do Bee traale sick um de
Sunne un dat ap de Minute un Sekunde.

  155    ______________________________________________
Dät Sunnensystem

Ju ganße Stiernkunde is foar us ge-wönlike Maanskeu rikelk wiedlofftig,
man um dät nödigste tou wieten, is it
goud, moal wier ätter tou leesen, wo
God dät all maked häd.

Ju Sunne is 'n stilstoundenden Fix-stiern fon gewaltiger Gröte. Ju sälwen
is
heet un saant hellet Lucht un Warmte
wied um sick tou. Ju is umcirkeld fon
do Planeten mäd Mounen umraat. Aal
do Planeten, wir use Wareld ock tou-heert, sunt dunkle Kugeln, un krige
hire
Lucht fon de Sunne. Am naisten bi de
Sunne is 1. di Merkur. Hi umcirkelt ju
Sunne in 88 Deege; use Wareld is 16 moal
gratter as hi. 2. Venus, bikaand as Aei-wend- un Mäddenstiern, di ju Sunne
in
224 Deege umcirkelt uu mäd 14 Milionen
dütske Meilen moal so wied fon de Sun-ne is as Merkur. 3. Use Wareld mäd
'ne
Umlopstied fon 365 Deege un 6 Uren. 4.
Di Mars. Hi brukt 1 Jier un 322 Deege;
sie[n] Gröte is de füfte Deel fon use
Wareld. Dan foulgje an do 150 litje Pla-neten as Ceres, Pallas, Juno, Vesta
usw.
5. Di Jupiter. Hi brukt ap sin Way um de
Sunne 12 Jiere un un is 5 moal so wied
fon de Sunne as wi, un häd 'nen alwen-fachen Umfang fon use Wareld. 6.
Saturn
is 197 Milionen Meilen fon de Sunne owe,
brukt 29 Jier un 4 Mounde ap siene longe
Reize um de Sunne; hi is holif so grot
as Jupiter. 7. Uranus, di 400 Milionen
Meilen fon de Sunne is; hi is 82 moal
grater as use Wareld. Tou sin Loop um
de Sunne brukt hi 88 Jiere. 3. Neptun. Hi
brukt ap siene Baan um de Sunne 217
Jiere un is 746 Milionen Meilen fon de
Sunne owe.

Ju Sunne is di erste Fixstiern in use
Naite mäd aal do Planeten un Mounen
un Kometen, do aal touhope name wi
dät Sunnensystem. Dan fankt it erste
oun mäd do Fixstierne, un elke Fixstiern
häd so een Sunnensystem. Do maste
Stierne do wi in 'ne stiernklore Naght
an 'n Hemel sjo, un nit täld wäide kon-nen, sunt sucke Fixstier[n]e, litjer
un- [= un]
gratter as use Sunne.

Da [= Do] maste Fixstierne sunt so wied fon
us owe, dät wi us den ungeheuren Ou-stand fon de Wareld gornit vorstale
kon-nen. Aan fon do naiste
Fixstierne is di

glänsjende Sirius aw Huundstiern. Hi is
so wied wäche, dät sien Lucht fjautien
Jiere brukt, um ätter de Wareld tou ku-men. Hi mout sälwen ock so eene 
grell-juchtende Sunne weese. Wen
wi leeue
dät Sirius 'ne heete Sunne is, so häbbe
wi ock Urseeke tou leeuen, dät aal do
our Fixstirne Sunnen sunt. Wen jo lit-jer läite, sunt jo fielicht ock fuul
ferre
wäche. Jo schiene aber in hire aintümlich
hemliske Lucht. Di Oustand fon Sirius
un use Sunne rakt us 'n Schimmer, wo
wied do Sunnen aw Stierne fon nunner
(een our) owe sunt. Ountounimen is, dät
do Sunnen ock hire Planeten un do hire
Mounen un [= um] sick häbbe.

Do Stiernkikere mouden al ganße Stiern-gruppen touhope biname, um Ornung ap
hiru Korten tou hoolden. Eenpelde Stier-ne häbbe jo Nomen raat, as di
Noudstiern,
Hundstiern usw. Do Stierngruppen bi-stounde ut twintig bit hunnert Stierne,
un häbbe ap de Korte 'n Striek herume
leeken. Eenige sucke Stiernbielden sunt
allgemeen bikaand as, di litje Hemels-wajen mäd den Noudstieru (Kleiner
Bär),
di grote Hemelswajen fint me, wen man
do bäter Jole 5-6 moal in de Gjuchte ap
den Noudstiern ferlangert. Dät Sogenge-stiern is licht tou fienden, den do 
stoun-de gans ticht touhope.
Buppe us do Twil-linge un int Sudweste di Orion, as 'n
Fjauerkant mäd 'n Steel deerunner. Wen
wi nu in de Merte font Weste int Aaste
kikje, sjo wi do Diertebielden fon Weder,
Oxe, Twillinge, Krebs, Löwe un Wucht;
un in September sjo wi do our sex,
Wechte, Scorpion, Schütse, Steenbuk,
Woatermon un Fiske. Man läst mongs
dät ju Sunne ountreden is in den Kring
fo[n] Twillinge aw Krebs usw. Dät is nit
so, ju Sunne staand still un trät nar-gends oun. Wi aber, mäd use Wareld,
makje den Way um de Sunne un kume
unner do Kringe longs, do wi Diertekrin-ge name. Nu rakt it urglowske
Ljude, do
wolln us mäd hire Horoskop telle kon-ne, aw wi GIuck aw Miserfoulg usw. tou
ferwachtjen häbbe, wen wi unner 'n be-treffenden Stiern geborn sunt. Do
name
sick Astrologen un makje Geschäfte deer-mäd. Do kon me licht ferwickselje
mäd
Astronomen.

  156    ______________________________________________
Di Stiernenhemel

It is 'ne wunderbare Bielde, wen me
bi stiernklore Naght den Hemel bekickt.
As 'ne Kringrunde Schiue lait ju Wareld
unner uns [= use] Fäite, wüllt di Hemel buppe
us as 'ne holle Holwekugel lät, ju rund-ume ap de Wareld staant. Dät is us,
as
wen wie gnau in de Midde stounde. Kume
wi deerwai, wir us dät lät, as wen di
Hemel ap de Wareld staant, dan stounde
wi wier in de Midde un di Hemel is wier
ferre wäche. Ju Bielde ju drjucht. It rakt
neen fästet Hemelsgewölbe un neen like
Gruunde. Ju Wareld is eene runde Kugel,
un di Hemel is neen blauet Gewölbe as it
us lät. Ju blaue Fawe dät is di Surstoff
fon use Luft. In den erste Wareld-kriech wudde 'ne näije Utfiendng[e]
utnutsed. Ju Luft wudde mäd 'ne
hydraulike Presse innunner taid un wier
utnunner leeken, bit di ieskoolde Sur-stoff in Woaterform apfangd wäide
kud-de; 
hi wudde in dubbelde
Kannen an de
Front saand un as Sprengstoff mäd Koo-lenstoff fon do Pioniere bi
Sprengungen
binutsed. Di woaterige Surstoff liet just
so blau as di Hemel. Deerätter is di
Wareldrum buppe use Luft gans klor un
fawelos.

Ju Sunne gongt nit ap un gongt nit
unner. Wi mäd de Wareld traale us fon 't
Weste in 't Aaste un krige smäidens ju
Sunne tou sjoon. Säiwens traale wi us
wier fon de Sunne wech un it wärt wier
Naght. Dät Ooge drjucht. Wen wi ju
Seeke aber ap den Gruund gonge, so is
dät aal natürlik.

Do our Stierne un Stierngruppen gonge
den Anschien ätter ock in 't Aaste ap un
in 't Weste unner. Blot di Noudstiern
blifft ap sien Steede, wil hi buppe den
Noudpol staant.

Do Stierne sunt unglik grot. Wi deele
se ien in erste, twäide, träde[,] fjode, fifte un
sexte Gröte. Do Astronomen mäd hiere
grote Gleese bale fon twintig Stierngrö-ten. Do maste Stierne do wi sjo,
sunt
stillstoundende Fixstierne so as di grote
Hemelswayen, wi sjo him aber säiwens
aastllk fon den Noudstiern un jun de
Mäddentied in 't Weste. Ock dät is 'n
Droagh, wil ju Wareld sick traalt.

Wült wi den Stiernhemel mäd aal do
Stierngruppen biwunnerje, wäide us
Oogene ap den wite Sleiher lenked, ju
Molksträite. Dät Ounsjon ätter kud dät
'n longen Riesensleiher fon Dookwulken
weese. Do Stiernkikere mäd hire grote
Glees[e] kwede, dät dät luter Stierne sunt,
un dät wi blot 'n litjen Deel fon de Molk-sträite sjo. Deer is nan Ounfang
un nan
Eende tou sjon. It is nit tou bigriepen,
dät di grote Wareldsrum nargends oun-fankt un nargends eendigt. Do Stierne
sunt nit tou tellen. Kikt man trough een
fon do grote Gleese ap de Stiernwarte,
dan wunnert me sick, dät it aal full wim-melt un flickert fon Milionen fon
Stierne,
do man mäd do blote Oogene nit sjo kon.

Wo gewaltig grot di Hemelsrum is, kon-nen wi Maansken nit fäststale. Trough
ju Molksträite häbbe wi 'n litjen Schim-mer, man ju ganße Gröte konnen wi
Maansken nit ferstounde un bigriepe.

Nogh 'n our Biwies fon de Warelds-rum-Gröte reeke us do Kometen. Jo tre-de
so 
toumoal an den Naghthemel
ap as
'n gewaltige ljaghte Masse, ju iunske den
hellen stiernartigen Deel, aan mast fon
de Sunne ouwaanden Stäit häd, di nit
sälden morere Milionen Kilometer long
is. Dät ganß unferhoffte Aptreden un hire
oarige Gestalt häbbe unkundige Maans-ken al tou ju nodelke Ansicht broaght,
dät jo Vorboten wieren fon grote, furcht-bare Vorkumnisse. Statt dät
wunderbare
Schauspill tou biwunnerjen, biobachteden
Urglowe un Unwietenheid do pracht-fulle Kometen fon 1811, 1819, 1835 un
1843
mäd Schrecken un Ferlaingeid.

Do Kometen schäln 'ne wackere Ma-terie häbbe as do Planeten, un krige ock
hire Lucht fon de Sunne. Ur hire Lop-baan is nix Sicheres fästtoustaalen.
Wil
jo so unferhofft aptrede, nimt man oun,
dät jo 'ne longstreckede Lopbaan in el-lipsenform häbbe; dät jo um de Sunne
traale un dan erste in hunnerte aw du-sende fon Jieren wierkume. Filicht
here
jo tou 'n our Sunnensystem un umlope
morere Sunnensysteme. Di Komet fon
1680 schäl 5000 Jiere bruke un di fon 1811
schäl 300 Jiere brukt häbbe ap sine longe
Baan. (Foutsetnge foulged)

  157    ______________________________________________
Atlantis Unnergong

Deer is al fuul skriuen wudden ur ju
Insel Atlantis un all wät wi deerton wie-len, stamt fon den berümten
grichisken
Philosoph Platon (427 bit 347 v. Chr.). Wo
wied dät siene Angoawen stimme, kon
nu, twodusend Jier leeter, nit goud mor
fäststaald wäide. As Biwise mouden al do
Entwicklungen un Feranderungen in de
Natur heranleeken wäide. Peter Bergen
häd 'n utfürliken Bigjucht touhopestaald
un mäd Bielden klorlaid, wo dät kon
weesen häbbe. Njugendusend Jiere heelt
sick ju Geschichte fon den Unnergong fon
ju Insel Atlantis. Wen Platon sien Big-juchte ock nit aal mor deer sunt, so
is sin
Bigjucht so liujend, dät man ju Gischichte
nit as 'ne Erfiendunge oudwo kon. Häd
ju Insel Atlantis, ju ap 'n schreckliken
Day mäd froije grote Steeden, mäd kunst-fulle Tempele un dusende fon
gluckelke
Maansken fon dät Meer fersleeken wud-de, wuddelk existierd? Neen Bauwierk,
nan Gräbsteen, neen Skrift bleeu erheel-den. Eene furchtbare
Naturkatastrofe 
fer-näilde elke Spur. Blot
ju mündlike Ur-läwernge fon Maansken heelt sick ur 9000
Jiere fon Generation tou Generation un
häd ju Geschichte fon ju ungluckelke In-sel lebendig heelden, bit Platon
alles 
ap-skreeu wät hi deerur
gewoar wäide kud-de. Sit Platon sunt 2500 Bouke skriuen
ur ju Insel Atlantis. Man erste in jungste
Tied mäd moderne Forskungen un näije
Entdeckungen fon do Geologen, Oceanfor-skere un Wareldgeschichtler is it 
mu-gelk, an Hound fon Platons
Geschichte,
den Vorgong leeuhaft tou schilderjen.

Wir lieg ju Insel Atlantis? Ju lieg vor
do Pielere fon den Herakles, fiftienhun-nert Kilometer fon Gibraltar in den

At-lantisken Ocean; deer wir
nu Azoren In-seln lääse. Ju Headstäd hiet Altan. Ju
Insel waas so grot as Litje Asien mäd
Lybien; so skreeu Platon vor 2500 Jiere.
Di hogste Birig ap Atlantis waas di sex-dusend Meter hoge Atlas un waas
buppe
de Wulken mäd Snee bideckt. Do mo-derne Forskere leeue, dät di sälge Birig
di 2320 Meter hoge Pico Alto ap do Azo-ren is. Hi is di hogste Birig fon
dät 
At-lantik deelende Unnerseegebierge, den so
binamde Dolphin-Räg. Dät longe Unner-woatergebierge fankt oun bi Islound un
ferlapt in bolde lieke Lienje trough den
Ocean an Afrika entlongs in 't Sude.

Ap morere Steeden kiekje do Birigspit-sen as Inseln ut dät Woater as:
Islound,
Azoren, Kanariske Inseln, Kapverdiske
Inseln, S. Paulo, Ascension un St. Helena.
Disse Birigkette deelde den Atlantik
Ocean bivor ju gewaltige Katastrofe in
twäin Deele. Di Gulfsrtrom, di an Florida
longs ätter do Azoren ron, un deer nit
ferre kudde wegen ju Birigkette, ron wier
gjuchts rund un kem wier bi Haiti un
Cuba an. Deertrough dät di Gulfstrom nit
ätter Europa lope kudde, waas Middeleu-ropa mäd Ies un Snee bideckt. In ju 
Ies-tied rat it neen Aastsee
un our Binnen-seen; Noud un Middeleuropa wieren een
Ieswüste. Erste as 'ne Naturkatastrofe ju
Birigkette apbriek bi do Azoren un dät
Meer ur 'n Moal so joop wudde, ron di
Gulfstrom ätter Englound as hi dälig
nogh lapt. Di woarme Gulfstrom broagh-te dät Ies in Europa tou smilten.
Trough
disse Biwise kon me Platon sien Ap-teekngen al eer leeue.

Longe fertellden us do Geleerde, dät
do Maansken twelifdusend Jier touräg,
liuden nogh in den Urtoustand. Erste
trjodusend Jiere vor Chr. hieden sick
Kulturen entwickeld (Sumerer, Aegypter).
Dät waas jun Platons Leere fon ju hoge
Kultur ap Atlantis ur njugendusend Jier
touräg. Ju Ansicht fon do Geleerde kud
nit mor bistounde, as näije Entdeckungen
maked wudden: Iunske den Neandertaler
in 't Weste un den Aurignac in 't Aaste un
Noude, tried 'n gans näjjen, hager ent-wickelden Maan[s]kentyp ap in
Europa, di
so namde Cromagnon aw Atlantik Maans-ke. Apfaalend is, dät disse Typ blot
in do
Nieden fon do fransöske un spaniske Woa-terlope funen wudden, do in den
Atlantik
ronnen, un ours nargends. Disse Lound-strieke wudden aber fon Platon as
unner
ju Heerskup fon Atlantis stoundend bitee-kend. Dät is sicher 'ne näije
These, man
ock 'n näijen Biwis foar Platons Weer-heid.

  158    ______________________________________________
Ju Insel Atlantis waas in 't Noude bier-gig, man di grotste Deel sudlk
deerfon
waas liek Lound. It waas 'n Paradies mäd
twäin Aaren in 't Jier. Dät Klima waas so
woarm dät do Ljude nakend lope kudden,
den an dät Ouger longs ron di woarme
Gulfstrom. Planton [= Platon] skrifft, dät ju Heer-skup fon Atlantis reckde

ock ur Deele fon
dät junur lääsende Fästlound (USA). Do
Atlanter hieden Amerika al longe ent-deckt un heelten deer 'n ainen König.
Dät
Atlantik Riek wudde biherskd fon tjon
Könige.

Aetter Platon heerden tou dät Riek:
Westfrankriek, Spanien, Middelitalien
(Tyrrhenien), un do fuule Inselgruppen.

Alle fiu bit sex Jiere kemen do Könige
touhope ap Atlantis um tou biräiden, in
den Tempel Opfere tou brangen den God
Poseidon un Fäste tou fierjen.

Aetter de Headstäd geen 'n Kanal fon
njugentig Meter Bratte, trjountrütig Meter
Jüpte un waas tjon Kilometer long. Pla-ton biskrifft trjo Muren um de Städ,
dan
ju Hogburig fon den König. Dät grotste
Bauwierk waas di Tempel fon den Posei-don. Do Butenmuren wieren mäd Sälwer
bekloded un ju Kroune mäd Gould. Di
Tempel waas hunnerttachentig Meter long,
njugentig Meter breed un ock so hog. As
Dierte wäide grote Koppele Elefanten
binamd. As Sport is dät Hangste Wädloo-pen biskriuen un do Oxenkämpfe. Bi
dät
Touhopekumen fon do Könige wudden
grote Sportfäste ouheelden. Do Godde
wudden 'n Oxe opferd. Bifor do Könige
wier oureisden in hire Gebiete, wud nogh
'n grot Fäst fierd: Dät Skalvenopfer [= Sklaven-] tou
Eeren fon den Poseidon.

Atlantis hied ätter Platon 'ne Art Foulks-weer. Dät Lound waas iendeeld ap
de 
In-sel in sextigdusend
Gruundstucke. Elke
Loundstuck moste 'n Kriechsheadmon staa-le. Ju Armirung bistude ut
tjondusend
Kriechswayne, twintigdusend Riedere, tjon-dusend twogesponne mäd 'n
Wapenlenker
un elk twäin Biweerde, un twintigdusend
Bogenschjotere. Ju Kriechsflotte bistud ut
twelifhunnert Schiepe un fjautigdusend
Matrosen.

Bifor do Könige Atlantis wier ferläite,
sunt jo nogh eenmoal wier touhope ke-men, um ap de Loopbaan 'n hachelk Fäst
bitouwoonjen: dät Sklavenopfer. Deer ap
de Loopbaan treffe,[] just do Suldaten ien
mäd 'n Koppel Sklaven. Dät Fäst is ap
't hogste. Do erste träi Sklaven wäide
fon Suldaten ätter dät Opferblock broaght.
Dät Bloud fon do Opfere schäl 's mid-deegs ätt[er] den Tempel fon den
Poseidos
broaght un deer ferbarnd wäide.

Ut dät Foulk rapt 'n Wiuw mäd lude
Stemme: ,,Ju Sunne!, ju Sunne!" Do Ker-le un Wiuwe, do Könige un Gäistlke,
do
Suldaten un Sklaven traale de Kop un
ögje ätter buppen. Deer staant in 't Weste
'ne grote Fjurkugel an 'n Hemel un kumpt
liek ap do Maansken tou.

Di Fjurball wärt gratter un flammt rod
ap. Do Maansken stounde as lom; eenige
faale ume. Do maste konnen sick nit rögje.
Di Hemel barnt. Do Maa[n]sken fange oun tou
bruljen vor Schreck un Piene; jo fange
oun tou lopen un tierje sick as Male. Aal
do deerwai kiked häbbe ätter den Fjur-ball sunt bliend wudden.

Dan kracht mäd Urgewalt 'n Grum-melsleek deel, dät ju Wareld schäddet un
biuet. Nogh häbbe do Maansken do erste
Minuten in Dodesschreck urliued. Ju Ka-tastrofe durt man een poor Minuten.
Di
Hemel barnt. Ju Wareld is borsten as 'n
Dampseetel un dät Meer sjut. Ju Kata-strofe fankt erste oun. Di
Dodesschräiw
fon Milionen fon Maansken ap gans At-lantis ferhallt in de Luft. In 't
Sudweste
staand ur dät Meer eene jeele, rodglöüni-ge Fjurwoge.

Dät Meer fankt oun tou bruddeljen un
dampjen. Riesige Damppilere schjote ätter
buppen, biljuchted fon ju rodglöünige Lava,
ju unner grummeljende Explosionsleeke
ut den eepenrietenen Gruund ätter buppen
breckt, un 'ne Mure fon Fjur um ju Insel
lait. Ju Insel gongt unner. Damp, Eske un
Stickstoffwulken entstounde ur ju ganße
Uunglucksoone. Do Maa[n]sken do nogh liu-je, sakje in de Knibele, recke do
Hounden
toun Hemel un bedje tou den God Posei-seidon un: Helpe. Dät Stickgas fon ju

Do-deswulke doded alles wät
nogh liued.

  159    ______________________________________________
Westlk fon ju Insel Atlantis häd 'n Pla-netoid in den Ocean ju Wareldkorste
troughslaen ap two Steeden, ätterdem hi
sick kleeud hiede. Aetter sien Explosion
trong dät Magma (wooke Masse) mäd ge-waltigen Druck ätter buppen in de
Luft.
Unner den Ocean un Atlantis entstud 'ne
grote Holligeid; ju Meeresgruunde sacke-de deerätter so joop deel, bit ju
Holligeid
wier utfülld waas.

Erste dät Stickgas, un dan do Woater-bierge do mäd Storm ur ju Insel
rulden,
fernäilden alles wät Maansken Hounde
maked hiede. Ju rike, fruchtbare Insel
wudde een Trümmerfäild; 'n Dodenhoaw
foar Milionen fon Maansken. Do Floud-wellen rulden eene bäte de our ur ju
unnergongende Insel. Wült sick an den
Hemel näije Wulkenbierge bildeden un
in alle Fawen fon rod, jeel, brun, swot
usw. apflamden, fäng ju Insel oun tou
sackjen. Erste longsom, un ätters gauer
as wen 'n Schip unnergongt. Ju Ocean
waas wüld wudden. Aan Day un een
Naght fergeen, bit do Wogen ur do hog-ste Bierge rulden, as it hatt in de 
Ge-schichte fon de Sändfloud.
Ju Insel waas
wäil morre dusen Meter joop wech-sacked. Dälig kiekje do Spitsen fon
do hogste Bierige as litje Inseln (Azo-ren Inseln) un [= ur?] dät Woater.
Platon skrifft:
Jierhunnerte long hieden do Godde long-möidig toukiked, wo do Maansken fon
Atlantis sick ur do Gesetse wech sett hie-den. Do Könige hieden dät Foulk 
vorma-ked dät fierjen un
swierjen. Do stromme
Sittengesetse, do fon do godlike Aanen
dät Foulk vorskriuen, un do dät Foulk
tou Riekdum un Macht ferholpen hie-den, wieren nit mor biaghted wudden.
Atlantis häd it tou goud geen. Di Hemel
hied neen Gefalln mor an do Apfere [= Opfere?], wil
dät Foulk in Sänden liude. Dät Stroaf-gjucht waas ju Floud, ju ur Atlantis
kem.
Do Atlanter, do sick um ju Tied fon
den Unnergong in do ur de See Kolonien
ap bee Sieden fon den Ocean apheelten,
urliuden ju Katastrofe. Man nimt oun,
dät jo sick nogh 'n tiedlong hoolde kud-den, sick dan aber mäd de Tied mäd
dät
our Foulk misked häbbe. Morere Ge-schichten un ock our vorgeschichtlike
Fuunde tjude deerap wai. Ju Middelameri-kanske Maya-Kultur, ju hire exakte 
Tied-reeknge ju gnau ap den Day fon ju Ka-tastrofe ounfankt vor eendusend 
fiuhun-ner Jier, schäl hiren
Ounfang fon Atlan-tis häbbe.

An 'ne Geschichte, ju ur 'n Schip bi-gjucht, dät iuen vor den Unnergong fon
Atlantis oufaarnd is, sunt do Foulgen
fon den Unnergong fon Atlantis dütliker
tou sjon. Kaptain Peron waas as Schips-matrose in sien junge Jieren
mefaarnd
ätter Amerika, ätter dät Lound wir fon
fertelld wärt, dät do Ljude littik wieren
mäd 'ne Häid so rod as Koper. Dät
Lound waas al vor longe Tied fon do
Atlantjer eroberd un waas deer 'n At-lantjer as König ounsett.

Nu as hi Kaptain wudden is, komman-diert hi ap dät Schip mäd den König un
bisäike Atlantis. Di König aber ferlonged
fon him, dät hi schäl sick ferklodje as
König un him bi do Oxenkämpfe fer-treede, somäd dät Foulk bidrjoge. As
Peron dät ouliende, wud di König dull
un saant him tou Stroafe ap 'n Schip
ätter 't Noude in de Ferbannung. Dät
Schip schäl him in 't Noudaaste in de Ies-wüste brange, deer wir ewiger
Winter is.

Bit nu sunt man min wierkemen fon
do, do sick as Jägere aw ut Näischierigeid
deerwai woged häbbe. Do our sunt ume-kemen, fersmahted un ferfersen in de
Ieswüste.

Peron is sick klor deerur, dät disse
Ferbannung sien Dodesurdeel is. Atlant-jer sunt an dät woarme Klima waand
un
hoolde ju Keelde nit ut. Hi taankt an
Flucht, man wir wai Atlantis. Gesetse
jäilde allewegens ap de Wareld; nemens

kon sien Stroafe entgonge. Dät Schip, dät
jo him raten, is 'n holif Wrack. Do Ma-trosen bistuden ut Stroafgefangene.
Blot
sin oolde Stjurmon foart mäd him.

Die Storm huulde trough ju Takeläi.
Peron had do Rudersklaven ferhaue lät,
den jo wieren do erste do deer streikden.
It schient as wen dät Meer dät Schip fer-näile woll. Swere Brekere slo
dauernt ur
dät Deck. Nu streikje ock Matrosen. Pe-ron häd aan aphongje lät. Jo wüln
nit
fere; jo wüln fluchtje aw wierume. Di
König hied Peron wiete lät, hi kud wier-kume ätter Atlantis, wen hi do
Felle un
Tuske fon tjon Mammuts mee broaghte.

  160    ______________________________________________
Do Mammuts wieren Riesendierte, jo
wieren nogh gratter as Elefanten. Peron
is fäst entsleeten, hi woll tjon fon do Dier-te dät Fell ouluke un deermäd 
touräg faa-re ätter Atlantis.

Di Wiend kem ut Sudweste un waas
goud, beter kud it nit. Lound kumpt in
Sicht. Dät Soaltwoater teekend sick schärp
ou fon dät Swäi[t]woater, 'n Teeken dät jo
vor 'ne Mündung fon 'n groten Woater[-]
loop ankemen sunt. Bigirig dronken do
Maansken dät Woater, dät waas ieskoold,
man swäit un klor. Jo sunt nu in Noud-spanien. Dät Lound waas utdruged. Ap
do Bierge wuksen Buske ap bee Sieden
fon den Woaterloop. Dät Klima waas in
Noudspanien kaller as it dälig is. Englound
lig unner 'ne Iesdäke un Middeleuropa
waas fon Glitskere un Snee bideckt. Ju
erste Naght ferbrange jo ap dät Schip.
Smäidens lät Peron dät Schip in 'ne Kru-menge fästmakje. Di Haldeel fon do
Ljude
bliue ap dät Schip. Di Stjurmon urnimt
dät Komando.

Peron gongt mäd den our Haldeel Ljude
ap 'n hogen Birig um Utkiek tou hoolden.
Hi woll Maansken säike. An do Ougere
is nam [= nan] Foutstappe tou fienden, neen Fjur-steede un nan Way.

Peron hied den Trong immer ferre in 't
Lound tou gongen, ap do hogste bierge.
Aan Mon waas fon 'n Boar anfaaln un dod-hauen. Ours aan kem unner 'n 
Steenbrok-ken tou dode.

Aghte Matrosen liuden nogh, as di He-mel in 't Weste rodglöünig wudde un di
erste Grummelsleek kem, dät ju Gruunde
sick scheddede. Dan kem di Storm un ju
Floud. Jo kudden Hirske un Rehe mäd de
Hounde fange, so wurig hieden do Dierte
sick ronnen ap de Flucht vor de Floud.
Di Birig, wir jo apstiegen wieren, um
'n Urblick tou hoolden, waas nu 'ne Insel.
Mäd two Wieke geen dät Woater touräg.
Peron geen deel. Ju Aeid waas fon do
Felsen wechspäild. Dät Schip un ju ganße
Krumenge wieren wäche. Deer waas nu
dät bruljende, wüldtoobjende Meer. Dät
Niedelonnd an den Woaterloop, dät sick
dag so wied in 't Weste wailook, waas aal
wäche. Peron stöönde, dät Schip as [= waas?] sien

läste Hopnge un alles waas wäche. Hi wül
wier ätter Hus. Hi wiste nit, dät ju Insel
Atlantis unnergeen waas. Hi stud an 't
Ouger un aande nit, dät dät Schicksal him
ferschoond hiede. It fäl him ap, dät ju
Luft warmer wudde, un dät ju Sunne hat-ter scheen. Do Bierge un Läigten
wudden
gräin. In kute Tied hied ju sore, druge
Gruunde 'ne gräine Fawe kriegen. Peron
wiste nit, dät ju Insel Atlantis as Hinder-nis wäche waas, un nu di woarme 
Gulf-strom ätter de Noudsee
fräijen Toag hiede.
Hi wiste nit, dät ap Englound un Noud-west Europa dät Ies ounfäng tou
smilten.

Peron wiste nit, dät deer so 'ne grote
Katastrofe weesen waas, dät sogar do
West-Ougere fon do europäiske Loundere
un Afrika just so goud as dät Aast-Ouger
fon Amerika deelsacked wieren. Dät kon
man dälig nogh an do Strombedde fon do
grote Woaterloope fäststale, do sick unner
Woater wied in 't Meer wailuke.

Touläst wieren jo nogh fiu Mon. Jo won-derje ferre in 't Lound den
Woaterloop
ätter. Jo treffe in ju buskige Gegend mäd
Jägere touhope, do sick nu ätter 't Noude
woged häbbe, wil dät Klima warmer wud-den is. Dan steete jo ap 'ne
Siedlung, wir
do Maansken in Felsenkellere woonje un
fon Jagd un Fiskeräi liuje. Peron un sien
fjauer Mon baue sick 'n näi Schip. Jo
wolln wier touräg ätter Atlantis. Jo häb-be neen sail. Jo ruderje mäd den 
Strom ät-ter 't Meer.

As jo al 'n poor Deege ruderd hieden
ap dät Meer, un al Utkik hoolde ätter den
sexdusend Meter hogen Atlas Birig, kume
jo nit mor ferre. Jo konnen nit mor fou-dels aw rägels. Dät Meer is nu,[,?]

ne wubbe-lige, glidderge
Masse fon hädde Korsten,
un Schuumsteene mäd Bläisen troghsett.

Dät Schip, wir jo so longe an timmerd
hieden, stickede nu in dissen Sump. Jo
ruderje mäd alle Kraft. Ock jo urliuden nit
den Unnergong fon ju paradisartige Insel
Atlantis.

Aetter Platon sin Bigjucht mout dät
Meer jierhunnerte long trough ju Wulkan-Aeske fersumpt weesen häbbe.

  161    ______________________________________________
Wen it ock dutsende Ansichten ur Atlan-ris rakt, so schient disse, ju toun
Deel ut
dät Bouk ,,Atlantis-gefunden", Victoria
Verlag Martha Koerner, Stuttgart, stamt,
wull ju gjuchte tou weesen. Wen ock nogh
do näiste Forsker Resultate as Biwis her-anleeken wäide, so wärt ju
Geschichte
nogh klorer.

Di Planetoid, di vor tjondusend Jiere ap
use Wareld statte un ju Atlantis Katastro-fe ferurseekede, waas di grotste
den do
Maansken jemoals kannen leerd häbbe.

Ountouniemen is, dät hi tou ju Planeten-gruppe heerde, di ock so as use
Wareld um
de Sunne cirkelde. Hi häd aber wull 'ne
our Loopbaan häiwed, filicht 'ne longe
Baan as 'n Komet. 1936 kem ock so aan
Planetoid fon ju so namde Adonisgruppe
ap twohunnertdusend Kilometer in de Wa-relds Naite. It waas een Gluck, dät
hi 
we-gen sine Gauigeid dät
magnetiske Anluken
fon use Wareld entkoom. Sin Iensleek
hiede läppere Foulgen häiwed as 'n Atom-bombenkriech. So fuul Gluck as wi
hieden
do Maansken vor rund 10 500 Jieren nit.
Domoals kem di Planetoid de Wareld tou
nai, un wudde fon hir anleeken. Hi kem
ut Noudweste, urhaalde de Wareld ap hi-ren Loop um de Sunne un slug mäd 'ne
Gauigeid fon mindestens 700 000 Urenkilo-meter in den Ocean oun.

So as hi use Luft birürde, ljuchtede hi
rod ap un wudde trough den Jundruck
fon de Luft glöünig, un wull hunnert moal
greller as ju Sunne. Bi disse Gauigeid fer-geenen twiske rod wäiden un
Iensleek in
den Atlantik, wul nit mor as two Minuten.

As Fergliek: Ap den trütigsten Juni 1908
slug in Sibirien 'n Meteorit in de Gruund.
Hi waas as 'n Knicker jun 'n Baal, meeten
an den Atlantik Planetoiden. Siene Deto-nation waas an do sogendusend
Kilometer
tou heeren, di Fjurpiler twintig Kilometer
hog, un dät Lound in hunnert Kilometer
ferwöüsted. Di Appral fon den Atlantisken
Planetoiden waas deerjun twohunnert mi-lionenfach gratter. Disse
Fäststaalnge kon
man treffe, wil man do Iensleekgate mäd-nunner ferglike kon.
Bi Charleston, an de Küste fon de USA,
wudden 1931 bi Luftapnamen 'n riesiged

Trjoaghterfäild entdeckt. Deer wudden an
do trjodusend Iensleektrjaghtere täld. Dis-se Mulden stamme nogh her fon
den 
At-lantis-Planetoiden. As
hi bi sin Stätt ap de
Wareld in ju unnere tichte Luftmasse kem,
wudde siene Wriuhatte so grot, dät sin
Steenpanster platsede un do Trümmere bi
Charleston ju Gruunde bombardirden.

In de Naite fon de Wareld sprong ock di
Kädden fon den Planetoiden in twäin Deele
un bee Pate slugen dan in den Atlantik oun.

Ut de Summe un de Gröte fon do Gate,
do do Trümmere fon den Steenmantel bi
Charleston in de Gruund häuen, kon man
sien Gröte bireekenje. Di Planetoid hied
'ne Troughmäite fon tjon Kilometer, un 'n
Gewicht fon two Bilionen Tunnen. Ferglike
wi siene Troughsleekkraft mäd den Mete-orit fon Sibirien 1908, di 'ne 
Explosions-kraft hiede fon
fiftiendusend Atombomben.

Man dät kem nogh läpper. Use Wareld
ju bit nu blot fon buten koold is, aber bin-ne glöünig, as vor Miliarden
fon Jieren,
häd ap morere Steeden täne Borststripen.
Man kon ock kwede: Näide do al moal
Borste wieren un wier touheeld sunt. Wen
ju Wareldkorste fjautig bit fiftig Kilometer
tjuck is, so sunt sucke Näidstriepen man an
do twintig Kilometer tjuck bit tou dät
glöünige Magma.

So eene täne Näid lait in den Atlantik
font Noude ättert Sude, twiske Amerika un
Europa-Afrika.

Un just hier hääu di Planetoid vor tjon-dusen fiuhunnert Jiren oun. Hi
statte
trough ju Wareldkorste, un tou siene Ex-plosionskraft kem nogh di Druck fon
dät
glöünige Magma, dät nu mäd groten Aet-terdruck ätter buppen schoot, ap Oart
as
wen 'n Dampseetel explodiert. Ju Insel
Atlantis lig unglukelkerwise twiske twäin
sucke ferheelde Borste. Meerwoater un
glöüniged Magma miskeden sick. Wir dät
Magma utströmde, entstud 'ne grote Holli-geid. Ju Foulge waas, dät ju Insel

Atlan-tis deelsackede bit se
ju Holligeid utfüld
hiede. Di Gulfstrom hied fräijen Loop krie-gen um Englound ätter de
Noudsee. Ju
Iestied waas vorbi.

  162    ______________________________________________
Di Pater foont ut Sekt tou makjen

Pater Perignon wudde sextienhunnert
sogentig Kellerferwalter fon dät Benedik-tiner Klaster Haut- Villers in de 
Cham-pagne. Domoals häd hi
nit deeran toaght,
dät hi nogh 'n Moal 'n wareldberümten
Mon wudde un do Maansken trough sin
Champagner so fuule Unbiswerde un fer-gnöügde Uren schaanken diede.

In do Winbierge fon dät Klaster wuks
'n gouden Win, den do Mönke iuensogoud
tou schätsjen wisten as hire Gaste, do ofte
ätter dät Klaster kemen um Win tou
dräinken. Ap 'n Day wieren aal do Feete
los, blot een Fät mäd minderweerdigen
suren Win lig nogh in de Keller. So as dät
ofte kumpt, wät man nit jädden häd, mel-deden sick wier näije Wingaste an.
Man
use Kellermäster wiste sick tou helpen.
hi miskde gau Sucker tou den suren Win
un schaankte him ut. Do Gaste wieren
toufree, un so miskede hi ock den Rest fon
den suren Win mäd Sucker. Dan füllde hi
den Win in Buddele un ferkorkede goud.
As hi 'n Tiedlong deerätter wier ätter do
Buddele keek, wieren jo aal explodierd bit
ap aan Buddel. Bi dät epen makjen flog di
Kork an de Been, un di Win sprudelde de
ut den Buddel. Pater Perignon probierde,
- - it waas 'n froijen smakelken Dronk.

Von nu an nom di Kellermäster tjucke
Buddele, do den Gärdruck uthoolde kud-den, un boont do Korke an de Buddele
fäst. Dät näije Gedronk namde hi ,,vin
Perignon", it wudde bolde bikaand an
Königs[-] un Fürstenhoawe.

Leeter namde man den Schumwin ätter
ju Loundschaft Champagne, wir hi maked
wudde. Do Mönke kudden aber hire Er-fiendnge nit stülken hoolde. Bolde
wisten
dät ock do Winburen, do nu ock ounfängen
Sekt tou makjen. Sekt wudde dan di all-gemeene Nome foar ,,vine Perignon"
un
,,Champagner".

Sekt waas nit utfuunden wudden, wen
di brawe Kellermäster den suren Win nit
mäd Sucker fälsked hiede.

Man häd him ap den Klasterhoaw fon
Haut-Villers 'n fluggen Gräbsteen sett, ju

fluggste Erinnernge an him is aber sin
Champagner.


Dät Fjurtjug

Use Oolden un Grotoolden stikden in do
Weershuse hire Sigaren oun mäd Swiuel-sticken un leeter mäd Rietsticken.
Man
dälig rakt it 'ne litje Fjurmaschine foar de
Westentaske. Mäd 'n litjen eleganten Bo-gen un litjen Druck un di
Flammensmieter
sett den Taback in de Bround. Wät dät nit
aal foar Näijes rakt. Man sun Fjurtjug is
blot ferbeterde Rewe ut oolde Tieden.

Touvorne hieden use bortige Vorfoaren
altied sun Fjurtjug in de Taaske. Dät bis-tud ock ut Fjursteen, Stäil un
Lunte. Di
Fjursteen waas plat un schärpkantig un so
grot as 'n Bäidens Hounde. Hi liet as brune
Seepe, eenige hieden ock nogh 'n blauen
Faweton. Do fint man dälig säilden mor,
'n Teeken dät jo fröüher fon elk un een
in de Taske stat wudden. Tou den Steen
heerde dät Stäil, wir do Fjursteene mäd
hauen wudden. Dät Stäil waas 'n ovalen
Sleekring, mäd 'ne gläde Front, ap Oart as
'n Schöäwelirsen.

Man heelt den Fjursteen ap de Lunte in
de linke Hounde. Mäd dät Stäil in de
gjuchte Hounde slug man den Fjursteen
so longe, dät do Funken ju Lunte in Bround
sett hieden. Ju Lunte bistud ut Swam,
Flaaks, Häide aw Bomwulleplunnen.

Do erste Rure hieden 'ne Fjurponne,
deer wudde Pulwer aplaid un mäd de Lunte
ounstickt. Deer kumpt ock düt Spräkwoud
her: ,,Hi häd Lunte reeken".

Vor fiftig Jiere, as al Swiuelsticken in
Moude wieren, stickde di Koster bi de
Serke dät Paskefjur nogh mäd de Lunte
oun. Dät Fjur moste fon den Fjursteen un
Stäil herkume.

Dät näije moderne Fjurtjug bistoant ock
ut Fjursteen, Stäil un Lunte ut Bomwulle.
Wät deer Näis an is, is dät Benzin. Ätter
den erste Wareldkriech kostede een Döise
Rietsticken fiftig Pennige un ätter den
twäide tjon un nu fiu Pennig mor. Di eene
Mon haalt sick an dät Fjurtjug un di our
an Rietsticken.

  163    ______________________________________________
Bonifatius

Fon P.Bergen

In dät allgemeene Chaos, dät di Hunnen-storm ut Asien un di Touhopebreek
fon dät
romske Kaiserrik in Europa bäte liet, rate
it man aan Rauepunkt, aan Fels in dät wai
un wier wogjende Fölkermeer; ju Pabst-serke in Rom. Unbiird trots blouderge
Krieche un do oundurjende politiske Fer-anderngen heelt ju Serke an hire
grote
Sendung fäst, ock do Maansken buten dät
ehemalige romske Riek dät Christendum
tou brangen, un do mäd Petri Stoul tou
eene fäste Eenheid tou ferbienden. Disse
Missionsorbeid broaghte de Serke Ouns-joon in dät Äiwendlound. Bisundere 
Fert-jonste um ju Heedenmission
fäll tou do
iriske, schottiske un angelsaxiske Mönke.
Unner do waas 'n Mon, den siene Orbeid
unner germanske Stamme gjuchts fon den
Rhien bit dälig siene Foutstappen bäte lät
häd, un dät is Bontiatius, die Apostel fon
do Dütske.

Hi liude so, as sogenhunnert Jiere tou-räg Christus un siene Füngere 
[= Jüngere] liued hie-den. Gewalt
rate dät bi him nit, siene
eensigste Ouweer waas dät Woud. Un just
deertrough urtjugde hi do kriegeriske Ger-manen, hi storw touläst trough
dät Swäid
fon do heedniske Friesen, trjou bit in den
Dod.

Di Noudaaste Wiend pietsked, mäd du-send fiene Gieseln den salterge
Seeschum
int Gesicht. Een gansed Heer fon joop-hongjende griese Wulken jaged ur den 
Ho-risont. It schient as wen
di Hemel nan Hoolt
mor häd, schient tou traalen, grippt mäd
gewaltige Hounde ätter dät Meer. Ju See
staalt sick him jun. Do gläsgräine Wellen-bierge stige hager un hager, bit
jo 
in wie-te Schummoonen
ferflatterje.

Bonifatius hiet domoals nogh Winfried.
Hi umklammerde dät Holt fon dät Krüse-fix, dät him do Hounde seer dieden.
In do
swere Sleeke fon do Gruundseen, kud hi
knap ap Beene bliue. Dät junge Gesicht
fon den Mönk is häd un urspond. Um do

hoge Sokenroken häbbe sich Soaltkorsten
fästsett. Do Oogenliede sunt rod. Hi merkt
dät nit, hi bedet un beded. Man dät waas
neen Ontwoud in dissen huuljenden See-gong. Buppe him knatterde dät Sail.
,,Wollt du wierume, min Heer?"

Aigulf, di Friese, is deerbi tou reffjen.
Een poor helle Oogene, fon den Wiend
herume flatternje Hiere. Stärke Muskeln
un bi dät lachjen grote wite Tuske do nix
Goudes ferräide.

,,Na -", kwäd Winfried, ,,di Heiland
wärt us ätter Fositenlound brange!"
,,Hi brukt dät nit," grinsde Aigulf. ,,Dät
bisurgje ik all sälwen. Man wen di Christ-könig us ätter sinn Ljude saant
um 
Wa-penhelpe, so waas dät
goud."

Winfried beet sick ap de Lippen. Is it
nu Tied mäd ju goude Seele deerur tou
balen, dät Christkönig neen Soabelhelden
fon disse Wareld brukt, un neen Apostel-heertoge, um sin Willen de Wareld 
mee-toudeelen?

,,Fositenlound" (Helgoland) brullt ju
Stemme Aigulfs jun den Storm. Erste is
it man 'n witen Krans fon Schum. Man
dan longsom un trujent as ju Goddeburig
ut ferjeetne Geschichten, sticht di Steen-klots ut ju bruddelnje See. Nu as
ju Insel
tou sjoon is, wärt bi him di Twiuel immer
gratter. Un Winfried leeud ock in do Ooge-ne fon den Friese den Twiuel lese
tou kon-nen.

Wiek um Wiek. Ofte um Hiresbratte an
den Dod vorbi. Do Deege an den Friesen-hoaw in Utrecht. Do höniske Woude,
fon
den wülden Heertog Radbod, do Aetter-gjuchten ur ju Schändung un Fernäilnge
fon aal do Serken, do bit nu fon de Mis-sion apbaud wieren, dan dät
Läipste: ju
hädnäckige Oulienge fon do Buren.

In elke Terp wir do kemen wieren, alle-wegens wieren do Hangstekoppe an do
Frästboolken fon do Huse, deer studden do
Opfersteene in do Ekenhaine un slug him
di Has fon do Friesen jun. Un nu?

  164    ______________________________________________
Winfried is sick klor deerur dät blot
siene Fertwiulnge him tou dät utterste
driuen häd, blot ut disse Sponnung her-ut sick entsleeten häd, ätter
Fositenlound
tou foaren.


Di Skalde fon do Friesen

Steil, skroff, urmächtig woakst di Fels
bi dät Naiherkumen. Deeroane eene rug-hauene Steentrappe. In de Räg dät 
Ge-brüll fon dät Meer, dät sick
jun ju Ha-fenmure smit. Jo stounde ienhüld in Woa-terfoonen un Woaterpoule
um de
Fäite.

,,Wi kume in Free", kwad Winfried fon
näijen. Man do Kerle wike nit. Jo stounde
as 'ne Mure. Um do Huften hongje do
swere broncebislaine Weer-Reewen. Do
Oogene do jo him tousmite ferräide nix
Goudes. Winfried fated dät Krusifix fäster,
maked aan, maked twäin Treede.

Di Friese vor him lait de Hounde an den
Soabelgriep, lukt dät Irsen nu holif ut ju
fersierende Scheede.

,,Touräg, Kaalkop! - Touräg, deerwai
wir du her kemen bäst."

Un dan sjucht Winfried den Skalden.
(Dät is 'noudsken [= 'n noudsken] Riemer un Sjunger in
den Tjonst fon do Godde.) Longsom sticht
hi ju Trappe herdeel. Sien wite Klod bu-ked sick, di grise Bort flattert in
den
Storm, Möwen pielje mäd häisterge Stem-me an him vorbi ätter de See.

Kute Tied stounde jo sick so junur. Dan
licht di Skalde sien Hounde; sin Stemme
kämpft jun den an un breckt him.

,,Kampf is ju Wareld - Kampf is ock
di Hemel - Unnergong trud Maansken un
ock Godde. Ju Midgardslange (dät Meer}
fersluckt do aal. - Ju täift ock ap den
Christengod. - Gong wech mäd dien Kjus,
aw blot nogh dien Bloud kon ju Truhenge
utlöskje.

Winfried kon ju Nod nit bikämpfje ju in
him apsticht. Hi weet, it is nogh tou äd-der.

Winfried is wier in Englound.

Deer kume twäin ounrieden un unner-hoolde sick gjucht iewerg: ,,Du wollt ap
dät Amt as Abt fersichtje?" Di Biskop fon
Canterbury kikt ätter Winfried un täift
ap ju Ontwoud. Sin Hangst häd 'n gaauer
Tempo, nu rit hi him touräg.

Waast du ock wät du aprakst? Nhuts-celle is 'n riek un blöühend Klaster. Un
du lienst ou deer Abt tou wäiden."

,,Wen dät so staant Biskop," kwad Win-fried rauelk, ,,wärt sick licht aan 
Weerdi-gern fiende, di do
Brure fon Nhutscelle ten-je [= tjonje] kon. Is dät nit wichtiger, dät Säid
fon
Gods Woud wider tou dregen, dät it ock
deer tou Frucht wäide kon wir nu nogh
Tjusternge is in religiöse Seeken."

,,Ju Friesenbikiernge? - 'ne Seeke sun-ner Hopnge. Diene Feelsleke hieden
die
bilere kud. Taank an den Ertsbiskop Wil-librod ton Utrecht, - ätter
fiuuntwintig
Jiere Friesenmission briek siene Orbeid
touhope."

,,It sunt nit blot do Friesen. It is dät
ganße Lound, dät sunt alle Heedenstämme
gjuchts fon den Rhien. As ferläddene In-seln kikje ut dät Meer fon Urglowe 
eeni-ge Klastere herut.
Eemsame Vorposten, nan
Touhopehong, nan Hoolt, bolde neen Ut-sicht ap Erfoulg. Jo mouden wier
aprat
wäide, wen man nit schaft eene Front
'ne Bifästnge, 'ne Organisatie fon den Glo-we, dät Imperium fon den
siegjenden
Christus."

Wröigjend kikt di Biskop ätter den jun-gen Mönk. Dan lät hi den Kop sinke:
,,Dät
häd nan Sin mor, di hoolde tou wolln. God
häd di den Way wised. Gong in sine Gna-de."

Winfried in Rom.

It es [= is] swer foar Winfried bi den Papst
vorlät tou wäiden. Di Laterans Palast gli-ket 'n Migelkebält. Kuriere un
Anstaalde
schuwe sick ilig trough do täiwjende Lega-tionen fon Klastere un Bistümere.

Di näi-je Papst, Gregor di
twäide, häd alle Houn-de full tou dwoon um den wonkjenden
Bouden fon de Serke näi tou fästigjen.

  165    ______________________________________________
Fon Byzanz (Konstantinopel) trude ju
grotste Gefoor. Mäd Haß bikämpfde di
Schepersun ap den aastromsken Thron, Leo
di träde, di Isaurier, den Stoul Petri.
Aetter den Touhopebrek Westroms, hon-geden do romske Papste fon Byzanz ou,
aber ju Christianisiernge fon Franken
un Langobarden stärkde hir Ounsjon un
makede se bi litjen fräi.

Den jungen Mönk Winfried ut Englound
wudde immer klorer, um wät it in disse
apwöülde Tied alleene geen. Ju Serke
brukde 'ne stärke Centralgewalt, brukde
ju helge Autorität fon Rom, den Stoul fon
do Aetterfoulger Christi.

Dan biliud hi den Oogenblik, wir hi al
longe ap täiwd häd. Hi biträt den Orbeids-rum fon den Papst. Gregor spielt
in 
Ge-danken mäd den
Steensnitt fon sien Siegel.
It is 'ne froije byzantiske Orbeid. Nix
ferrät in dät fieteekende [= fien-] Gesicht fon den
Serkenfürst zu [= ju] Apmerksomkeid, wirmäd
hi ätter Winfried lustert. Wen disse junge
Angelsaxe siene Pläne in de Doat ume-sette kudde. Hi schient so swäk un
jung
tou weesen. Man di Papst fäilt: In dissen
Mon sitt 'n unbändigen Willen. Eene näi-je Serkenprovins. Do ferstraide 
Missio-nen in Germanien
touhopefaatje. Fästen
Bouden int Noude ap den ju romske Au-torität fästen Fout fatje kud, di as 
Ut-glick tjonje kudde jun ju
liderlike fränki-sche Rieksserke, jun Fersplitterung, un jun
den Oufall fon den Aasten fon Rom.

Ju Lateranskanslei staalde den our Day
'n papstlik Skriuen ap, wiroun Winfried
nu as Pater Bonifatius ut Nhutscelle tou
'n Heedenmissionar bimand [= binamd] wärt.

In dät still deerwai lukende Woater fon
den Rhien speegelje sick do Toudene fon
Serken un Klastere. Hire Muren sunt al
gris fon Aaler. Ur do unnergongende Ad-lere fon do Legionen wudde hir dät
Kjus
applonted. Man wider int Aaste swigeden
nogh do grote Buske, herskede nogh Wo-dan. Do poor iriske un skottiske
Mönke,
do hir vor 'n Jierhunnert dät Christen-dum preted häbbe, sunt al longe
ferjeten.
An do Huse sunt do oolde Teeken an-spikerd: Luxkrallen, Ulenkoppe un
Ad-lerjuken.

In do stille tjusterge Buske täiwe nogh
immer do Opfersteene ap dät Bloud fon
junge Foolen.

In den buppere Lahngau häd sick Bo-nifatius mäd siene Ordensbrure fästsett.
Deer klingt ju Klocke fon 'n littik Klaster,
ju Cella S. Michaelis in de Gegend. Stuck
um Stuck breckt Bonifatius ju Regent-skup fon do oolde Godde. Die grotste
Deel
fon do fräije Buren kume al ständig ät-ter Serke.

Jo brange hire Bäidene tou de Döpe, un
wen hir dwon un aptreden ock heersk is,
un jo ätter de Misse ride as wen it ap de
Jagd gongt, so weet Bonifatius dag, dät
jo de Serke nit mor ferlädden gonge. Ap
sien Bidde kume mor un mor angelsa-xiske Brure as Missionare ätter dät
Chat-tenlound.

Do Fäildere wäide gratter, Tjonsthuse
un Schäine wäide baud, wir so longe
tjusterg un ouweerrend di Urwald staand.
Do Sudsiden fon do Birige wäide roded un
Win anbaud. Mäd ferwunderjende Ooge-ne biliuje do Chatten, wät foar 'n
Sägen
ur ju flitige Orbeid fon do Mönke lait.
Christus is dag stärker as Baldur aw
Freya, ju Gemalin Wodans un Mur ur
Baldur di ,,Ljuchtende".

Fon hir, fon S. Michaelis ut woll Boni-fatius sine Gedanken, den Plan fon
sien
fäst apbaud Missionswierk, eene eng tou-hopesletene Serke sichere Seeke
wäide
läite.

Aber do Swirigkeiten sunt grot. Un jo
kume nit fon do Chatten. Jo kume ut do
aine Rigen. Ferkemene Gäistlike, in Laster
un Superäi ferfalene Mönke, do mäd
falske Reliquien bi do urglowske Buren do
grotste Bidrjogeräien bidriue, Biskope, do
sick ljauer bi den Adel aphoolde un sick
mäd dät Swäid an Feeden bideeligje, as
sick um hire Diözese tou kümmerjen. Dät
was 'n unhooltbaren Toustant.

Bonifatius skrifft an den Papst. Hi
skrifft sick sin ganßen Aerger fon de Seele.
Man Rom is wied. Deer is ju Wareld
ours as in dät wülde ruge Germanien.
Bonifatius reist sin Bräif ätter ätter Rom.

  166    ______________________________________________
It is dät Jier sogenhunnert twountwin-tig. Ju woarme Herstsunne bischient
do
wite Pilere, do Ruinen fon dät Koloseum,
do wiede fräije Steeden ut Marmor un our
ferfaalene Bauten ut do Cäsarstieden. Nogh
immer swiuet di Nome Rom ur aal dät
Ferfaalene, nogh immer is di Nome Rom
dät Siegel fon 'ne Idee, ju eenmoal ut
Wille, Fernunft un Sin foar Mäite 'ne näi-je Wareld makede. Disse hillige
Funke
wärt nu ut fersonkene Tieden ur Foulgen
fon morere Maansken Liuend wider raat
un nu fon do Papste, do Aetterfoulgere fon
ju romske Ordnung, surgsom biwoard.

Mäd disse Gedanken ferfoulged Bonifa-tius ap sin Way dät Liuend in Rom, un
ut disse helge Ordnung wakst bi him di
Wille, di him ap sin Way widerdrifft.

Deertou kumpt ju Gnade fon den Foar
fon zu [= ju] ganße Christenheid. In Rom wärt
hi tou 'n Biskop wäid, tou 'n Biskop fon
do Germanen. Grote Dinge stou[n]de bivor.

Di ,,Biskop fon do Dütske" wärt nit, as
dät bither Rägel waas, ock ap den Kaiser
fo[n] Byzanz as den ,,Patron fon den Glowe"
fereedigd. Sin Eed jält alleene den Stoul
Petri.

An Korl Martell aber, den mächtigen
Husmeier fon dät Frankenriek (di Adel fon
do Merowinger), den sick do Stämme aast-side fon den Rhien unnerordned
häbbe,
skrifft Gregor di twäide: ,,Wi dwo di tou
wieten, dät wi den Urbranger fon dissen
Bräiw mäd den Apdrag seende, do Biwoo-ner Germaniens un ferscheedene Stämme
aastlk fon den Rhien, do nogh in den Irr-waan fon den Heedenglowe liuje,
dät 
Evan-gelium tou preetjen".
Mäd ,,dwo di tou
wieten", informt Gregor blot den Heer fon
do Franken, in den sien Gebiet di näije
Biskop as Missionar orbeidje woll. Gregor
bidded nit, hi haalt sick ock nit mor deer-an, dät in Franken aal do
Bistaalngen fon
de Serke fon do wareldske Regenten rä-geld wäide.

Korl Martell is mad den Bräiw toufree.
Hi biherbiergd den Bishop [= Biskop] Bonifatius so-goar ap dät Slott fon
sien 
Residens Va-lenciennes un
lät him 'n Schutsbräiw
utstaale.

Ju Grummel-Eke. Fritzlar, - deer do
grote runde Finsterbogen, den breeden,
edlen Kjusgong, durhafte, fon Muren um-rate Wirtschaftshuse, fulle Schäine,
un 'ne
Klasterskoule. Ju Orbeid bigint in Chat-tenlound sick tou loonjen.

Man immer nogh kume wier Aettergjuch-ten ur stülkene Opferfeste unner ju
oolde
Grummeleke bi Geismar (dälig 'n Terp bi
Kassel). Bi Näijemoune schäln sick deer
do Buren treffe tou do Hangste Opfere.
Bonifatius kaant siene Chatten, hi weet,
dät dät Döpwoater alleene nit den Urglo-we ut hire Koppe ferdriue kon. Hi
weet,
dät Wotan un Donar ours biseged [= bisieged?] wäide
mouden as mäd fromme Songe.

Hi lät Hangste soadelje. Aexen wäide in
Wayne ferleeden. Mäd 'ne Gruppe fon sien
stärkste Mönke un Klasterknechte rit hi
ap 'n swoulen Sumerday an de Eder her-deel ätter Geismar.

Al fon wieden is ju grote Eke tou sjon.
Ju staand fräi ap 'n litjen Birig. Unner
in ju Ebene sunt grote Burenhawe an do
Ouhonge. Riesengrot, uroold is disse Bom.
As gewaltige Irme recke sick do Tacken
jun den Hemel. Twiske dät gräine Bleed-wierk ferweederje do Knoken fon 
Hangste-koppe. An den aprietenen,
rugen Stamm
lient 'n Steen. Ferdruged Bloud kliuet an
sien Bupperkante. Bonifatius nikkopped
blot. Dan traalt hi si[k] ume ätter siene Hel-pere: ,,Haaljed do Ljude
touhope!" Den
our Day. Bonifatius häd sick mäd sien
Mönke un Knechte biside ap 'ne fräije
Steede leegerd un täift. Swote Wulken-bierge stounde int Weste. Dät rakt 'n

swe-ren Grummelschur. Do
Wulken wäide grat-ter, swotblau mäd uttackende Rante un
rode Grummelkoppe.

Ju Hitse lait swoul un fuchtig ur ju Ge-gend. It is wurig Weder. Ju Stillte
wärt
nu breken fon eenpelde Roupe. Jo kume
den Birig hog ut Geismar, ut do Terpe un
Läigten fon ju Umgegend.

,,Kiekjed, jo sunt biweerd, jo häbbe
Weerreewen bi sick", kwäd aan fon do
Klasterknechte.

,,Häbbed neen Nod," kwäd Bonifatius,
,,wi sunt dag stärker."

  167    ______________________________________________
Bonifatius smiedet ju Serke Germani-ens. Hire Kraftcentralen, do näije
Bistümer
fon Salzburg, Regensburg, Freising un Pas-sau in Bayern, fon Würzburg un
Eichstätt
in Franken, fon Erfurt in Thüringen, fon
Buraburg mäd Klaster Fritzlar in Hessen,
fon Mainz, Köln un Aachen in den Rhien-gau, slut Bonifatius tou eene fäste
Eenheid
touhope un ferbind do untrenboar mäd
Rom.

In dät Jier sogenhunnert njugenun trü-tig binamt Past [= Papst] Gregor den 
Apostel fon do
Dütske toun Ertsbiskop. Man Bonifatius
raud sick nit ut ap sien Erfoulge. Nu
kämpft hi minner jun den Urglowe, nu
mout hi 'n hädden, toijen, ofte fanatisken
Kampf fiere foar ju Nitantastboarkeid fon
sien Serke, jun do Tücke fon do um hire
Ienkumen bisurgede frankiske un burgun-diske Biskope ferdägenje[,] Biskope
do ofte
nit moal ju Priesterwäihe hieden un liu-den as wareldske Heeren.

Twintig Jier leter soolwede di oolde Bo-nifatius in Soissons Pippin den
träden, den
Suun un Aetterfoulger Korl Martells toun
König fon do Franken. Deermäd hied Bo-nifatius nu ock ju politiske
Anerkannge
foar sien Liuenswierk.

Man immer nogh kwälde him di Gedan-ke an dät mißgluckede Unnernimen in sien
junge Jieren: ju Bikiernge fon do Friesen.
Hi fäilt al, dät him siene Kräfte ferläite
wollen. Ju Friesenmission - dät is sien
läste Apgoawe, ju schäll sien Liuenswierk
krönje. Nogh eenmoal maked sick Bonifa-tius ap den Way um ju Leere Christi 
ut-touspreeden. Ap den Rhien
foart sien litje
Flotte, ätter dät Lound mäd den griesen
Hemel, ju Wareld ut ju Urtied, ju Wareld
wir do Elemente tou Godde wudden sunt.

In Frieslound. Nogh eenmoal drönt Bo-nifatius Stemme as in do erste Deege
fon
de Mission. Nogh eenmoal fällt [= fäilt] hi ju Kraft
un Gnade fon Gods Woud. - Do erste
Friesenheadlinge beegje hire blonde Kop
tou de Döpe.

Ap 'n Mäiden is it. Tichte bi rusked dät
Meer. Deer sunt nogh neen Dyke jun dät
epene Meer. Do mäd Sträi aw Reit teckde
Huse stounde in do Dünen ap Terpe. Ge-bäde un Choralsonge stige tou 'n
Hemel,
- di eene bäte den our trede do grote
blonde Katechumen vor Bonifatius, di him
de Hounde ap de Stierne lait tou de Fir-mung. Ap eenmoal entstaant 'n Alarm
un
'n Getümmel. Weerrewen klirje. Trough
ju utnunner stuwende Schoar fon Wiue un
Bäidene kumpt 'ne biweerde Horde Krie-gere ur den Festplats.

Do näi bikierde friesiske Christen häbbe
ock al hire Soabele in de Hounde, as di Bi-feel fon den Biskop kumpt:
,,Hoolt! Neen Bloudferjoten!"

In sien Stemme lait sofuul Autorität, dät
jo nit wogje jun tou balen. Mäd wied epe-ne Oogene sjo jo, wo di oolde Mon,
di him
predet hiede, God waas ju Ljowe, do Fäin-de jun gongt, mäd 'n lagjend
Gesicht, wo
hi do Irme utsprat as hiet hi do Dolche un
Spere do him troughborje, willkumen.

It waas ap den fiften Juni 754 as Boni-fatius bi Dokkum in Frieslound den 
Mar-tertod storw. Siene Lieke
wudde ätter Ful-da broaght, un deer an sien Gräb kume
do dütske Biskope touhope wen wichtige
Dinge birät wäide mouden. Di hl. Bonifa-tius is 673 geborn in Wessex,
Englound.
Siene Skoul[-] un Studientied ferbroughte hi
in do Klastere tou Adescancastre un
Nhutscelle, wir hi leter ock nogh as Leer-der wirkede. 716 unnernom hi sin
erste
Missionsapdrag foar Frieslound. As hi deer
nogh nix utgjuchte kudde, geen hi touräg
ätter Englound. 719 geen hi ätter Rom un
liet sick fon Papst Gregor II.[.?] Hessen,
Thüringen un Bayern as Missionsgebiete
touwise. Trough dät Anlääsen fon fuul
Klastere schaffede hi sick erste moal fästen
Fout, fon wir ut dan do umlääsende Ge-biete bikierd wudden. So baude di hl.

Bo-nifatius 'ne goud rägelde
Serke aastlk fon
den Rhien ap, ju fäst mäd Rom ferbuun-den waas. 

  168    ______________________________________________
Korl di Grote

Korl di Grote foulgede in dät Jier 768 sin
Fahr Pipin in de Regentskup. Dät waas
fjautin Jier ätter Bonifatius sin Dod. Grote
Tieden häbbe ock grote Regenten nödig.
Man namde Korl ,,den Groten", wil hi sick
in Kriech un Free as 'n Mon mäd hoge gäi-stige Fähigeid deer foar iensette,
dät sine
Fölker ap 'ne hagere Bildungshögte kemen.
Wöiste un unklouke Maansken wiren him
touwider. Deerum liet hi fuul Skoulen
baue, ock 'ne Hoghskoule foar do Bäidne
fon sien Edelljude un Anstaalde. Unferhofft
bisoaghte hi Skoulen um mäd aine Oogene
tou sjon, wo dät Unnergjuchten vor sick
geen. As hi eenmoal ju Hoghskoule bi-soaghte, foont hi, dät do Wente fon do
Edelljude un Vorneeme nit so klouk wie-ren as do Bäidne fon dät Foulk.
Disse 
mo-sten sick ap sien
Gjuchte staale, do our ap
sien Linke. Dan kwad hi tou do ärme, aber
flietige Bäidne: ,,Ik tonkje jou mien Bäid-ne, ji häbbe däin as ik dät
häbbe wül, jou
tou Eere un bliuenden Nutsen." Mäd 'n
dull Gesicht troalde hi sick ätter do vor-neme, aber leuje Bäidne un kwad:
,,Ji
aber, Wente fon do Edelen, häbbe mäd
Leuigeid un Lediggongen ju Tied ferslie-ten un mine Bifeele nit bifoulged. 
Spiel-jed jou nit ap mäd
Stand un Riekdum
fon jou Oolden, den ji mouden wiete, Nix-wäidige häbbe vor mi nan Rang nogh
Eere. Un wen ji neen flietige Sköülere
wäide, schäl neemens fon jou mi wier vor
de Oogene kume. Bi God in 'n Hemel, ik
stroafje jou, as ji dät fertjoond häbbe.

Korl di Grote tried in do Foutstappen
fon den hl. Bonifatius. Näije Bistümer,
Serken un Klastere liet hi iengjuchte un
baue. Do Klastere surgeden nit blot foar
den Unnergjucht fon do junge Ljude, jo
sugenden [= surgenden?] ock foar do Aerme un Kronke
un nomen Reisjende gastfründlik ap, den
Gasthuse rate it in de domoalige Tied man
min. Do Mönke skreeuen ock do goude,
oolde Skriften fon do Grieken un Römer
ou, den domoals waas ju Boukdrucker-kunst nogh nit utfunen. Jo skreeuen do
Geschichten fon Foulke un Loundere un
dät Liuend fon do Helige ap; jo rodeden
do Buske, dat do Heedem [= Heeden] ferbeeden waas,
makeden ju Gruund urbar un leerden do

Buren betere Kulturorbeid un wieren mäd
een Woud 'n Sägen for dät Lound."
Den König Korl waas fuul an gelain,
do Godstjonste flugger tou makjen un den
Serkensong tou ferbeterjen. Hi liet Sjun-gere un Orgelspielere ut Italien
kume;
siene Franken hieden wät tou ruge Stemme.[= ,]
so dät dät Sjungen mor as 'n Gebrüll fon
wülde Dierte waas. Ock hiede Korl sine
Mursproake ljow; hi orbeidede sälwen
mäd do Geleeede fon sin Hoaw an 'ne
dütske Sproakleere un liet ock 'ne Sam-melnge oolddütske Heldenläidere 
touho-pestaale, ju leider nit mor
aptoufienden is.
Bekannd sunt man mor do Nomen foar do
Hemelsgegenden un do Mounden.

König Korl wärt biskriuen as 'n gjuch-ten Dütsken, fon sterken Bau un
slonke
Figur. Hi hied 'ne hoge, klore Stierne un
extra grote, lebendige Oogene, do do Frün-de un um Helpe bidjende fründlik,
do
Fäinde aber furchtbar ljuchteden. In sien
junge Jieren bidreeu hi ätter Frankenoart
allerhound Sport. Hi wudde di bäste Fech-ter un Swimmer. Sien upperste 
Fergnöü-gen waas ju Jagd, un wen
hi an sin Hoaw
'n Fest reke wül, dan wudde 'ne Driujagd
ansett. Ju ganße Jagdsellskup waas tou
Hangst. Wen do Jagdhoudne klongen, ree-den jo los mäd Huunde bliekjen un 
blaff-jen un larmjenden Jubel
in do grote
Buske un Urwalde, wir do junge Edell-jude sick trough Moud un Gewantheid
tou urtreffen soaghten. Korl, midde un-ner do, laide monige wülde Hauere, 
Boa-ren un Aueroxen ume. Sien
Liuenswise
waas gjucht eenfach, vor allen in Iten un
Dräinken. Am ljowsten eet hi 'n Broaden
fon Wüld an Spieß brett. Sin Släip waas
kut. Ofte stud hi snagends ap fon sien
Leeger um tou bedjen, aw hi nom 'ne Laije
un Griffel un übde sick in dät Skriuen,
aw hi staalde sick an dät epene Finster un
bikeek mäd Eerfurcht un Biwundernge
den Stiernhemel. So eene eenfache Liuens-wise heelt him gesuund un stärkde
nogh
siene gehaltige Liuenskraft so dat me siene
Geschichtsskriuere wäil leeue durt, wenn
jo fertelle, dät hi mäd Lichtigeid 'n Houir-sen kutbriek, un Lasten tilde, 
do 'n gewön-liken Mon fon
dälig nit fon de Steede
lichte kudde. 

  169    ______________________________________________
König Korl drug eenfache Klodere in
dütske Dracht, do mast fon sin Wiuw
maked wieren. Blot an Rieksdeege un hoge
Feste waas hi kloded in fulle Majestäd.
Ap de Kop 'ne gouldne Kroune mäd Dia-manten bisett. Kloded mäd 'n 
longherun-ner hongjenden Talar, di mäd
gouldne
Imen bisett waas.

König Korl waas 'n groten Kriechsheld.
Fon aal do Foulkere do hi bisiegde, ma-keden him do heedniske Saxen am
masten
tou schafjen, do domoals twisken Hessen,
Thüringen un de Aastsee woonden. Disse
wüln trougut nit hiren Heedenglowe fer-läite un hieden alle Missionnare fon
sick
statt. Do erklärde hi him den Kriech. Man
di Kampf duerde mäd morere Unnerbre-kungen trütig Jiere, fon 772 bit 802.

Um ju Tied liude 'n groten birümten
Geleerden, mäd Nome Alkuin. Disse from-me Mon waande sick an König Korl mäd
ju Bidde, do heedniske Faxen [= Saxen] minner
trough ju Gewalt fon dät Swäid, as trough
christlke Ljowe un Milde tou bikierjen. Al-kuin wudde leter di trjoue Fründ
un 
Bi-räider fon den König.
Di Saxenherzog, sin
tapfere Junorbeider, liet sick mäd morere
our Anfürer al 785 in Attigny döpe; ätter
den Free fon Selz in dät Jier 803, nomen
ock do our Saxen den christlike Glowe oun.
Um de Serke 'n sicher Hoolt tou reken,
gjuchte hi in hire Loundere aghte Bis-tümer ien: Mimigarde (Münster) un 
Os-senbräg foar Westfalen;
Minden, Pader-born un Bremen foar do Engern; Hildes-heim, Verden un
Halberstäd foar do
Aast-falen. König Korl sien Riek bistud ut do
Loundere: Franken (Frankrik), aan Deel
fon Spanien, Noud-Italien, Niederlound
un Dütsklound bit tou de Noud- un Aast-see, aastlk bit tou de Elbe un den 
Raab-woaterlop in Ungern. Hi
hied do Loundere
in litje Bizirke iendeeld, un deeroun as
Helpe in de Ferwaltunge Heertoge, Burig-aw Märkgroafen iensett, do him
Bigjuchte
ienseende mosten un Bifeele fon him kre-gen.

In dät Jier agthunnert wudde Korl di
Grote as Schirmheer foar de Serke fon
sien Papst jun den sien Fäinde um Helpe
anrupen, hi died dät deertrough, dät hi
sälwen ätter Italien look. Deer passierde
dät, dät -- as hi ap den Wienachtsday in

de Peters Serke, kloded mäd 'n longen
Purpurmantel, mäd aal dät Foulk ju Ge-burt fon den Heiland fierde, un 
andachts-full in s[i]n Beedstoul
kniende - di Papst
Leo di träde ap eenmoal ap him tou kem,
him 'ne mächtige Kroune ap de Kop sette
un him unner Jubelroupen fon dät Foulk
toun römisken Kaiser krönde. Fon ju Tied
an ffierden siene Aetterfoulger in Dütsk-lound dissen Titel.

Eene fäste Residenz hiede Kaiser Korl
nit; hi woonde deer, wir hi tou de Tied
am nödigsten waas. Am ljowsten heelt hi
sick ap in Aachen, wir hi ock bigreeun is.
Hi storw ap den 28. Januar 814 in 'n Aaler
fon 72 Jiere. Siene Lieke wudde in den
Dom tou Aachen in 'ne Gruft ienbalsa-mierd. Hi siet apgjucht ap ['n]
fergouldeden
Stoul, in sien fulle kaiserlike Ornat, mäd
'n Evangelienbouk ap 'n Schoot, un 'ne
gouldne Pilgertaaske um do Huften. So
hied di Kaiser deer 361 Jiere seeten, as me
him 1165 in 'n prachtfull Gräbmoal laide.
Do Kleenodien aber: Swäid, Kroune, Rieks-apel un Panzer heelt man touräg,
um se
bi elke näije Krönge fon 'n römisken
dütsken Kaiser tou bruken. Aetter Kaiser
Korl sin Dod wudde dät frankische Riek
apdeeld in Frankrik, Italien un Dütsk-lound. Mäd de dütske Königswürde
bleeu
aber ju römiske Kaiserwürde ferbunen,
bit in dät Jier 1806 as Kaiser Franz di
twäide fon Aastriek ju wier oulaide.

Hir in Seelterlound is Korl di Grote trough
sin Gnadenakt immer in goude Erinnern-ge bliuen. Hi rate do Seelter fulle 
Fräi-geid un 'n Siegel mäd
sien Bielde. Fer-täld wärt, dät Korl sick fon den Geleer-den Alkuin biräide
lät
hiede, ju Heedä- [=Heeden-]
bikirnge mäd Göüde un Biloonge tou fer-säiken, vor allen bi do Friesen. Um
dät
Jier 803 bisoaghte Korl ap 'ne Inspektions-reize ock dät Seelterlound. Do
Mönke ut
Visbek, do ap Paters Komp woonden,
hieden wäil bigjucht, dät jo bi do Seelter-friesen so nix utgjuchte kudden.
Tou den
Kaiserempfang wieren alle Familienheite
ienleeden tou 'n grot Touhopekumen ap
ju Kultsteede an de Amze in Romelse. Di
Noudweste Wiend bukede do Saile fon ju
kaiserlike Flotte ju mäd flotte Foart de
Seelter Amze ätter ap Romelse tou sailde.

  170    ______________________________________________
In Romelse studen aal do leedene Monl-jude Kop an Kop ap ju Kult- un 
Opfer-steede, deer wir nu ju Serke
staant. Do
Wiuwljude un Bäidene studen deerume
tou ap de Sträite. Jo wieren aal näischirig
wo dät wäil tougeen. Di Wiend jagede do
grise Wulken an 'n Heemel fon 't Noud-weste ätter 't Sudaaste. Wulken un 
Sun-schien wikselden sick ou.
,,Wo taankst du
deerur ,,kwad Heike tou sin Naber Blok-ko, ,,Sunt use Godde dan aal
machtlos jun
den Christengod? Mouden wi us vor him
reke?" Blocko kikede him liek in de Ooge-ne un kwad: ,,Sietdem Donar, use 
Grum-melgod, sick vor
Bonifatius roat häd,
leeue ik nit mor an him; ik mene use Vor-staalnge waas urspond wegen dät 
Ljuch-ten un Grummeljen."
,,Deer kume se," rup
'n Went buppe ut den Lindebom. ,,Jo traa-le just um den Swoalebirig tou,
sex, sogen,
agte Sailboote mäd wite Saile un bunte
Flagen. Deer geen 'n Gemurmel los. Man
herde fräigjen: ,,Wo wolln wi dät nu
moakje?" ,,Outäiwe!" waas ju Ontwoud.

It durde nit longe mor, do Sailboote
wieren bi de Losselsteede un Korl di
Grote stud iuen deerätter mäd sien Ge-foulge vor dät Foulk. Deer waas 
Doden-stilte bi do Seelter
Friesen. Erste as di
kaiserlike Dolmetsker ap friesisk ounfäng
tou vorlesen, lösde sick ju Sponnung. ,,Ljo-we Fründe! Wi häbbe bisleeten, 
Seelter-lound as 'ne fräije
Kommune tou garan-tierjen, wen ji willens sunt hir ap disse
Steede eene Serke tou bauen, so as do
Mönke dät vor häbbe, un den christlike
Glowe ountounimen. Ji schäln jou aine
Gesetse makje, een aien Loundgjucht, fräije
Jagd un Fiskeräi; je schäln fräi weese fon
Loundfoulge un Ougoawen. As Sicherheid
schäln ji häbben aien Siegel mäd de kai-serlike Bielde. Sunt ji deermäd
ienfer-steen?"

As Ontwoud brik dät Foulk ut in 'n
Jubelstorm: ,,Je wi sunt deermäd ienfer-steen! Wi tonkje den Kaiser! Hog
liuje di
Kaiser!"

Dät waas foar Seelterlound di Bigin fon
ju geschichtlike Tied. Den our Day wudde
ur den Bau fon de Serke mäd do Mönke
birät. Deer waas so fuul tou rägeljen un
biräiden. So fuul moste anderd wäide. Do
Patere preteden un döpten. Aetter do

oolde heeniske [= heedniske] Gesetse waas elke Fami-lienheit di alleenige 
Regent un Hersker
ur sien Familije in alle Seeken. Ju oolde
vorgeschichtlike Tied waas nu vorbi. Kö-nig Radbod waas dod. Frieslound
hied
nan König mor as den Frankenkönig un
di waas nu vor twounholif Jier fon den
Papst in Rom toun Kaiser krönd. Wier-um schuln do Seelter Friesen him nit
as
hiren Hersker agtje un eere; hi meende
dät dag so goud un garantierde ju Fräi-geid, ju Fräigeid ju foar do Seelter

Frie-sen dät hogste Goud
wans. Di Serkenbau
geen flot vorut. Ekenholt wudde heran-broaght fon do Scheddeler, Hollner un
Romelster. Utendjer un Boaljener Schips-timmerljude sneden do tjucke Bome
tou
Plonken. Klasterbrure do al morere Serken
un Kapellen baud hieden, kemen ätter Ro-melse fon Visbek un our Klastere.
So
waas ju Serke in Romelse, as 'n rumel-ken Holtbau, bolde klor. Bäte dät
Aalter,
in 'n litjen Rum di as Gärkomer tjonde,
wud 'ne Lade ounbaud, wir dät Schrift-stuck fon Korl den Groten un dät
Siegel
apbiwoard wudde. Foar ju Ferwaltnge
wieren ut Utende, Romelse un Scheddel
elk fjauer Burmästere wääld, touhope
twelif Mon. Do birätten ur Politik, Wirt-schaft un Glowensseeken; wät jo
bisleeten
hieden, dät wudde dät Foulk fon 'n
Preetstoul meedeeld.

Seelterlound dät sick al agthunnert Jiere
as 'ne sleetene Kommune ferwaltede ätter
heedniske Rägeln un stromme Sittenge-setse, hied ours nan Regent as di 
Friesen-könig as gäistigen
Hersker. Nu kem Korl
di Grote - sin Gäist liude un biherske-de do trjo seelter Terpe as 'n fräi
Lound
bit 1808.

Eenigeid, Gjucht un Fräigeid, een Foulk
fon Friesen, aan Glowe un ju oolde Friesen-sproake, wudden ferdägend jun
alle
Froamde. So liuden do Seelter in goude
un läipe Tieden un heelten trjou touhope
bit dälig. Dät läste Jierhunnert moste
Seelterlound froamde Herskere duldje un
wärt se ock nit wier loos. Aber di Gäist
fon den groten Kaiser swiuet nogh immer
ur Seelterlound. So longe as ju Seelter
Sproake blifft, so longe rakt it Seelter
Friesen un 'n eenig Seelterlound.

  171    ______________________________________________
Di hl. Ludgerus

Ludgerus wudde geborn in dät Jier so-genhunnertfjauer un fjautig in Dokkum
in Westfrieslound. Sin Foahr hiet Thiat-grin un sien Mur Liafburga. In sien

Skoul-jieren merkden sien
Oolden al, dät hi grot
Intresse an 't studierjen hiede. In sien
fjautienste Liuensjier broaghten do Aa-lern den talentfullen Ludgerus in de

Pfle-ge un Leere bi den hl.
Gregorius fon Ut-recht in Hollound, di aan fon do domoa-lige grotste
Geleerde waas.

Mäd twountwintig Jier geen Ludgerus
ätter Englound, wir hi toun Diakon wäi-hed wudde, un morere Jiere 'n
Sköüler
waas bi den Geleerden Alkuin. As di
Kriech twiske König Korl un do Saxen
ounfangde, geen Ludgerus wier touräg
ätter Dütsklound un urnom dät Apostel-amt. Sogen Jiere pretede hi in
Hollound
un Westfrieslound; mäd dät Kjus in de
Hounde geen hi unner do Heeden herume
un reet mäd aine Hounde do Götsentem-pele deel.

Do Ljude ferwunderden sick un wudden
meerieten trough sien fräimöüdig un bi-stimde Aptreden un fuul nomen den
christlike Glouwe oun. Ludgerus wudde in
dät Jier 777 toun Prister wäihed, bolde
deerätter aber wier in sien Missionsorbeid
hinderd. Di Anfürder fon do Saxen, Wit-tekind, ferdreeu him ut Frieslound
un 
fer-foulgede do Christen.
Ludgerus geen deer-um ätter Italien, liude deer in 'n Klaster
un sammelde sick trough Gebäd un Bi-trachtung näije Kraft tou näije Orbeid
un
Liden.

In dät Jier sogenhunnert fiuunterachen-tig [= fiuuntachentig] hiede Korl di

Grote do Saxen bisiegd
un sogoar Wittekind liet sick döpe. Ap
den Räid Alkuins saande di Frankenkönig
den Ludgerus as Missionspretjer wier ät-ter Frieslound. Ludgerus schul dät 
Erts-bistum Trier ferwaltje;
aber Ludgerus
ontwoudede, it rate klockere un wöüdigere
Monnere foar dät Amt, foar him eigede
sick beter dät ruge noudiske Foulk. Do
rate Korl di Grote sin Wunsk ätter un
sette him an Steede fon den fersturwenen

Bernhard toun Biskop ur Mimigarde, wir
ätter de Sage di God Mimir fon do heed-niske Saxen fereerd wudde. In dät
Jier
793 laide Ludgerus den Gruundsteen tou
dät leter so birümde Klaster Werden an
de Ruhr, ut sien ain Fermögen, dät 'ne
Skoule foar näije Missionare wudde. So
rate hi ju christlike Meente immer mor
Fästigeid. Tjon Jiere long geen hi Deeges-reisen wied in do Waldungen ume 
Mün-ster pretjend herume. Ofte
wudde hi nogh
fon untoufreehe Saxen truhed un in siene
Orbeid störd. In heilgen Iwer foar Gods
Seeke, geen hi wider ätter 't Aaste ur de
Weser, un baude bi Helmstäd dät ätter
him binamde St. Ludgeriklaster, een fon
do erste Klastere in dät Brunswigske
Lound. Düt Stift ut dät Jier 794 waas erste
blot 'n littik Bedhus in 't Aaste fon de
Städ. Bolde aber wudde it riek an Göüdere
un Ounsjon. Ludgerus sin Brur Hildegri-nus, di erste Biskop fon Halberstäd,
holp
him bi dissen wichtigen Bau bit hi klor
waas. Hi ferwoarde dät Stift un dät Kla-ster kem unner siene Apsicht tou
grote
Blöüte. Bit aghthunnertuntwo regierde
Ludgerus ju Serke Mimigardford mäd bis-koplike Fullmacht, un erste ap
Bifeel fon
den Ertsbiskop Hildebald fon Köln, liet
sick Ludgerus toun Biskop wäihe. Un wen
hi nit den strickten Bifeel kriegen hiede,
hied hi sick ock wier weigerd, den in sien
Demoud heelt hi sick nit foar wöüdig ge-noug. Ju erste Serke ju hi ounfangs
in
Münster baude, stud an de gjuchte Side
fon de Aa, in de Gegend, wir nu di oolde
Dom staand, Mimigard junur. Bi de Serke
hied Ludgerus 'n Hus baue lät, wir hi un
siene Gäistlke 'n Klaste[r]liuend liuden. Bol-de entstud um disse Serke 'n 
näijen Städ-deel, Münster
binamd, wecker gratter
wudde as dät oolde Mimigard. In dät
Jier agthunnertunfiu baude Ludgerus 'ne
Kapelle, wirfon nogh as Urbliusel ju Ka-pelle in 't Seminarium iunske 
Buppewoa-ter Touden weese schäl.
As Bishop surge-de hi foar do Aerme, un waas geduldig
jun do Biwoonere fon dät Lound, do in de
erste Tied man min dät Christendum
ounnomen.

  172    ______________________________________________
Di hl. Ludgerus täiwde un hopede ap ju
heranwaksende Jugend. Wen hi in 'n Hus
'n swer kronk Bäiden wiste, so liet hi ju
Mur bidje, it döpe tou duren. Wenn dät
Bäiden aber wier beter wudde, dan firmde
hi dät ock, un so hied hi Gelegenheid dät
Bäiden in den christlke Glowe tou unner-gjuchten. Wil hi so fründlk, so 
sanftmöü-dig un fuller Iwer foar
den Heiland waas,
kreeg hi immer mor Fründe. Hi hied nogh
ju Pläsier tou sjon, wo di christlke Glowe
sick immer wider utdeende in Dütsklound.

In dät Jier aghthunnertuntwo waas Lu-gerus toun Biskop fon Mimigardeford
(Münster) wäihed. Fon do an unnernom hi
ock wier Reisen ätter Frieslound um Ser-ken un Kapellen ientouwäihen un
firmde
bi do Gelegenheiden as Biskop do Kate-chumen, dät wieren do, do al döpt un 
un-nergjucht wieren in den
christlke Glowe.

Ap 'ne Amzeloundfart bisoaghte hi ock
dät Seelterlound. Ap den näije Serkhoaw,
sudersiede fon de Serke sitte al do twelif
Burmäster un biräide mäd do Mönke ur
den Biskupbisäik. Ju näije Serke is klor un
schäl jun Sänt Jokob ienwäihed wäide. Vor
de Serke is 'n groten Bogen apstaald, di
mäd Ekenlohe bibunen is. An bee Siden
fon de Sträite sunt mäd Gräin umbunene
Schipstaue aphonged. Dät is aal maked tou
den Biskopbisäik, di ju näije Serke ien-wäihe, un ock toun ersten Moal in 
Seelter-lound firmje woll. Dät
wärt 'ne grote Fier,
wir alle Seelter tou ienleeden sunt. Fergene
Jier in de Maitied hied Seelterlound ock 'n
hogen Bisäik fon Karl den Groten. Do fän-gen do Timmerljude oun ju näije
Serke
tou bauen, un nu kumpt di Biskop um ju
Serke ientouwäihen. Do Twelwe unner-hoolde sick ur den Biskop. ,,Häbbe ji
al
heerd, dät di Biskop fon Münster in Dok-kum geborn is, un ock 'n echten
Friese is,"
fräiged Burmäster Fokko. Deerap fertält
Lautje: ,,Je, as ik fergeene Sumer in Dok-kum waas, wir wi nogh Fründe
häbbe,
häbbe jo mi fertäld, dät do Thiatgrins bee
Wente studierd hieden un ock alle bee Bis-kop wudden wiefen. Wät use Biskop
nu is,
di hatt nu Ludgerus un sien Brur, di Bis-kop 
fon Halberstäd is, deer kwede se Hil-degrinus tou. Ludgerus häd siene
Göüdere
ferkoped, un deerfoar 'n Klaster baud in
Werden ad [= an] de Rhur; dät schäl mor 'ne
Skoule weese foar junge Gäistlke." Dät
Foulk staant um de Serke ut gans Seelter-lound un täift ap den Biskop.
Morere 
Kog-gen sunt unnerwayens un haalje den Bis-kop ou fon Lier. Do Wente, do
ours bi
sucke Vorkumen buppe in den hoge Linde-bom Utkiek hoolde, kiekje nu fon den
Serktoudn ätter Utende. As ju Flotte in
Sicht kumpt, fange do Wente oun foar dät
erste Moal mäd ju näije Klocke tou läiden.
Dät is gans wät Näijes, dät me in Seelter-lound nogh nit heerd häd. As do
bunt 
bi-flagede Koggen mäd den
Biskop an Boud,
an de Serkmäids Losselsteede, wät nu di
Märkeds un Sportsplats is, fästmakje,
stemme do Mönke 'n latinsken Song oun.
Mät dät Kjus vorut gongt ju Procession in
de Serke; wült dät Foulk bute nogh täiwe
mout, sägend di Biskop ju Serke ien. As ju
Klocke wier ounfankt tou läiden un Orgel-musik ounsett, kon dät Foulk
herien kume.
Di Biskop staand ap 'n Pretstoul un ma-ked 'n blide Gesicht: ,,Mien ljowe
Friesen!
Ik häbbe heerd, dät jou Vorfoahren
ock ut Frieslound hir vor aghthunnert
Jiere ienwonderd sunt un sogoar ut ju
Gegend fon Dokkum wir ik ock herkume.
Ik fraue mi so dät ji so eene flugge ru-melke Serke baud häbbe. Ik tonkje
jou aal
foar ju Meute un Orbeid ju ji maked
häbbe, dät ju Serke in so 'ne kute Tied
klor wudde. Di Heiland is al vor aghthun-nert Jier ap disse Wareld weesen
un us
den gjuchte, were Glowe broaght. Hi häd
do Maansken fon den allgewaltigen God
preted, dät hi den Hemel regiert un alle
Maansken ljow häd; di alle Maansken
ätter hiren Dod in den Hemel nime woll
um se gluckelk tou makjen. Di Heiland
häd siene Godheid trough grote Wunder
biwiesen un is touläst an 't Kjus sturwen
um us Mannsken den Hemel epentousluten
trough sien Liden. Hi häd siene Apostel
beedjen leerd dät Gebäd ,,Use Foahr, deer
du bäst in den Hemel."

  173    ______________________________________________
As di Biskop 'ne goude Ure ap friesisk
preted häd, stounde monige do Tronen in
de Oogene. Ludgerus häd 'ne bisunnere
Goawe dät Foulk foar den christlke Glowe
tou gewinnen. Dät Foulk sjucht ien, dät di
Christengod dag stärker is as aal do our
Godde. Do our Godde sunt fon den Biskop,
as ap Urglowe apbaude Fantasiegodde, as
machtlose Bielden biwisen. Wir sunt aal
do Godde, do in Rom as Schilderratsien in
dät Amphiteater ap Sockele apstaald wie-ren as Merkur un Bachus, Venus un
Mars,
bliuen? So fräiged di Biskop un kwäd:
dät sunt fon Maansken Hounden makede
machtlose Figuren. Christus di Heiland
häd sieged ur do aal trough do Märtirer,
do jedden hir Liuend foar den Heiland
opferden.

Den our Day. Do Seelter fierje foar dät
erste Moal in dät Jier 803 dät Fest fon den
Apostel ,,Sänt Jokob" in de Romelster
Serke. Vor dät Oalter sit di Biskop. Hun-nerte fon Katechumen, grote slonke

Frie-sen mäd blaue Oogene un
blonde aw rode
Hiere, läite sick, eene bäte den our fon
den Biskop firmje. Di Biskop fraut sick ur
den Erfoulg un haalt deerap ju Festpre-tenje. Hi fertält fon dät Pingstfest
in 
Je-rusalem, wo di hl.
Gäist ur do Apostle
kemen is, wo jo fräimöüdig in ferscheedene
Sproaken fon den, fon den Doden apsteene
Heiland preteden; hi fertält fon den hl.
Stefanus, di as erste Tjuge foar den Hei-land steeniged wudde, un stierwend
nogh
rapt: ,,Heer! reekene him dät nit an as
Sände, den jo wieten nit wät jo dwo." Hi
fertäld fon den hl. Paulus, di erste do
Christen ferfoulged häd, dan aber as Chri-stus him tourapt: ,,Saulus,
Saulus, wirum
ferfoulgest du mi!" fon sin Hangst stät un
dan sälwen 'n Apostel foar den Heiland
wärt.

Dan bistimmt di Biskop, dät do trjo
Meenten Scheddel, Romelse un Utende tou
een Parochia touhopesleeten wäide. Hi un-nerstaalt ju näije Parochia
Seelterlound
unner den bisunneren Schuts fon den
Apostel ,,Sänt Jokob", as Serken Patron.
Leter schäln ock Scheddel un Utende Ser-ken un Gäistlke häbbe. Deer is aber

Knap-heid an Pristere, un
gans bisunners failt
it an do, do ju friesiske Sproake bale kon-nen. 
Platdütsk sprekende Gäistlke sunt
foar do Seelter Friesen nit dät gjuchte, den
do Wiuljude konnen dät Platdütske nit
goud ferstounde, wen ock do Monljude do
as Schippere un Hondelsljude ofte buten
Seelterlound kume, dät Platdütske bale.

Ättermidday sunt do Twelwe wier tou-hope um mäd den Biskop tou biräiden wo
di näije Glowe sick in de Politik utwirked
jun den oolde Glowe, di ju ganße Politik
bistimde. So wudden ätter den Heeden-glowe do Doden ferbarnd un ju Äske in
Urnen bigreun. Deer is nit een grot Doden-hoaw, deer sunt morere litje in
elke Terp.
Nu häd di Kaiser ju Liekenferbarneräi ui- [= un-]
ner Dodesstroafe ferbeden. Nu bislute do
Twelwe, een grot Dodenhoaw suderside
fon de Serke antoulääsen, so ock in Sched-del un Stuckelje midde int Terp
ap 'ne
Höghte, wir leter in de Naite 'ne Serke
baud wäide schäl. Tou dät Bigreeun kumpt
elke Moal di Pestor fon Romelse un sägend
ju Lieke un bedet deerbi. Dan ju Froage,
wo dät mäd dät Urdeel spreken wäide
schäl in Striedseeken. Ätter den oolde
Glowe entschatte dät Familienhead trough
dät Lott un nu schäl trough dät Terp- un
Loundgjucht urdeeld wäide ätter de Leere
fon Christus. Ju Scheeld un Unscheeld wärt
trough Tjugen fäststaald. Bisleten wärt
dät ju Dodesstroafe nu foar Seelterlound
wechfaalt. It is nit gjucht, do machtlose
Godde trough dät Lott tou bifräigjen, den
dät Lott is 'ne Gluckseeke. Aw un wofuul
Maansken in ju Hedentied trough dät
Lott ferurdeeld sunt tou 'n Dod, is nit bi-kaand. Bikaand is, dät di
Pellebirig in ju
christlke Tied nit mor as Galgebirig tjoond
häd.

Di träde Day. Dät Foulk is wier in Ro-melse bi de Serke touhope kemen, um
fon
den Biskop Ouscheed tou niemen. Di Bis-kop is 59 Jiere oold un lät nogh
jung un
fuller Kraft. Wült di Biskop dät Foulk toun
lästen Moal sägend, fankt ju Klocke wier
oun tou läiden, un as do Koggen mäd den
Biskop an Boud sick in Biwägenge sette,
woll dät Ouscheedwenken nan Eend
nieme, bit se bäte den Swalebirig ut Sicht
kume.

  174    ______________________________________________
Ludgerus sette siene Missionsorbeid, ät-ter den Bisäik in Seelterlound,
nogh sex
Jiere foud; so longe heelten siene Kräfte
dät nogh ut. Ap un tou look hi sick tou-räg ätter dät Klaster Werden um
sick tou
ferhaaljen. In do läste Jiere nomen siene
Kräfte aber ou, den hi wudde ofte kronk.
Aber nix heelt him ou fon siene gewoonde
Missionsorbeid, so longe as hi nogh iuen
kudde. In de Vorjier aghthunnert un nju-gen unnernom hi siene läste
Wonderung.
Passionssunday hied hi smäidens nogh in
Cosfäild ju hl. Misse lesen un preted, geen
den two Uren wied tou Fout ätter Biller-beck, heelt deer 'ne Pretenje un
lus ju hl.
Misse. Nu kud hi nit mor. Hi storw in ju
foulgende Naght in Billerbeck in 'n Aaler
fon fiuunsextig Jiere.

Siene Gräbsteede hied hi sick wääld in
dät Klaster Werden an de Ruhr, aber dät
Foulk wül ju Lieke nit utfoulgje läite, jo
broaghten se ätter Münster. Erste ap Bi-feel fon Kaiser Korl den Groten
liet sick
dät Foulk biwägje, den Willen fon den
Heiligen tou eren. So wudde ju Lieke ap
den 24. April wechflerd un ap den 26. in
Werden bisett.

Ju Serke häd him heilig spreken un dät
Bisdum Münster fereert him as sin Schuts-heilgen. In Billerbeck staant nu
ap ju
Steede wir hi storw, ju Ludgerus Serke,
'n prachtfullen gotisken Bau mäd twäin
hoge Toudne.


Ludgerus un do wülde Gäise

Wunderbare Geschichten fertelt us P.
Friedr. Schwertfeger ur den hl. Ludgerus.
Ap 'n Day geen di hl. Ludgerus ur den
Billerbecker Birig un kem in ju Burskup
Bockelsterp. Deer sag hi fon wieden den
Bur Schürmann stounden, mäd den Irm
truujent un lud vor sick wai scheelden. Hi
geen ätter him tou un fräigede, wät hi dan
foar Kummer hiede. Di Bur kikede fer-träitelk ätter him un kwad: ,,Och,
Heer,
disse wülde Gäise dwo mi so fuul Schade.
Wen dät junge Säid ut de Grund kumpt,
freete jo alles kaal; un in de Sumer wen

dät Korel riep wäide woll, lope jo in
Schoaren deeroun un riete dät Korel ut
do Iren un fertrappelje fo [= so?] fuul. Di Heilige,
di fon Natur immer Humor hiede, wül
him apmunterje un kwäk [= kwäd] in spoasigen
Itenst: ,,Je, je, ik sjo dät. Aber kwäd moal:
Wierum häbbe ji disse Gäise ock nogh nit
in jou Staal speerd, bit jo ferspreeke, jou
in Toukumst nan Schade mor tou dwon."

Di Bur ferwunderde sick; aber as hi den
Biskop sien Gesicht saag, nom hi disse
Woude foar Itenst un leeude him. ,,Je
Heer, wen dät so is, woll ik dät dwo,"
kwad dät un geen deerwai, wir hi do Gäi-se nu fermoudede un bolde in grote 
Scha-ren ap sin junge Roage
weedjen saag. Wil
hi nu fäst an den Heiligen sien Woud leeu-de, geen hi naiher, statte sien
Hounde ut
un rup mäd fündlike [= fründlike] Stemme: ,,Kumed ji
Gäise! Kumed touhope un gonged in min
Staal! Use goude Heer, di Biskop, häd dät
bifäln!" Un do, ap sien Woud kemen jo un
watschelden mäd fuul Gesnöäter willig ät-ter sien Hus. Hi geen mäd 'n
blieded 
Ge-sicht deerbäte ien,
dreeu se in sin Staal un
fersloot him mäd 'n groten holtenen
Schöätel.

As Ludgerus deer den our Mäiden wier
vorbikem, stud Schürmann mäd 'n fer-gnöügd Gesicht vor sien Grodore. Hi
spriek
him an un heerde tou sien Ferwundernge,
wät passierd waas, un wo goud do Gäise
him heerd hieden. Do fraude hi sick ur
den fäste Glowe fon den Bur un geen ät-ter den Staal. Deer sägende hi do
Gäise
un kwad dan mäd hoghooldeden Finger:
,,Lusterjed, ji Fugele! Dwod fon nu an nit
so aan Schoaden mor, hoolded Free un er-närjed jou deer, wir ji neen Unheil

ang-juchte. - Wil ji nu aber
goud heerd häb-be, schäln ji mäiden ädder fräi weese un
konnen fljoge wir ji wai wolln. Aber fer-jeted nit, wät ik jou täld häbbe!"
Do 
Gäi-se kikeden him gans
trjouhatig tou mäd
hire runde Oogene un snatterden mäd hel-le Stemme, as wen jo alles fersteen

hie-den un Foulgsomkeid
ferspreke wüln.

  175    ______________________________________________
Un wuddelk, as di Bur den our Mäiden
ju Staaldore epen makede un do Gäise
herutliet, swenkten jo hire wietgrise Ju-ken, nomen sick ap un flogen mäd
'n 
hel-len Roup ätter dät
Noude. Fon ju Tied
an luke do wülde Gäise wull alle Vor-jiere un Herste in longe Rigen trough
use Gegend, sette sick ock weil foar 'ne
Naght, bliue aber nit woonjen un mästelje [= nästelje]
nit; jo liuje nu deer, wir jo Free häbbe
mäd do Maansken un hire Neernge fiende,
sunner Schaden tou makjen.

As di Bur Schürmann sag, wät foar 'ne
Macht di Hillige häbbe moste, urlig hi bi
sick, den Biskop nogh 'ne Bidde vortou-lääsen un kwad ap 'n Day tou him:
,,Heer,
ferreeked mi, wen ik jou nogh eenmoal
lastig wäide." Ludgerus fräigede: ,,Nu, wät
wonskje ji dan?" Do kwad di Bur: ,,Och,
ljowe Heer, wi häbbe hir buppe Gebreck
an Woater. Wi mouden it ofte 'ne holwe
Ure wied herhaalje, wil di Birig tou drug
is." Lu[d]gerus kwad: ,,So mouden ji 'n jappe-ren Sod greeuwe, di immer
Woater haalt.
Di Bur ontwoudede him deerap: ,,Wi häb-be dät ofte fersoaght, man it waas
immer
umsunst. Do kwad Ludgerus: ,,Goud, so
schäln jou do Gäise 'ne gjuchte Steede
wise." Hi noom two tomme Gäise, do
iunske him ap den gräine Brink weededen
un statte se mäd do Koppe in de Aeide.
,,Hir greeued man, un ji fiende Woater ge-nough!" Di Bur geen wai, haalde
sick Pike
un Schuppe un fäng oun, 'n joop Gat tou
greeuen. As hi den träde Day an do twelif
Fout joop in de Gruund waas, sprudelde
him 'ne froije klore Welle jun un floudede
bolde den ganße Sod, sodät me mäd de
Hounde dät Woater recke kudde.

Fuule hunnerte fon Jieren goolt dan di
Sod as ewige Sod. Man vor tachentig Jie-run scheen hi, ätter morere druge
Sumere,
dag drug tou wäiden. Di domoalige Bur
Schürmann wül aber den oolden eerwöidi-gen Sod nit japper uthaue läite, wil
hi 
im-mer nogh ap Woater
hopede. As hi dan
aber foar longe Tied aal dät Woater foar
dät Fäy un Hus bolde trjo fjodendeel Ure
wied ap 'n biswierliken Way herhaalje
moste, entsloot hi sick dag deertou. Un
sjuch deer, as jo den Sod twäin Fout joop
fon Steene un Mudde scheen maked hie-den, sprudelde ju oolde froije
Woaterwelle
wier as fröüher, un di Sod waas bolde wier
bit buppen full. Un so bleeu dät ock den
kumenden druggen Sumer un aal do Jiere
deerätter, wen ock aal do our Wellen drug
wudden. Tor [= Tou?] de Erinnernge an disse legen-denhafte Geschichte häd
man 
den hl. Lud-gerus ap den
Birig 'n Denkmoal sett; hi
staant deer in Steen uthauen, wo hi do
Gäise mäd de Koppe in de Gruund statt.
Ock ap fuul Bielden sjucht man den Hilli-gen fon dät Münsterlound mäd
Gäisen bi
sien Fäite oubielded.


Sänt Willehad

Iunske Ludgerus, di in Westfalen un
Frieslound sien Missionsfäild hiede, wir-kede Willihad in Ooldenburg un
Bremen.
Willehad is born in Northumbrien in Eng-lound um dät Jier 725. As junge 
Missio-nar kem hi ätter Dokkun
[= Dokkum] in Frieslound,
dät Lound wir ock siene Oolden herkemen
wieren, dät Lound wir sin grote Fründ
Bonifatius sien Liuend liet foar sin Glowe.
Sänt Willehad is nogh man iuen lounded
in Frieslound, as do sälge Radbod Fanati-ker ock him ätter dät Liuend
trachtje, den
it is gau rundboald, dät hi jellt as 'n gjucht
frommen gewaltigen Missionar. Dusende
bigröütje him aber mäd Ljowe un fereern-ge as 'n helgen Bote fon God saand;
di dat
Foulk wegen sien ljowe Woude un sien
wunderbared, gjucht itenste Liuend, as 'n
Lucht fon den Hemel vorkumpt. Hi weet
immer tou helpen in Gebrecken. Läipes
ferjelt hi mäd Goudes un iwert do ljude
ap trough sin aine fäste Glowe an God.
So wonderde Willehad trough do friesiske
Lounde in Surge um dät Heil fon aal do,
do him anfertrjoud wieren. Dät Woud, as
'n mächtigen Bote fon God, gongt him vor-ut, un tonkboar sunt do näije
Christen,
wenn hi do wier ferläite Mout. Willehad
wudde saand ätter Bremen um as Biskop
dät näije Bisdum tou ferwaltjen. Tou sin
Missionssprengel heerde di Aastdeel fon
Aatsfrieslound [= Aastfr..], deerjun di Westdeel dät
Bisdum Münster toudeeld wudde. Dät
Scheed fon do bee Bisdume ron sudlk fon
Norden in de Gjuchte ap Tjotern (Detern),
Seelterlound heerde nogh tou dät Bisdum
Münster.

  176    ______________________________________________
Insen kem Sänt Willehad ap sien Won-dernge ätter Blexen in den Rüstringer
Gau.
Do Ljude klageden him hire Nood, den jo
hieden wied un breed neen goud Dräink-woater. Dät brakige Woater in dät 
Mars-kenlound broaghte immer
näije Kronkhei-den. Deerum biddeden jo him um Räid un
Helpe. Willehad di immer fuller Meeliden
is, ferspreckt him Helpe, so goud as hi kon.
As hi dät our Moal wier in Blexen kem,
kwad hi: ,,Miem [= mien] ljowe Fründe, ik häbbe an
jou toaght un deer in 'n our Lound 'n Sod
koped. Do Christen sunt deerur mistrjousk
un taanke bi sick: ,,Wät kon us 'n Sod helpe
in 'n fraamd Lound?" Willehad ferlonged
aber fon dät Foulk 'n fästen Glowe; hi er-innerde an ju Kraft fon den
Glowe, di ätter
de Leere fon den Heiland sogoar instande
is, Birige tou fersetten. Deerap greep hi sin
Biskopstab un statte him in de Gruund.
Dät Foulk heelt de Omme ien. As di Hillige
den Stap touräg look, sprudelde 'ne Woater-quelle gans klor ut de Gruund.
Aal do dät
Woater pröüfden, kwiden: ,,Dät is goud
Woater; dät is 'n Wunder." Un wuddelk, in
de ganße Umgegend waas so een goud
Woater nit bikaand. Ju Ferwunnernge ur
dät Vorkumen wül longe nan Eend nieme.
Di Nome fon den Wundermon wudde immer
mor priesed, un is in helge Erinnernge
bliuen bit dälig.

Di Willehadsod is nogh dälig tou sjoon in
den Pastoren Tun in Blexen. Di Sod aber
den Willehad in 'n fraamd Lound koped
hiede, is um ju sälge Ure ferdruged.

In Bremen baude Willehad ju Domserke,
ju hi nogh een Wiek vor sin Dood, ap den
achte Nowember 789 ienwäihede.


Ju Fernäilnge fon Jerusalem

Dät oolde Jerusalem as Centrum fon Pa-lästina waas 'n Hondelsstäd twiske
Asien,
Afrika un Europa. Trough de Sountwüste
kemen do Hondelsljude ap Kamele, fon
dät Middelmeer do Schiepe bileeden mäd
Weere foar Jerusalem. Do Romske do ju
Wareld um ju Tied biherskeden, hieden um
ju Tied fon Christi Geburt ju Regentskup
ur Palästina in hire Hounde.

Di prachtfulle Tempel Salamons, as Sy-nagoge foar den oole Buund mäd God,
hied nu uttjoond. So kud un moste di
Tempel utscheede, wil hi blot 'ne Vororbei-duns-Anstalt waas foar ju Serke
Christi, so
as me 'n Gerüst oubreckt, wen dät näije
Hus klor is. Do Gäistlke fon de Synagoge
schuln ätter den Willen fon Jesus ock do
erste Gäistlke fon sien Serke wäide; wil
jo him aber nit ounnomen, so träfde do Ju-den dät Stroafgjucht fon God.

Bolde ätter den Dood fon den Biskop fon
Jerusalem, den Apostel Sänt Jokob, sowät
um ju Tied as Peter un Paul in Rom waig-jucht wudden, setten sick do Juden
fon
näijen ap jun Rom. Di romske Fäildheer
Vespasian, di jun do Juden ousaand waas,
bisloot mäd alle Middele, do Juden tou
demöüdigjen. Do Christen aber toaghten an
Christi Profesäinge, jo ferlieten ju Städ
un fluchteden in do Birige. Trough monige
Vorteeken wudden do Juden ap dät ku-jende Stroafgjucht apmerksom maked.
Deer
entstud ap den Pingstday in den Tempel 'n
furchtbar Getöse, un dütlik heerde man ut
dät Hilligdum do Woude kumen: ,,Läited
us hir wechluke! Läited us hir wechluke."
Deer waas 'n Mon, di sick ock Jesus namde.
Hi fäng al fjauer Jiere vor de Fernäiln-ge fon de Stad oun, Day un Naght
trough de Städ tou wonderjen, lud
roupend: ,,Wehe Jerusalem, wehe den Tem-pel!" Man broaghte him vor dät
Gjucht, hi
wudde gieseld; aber hi ontwoudede nit,
klagede nit, hi rop blot: ,,Wehe Jerusalem!
wehe den Tempel!" bit hi, bi ju läste Bilee-gernge ap do Wale fon de Städ 
gongend, bi-föügede: ,,Wehe
ock mi!" un fon 'n sweren
Steen träfd, dood deelsackede.

As Vespasian dät ganse Lound ferwöüsted
hiede, bileegerde in ju Festung Jerusalem.
Wil hi aber toun Kaiser utrupen wudde,
moste disse Orbeid sin Sun Titus wider
makje. Titus liet do Ienwoonere fon de Städ
apforderje, sick tou reeken; do wüln aber
nix deerfon wiete, aw ock dät Elend in de
Städ elke Day gratter wudde.

  177    ______________________________________________
Aal do Städpouten wieren sleeten un fer-rammeld. Liuensmiddele kemen nit
mor
herien. In dät Binnere fon de Städ herske-de furchtbare Uneenigkeid unner
do 
Par-täijen, so dät
deertrogh mor Bloud ferjeeten
wudde as trough den Kamp müd den Fäind.
Titus hied ju Städ iensleeten mäd tachen-tig dusend Mon. Monige Juden
heelten mäd
do Romske tou. So brochte König Agrippa
nit blot 'n Contingent Ljude me, hi fer-sochte ock do Ienwoonere fon de
Städ tou
biwägjen, sick tou reeken. Tiberius Alexan-der forderde do Juden ap tou
fechten jun
hire aine Nation. Aan Jude, Joseph mäd
Nome, waas 'n groten Fründ fon Titus un
kud him fuul helpe, wil hi ju Stad genau
kaande. Him tou Gefall forderde hi do Ju-den nogh insen ap sick tou reeken.
As do
Juden deer nit fon heere wüln, rate Titus
den Bifeel toun Kamp ap Sieg aw Dood.
Um do Juden tou wisen wät him bivor
studde, liet hi fiuhunnert Gefangene kju-sigje ap aan Day, un ourswecke
saande hi
touräg in de Städ mäd ousniedene Hounde.
Juden do stülken fründlik wiren tou do
Romske, skreeuen 'n Bigjucht ur ju Lage in
de Städ, wickelden dät Papier un den Flit-sebogen un schooten dät in dät 
romske Lee-ger. Nit blot do
jüdiske Krigere, alles bi-deeligde sick an de Ouweer. Do Wiuwe ap
do Wale goiden swere Stoene ap do Roms-ke, gooten sjodende Oilje ap hire
Koppe.
In de Städ ligen do Doden un ferpesteden
ju Luft, di Smaght wudde gratter. Dät Jäild
waas nix mor wäid. Brod waas nit mor tou
kopjen; do Ljuden reeten sick um 'ne
Hondfull Sträi, 'n Stuck Leder aw Ouge-fall dät ours do Huunde tousmieten
wärt.
Ju rieke Martha, den Hogepriester Joshua
ben Gamala sin Maanske, ju ours ap Tep-pige fon hire Hus ätter den Tempel
geen
foont man, wo ju in do Sträiten alles ät-tersochte um 'ne Kroume Brod. Een 
Wiu-maanske mäd den Nome
Miriam, ju fon
Perea fluchted waas ätter de Städ, slaghtede
hire aien Bäiden, brette un ferteerde it.
As do Suldoaten ap de Sträite den Broaden
rooken, briken jo in dät Hus ien, um ock 'n
Deel outoukrigen. Dät Wiu wisde him den
Rest fon dät brette Bäiden, un as jo sick
deervor gjoulden, kwad ju tou him: ,,Ited
man! aw sunt ji emfindsommer as 'n Wiuw,

särtliker as 'ne Mur?" Ju Kunde hirfon
wudde ock in dät fäindlike Leeger bi-kaand. Titus schudderde sick, un as hi
do Juden noghmoal fergebens Gnade oun-beden hiede, bislot hi, ut Jerusalem
'n 
Stee-nebält tou makjen. Hi
liet ju Städ bistormje
un eroberde se ätter fiu Mounde Bileegern-ge. Do Juden fluchteden in den
gewaltig
fäst bauden Tempel. Titus wül den Tempel
heel hoolde un ferbood, dät sick deer well
an fergreep. Aber, as ap 'n hageren Bifeel
vorgongend, greep aan fon do Suldoaten
ju Broundfackel, steeg sin Kamroad ap de
Schullere un smeet ju barnjende Fackele
trough dät so namde gouldne Finster in
dät Hilligdum. Dät druge Holt grepp Fjur
un do Flammen prasselden jun den Hemel.
As do Juden dät seegen, wieren jo lom
vor Schreck. Titus kommandirde dät Fjur
tou löskjen, man neemens heerde mor ap
him; hi hied neen Gewalt moar ur da [= do] wüt-jende Suldoaten. Do Juden do
in den Tem-.
pel fluchted wiren, wudden doodstatt aw
in de Flammen smieten. Moor as een Milli-onen Juden schäln in dissen Kriech
dood
kemen weese, un so fuul schäln an 't Kjus
hauen weese, just so as use Heiland kjusi-ged wudde, dät it in ju Gegend an
Holt
tou Kjuse failde. Sogenun njugentig dusend
Gefangene wudden deels dood maked, deels
tou 'n Kamp mäd wülde Dierte bestimd
un deels in de Sklaweräi ferkoped.

Dät waas dät Eende fon Jerusalem, so-gentig Jiere ätter Christi Geburt, un
it
is apfaalend 'n Stroafgjucht fon God, schäl
dag Titus sälwen kweden häbbe, dät hi blot
'ne Reewe fon Gods Rache waas. Hi heelt
'n prachtfullen Triump ur do Juden, un ap
den marmurnen Triumpbogen in Rom, di do-moals apgjucht wudde un toun Deel 
stoun-den bliuen is, sjucht
man nu nogh morere
Oubieldngen fon do meebrochte Tempel-reewen. Do Juden do nogh urig bliuen 
wie-ien, mosten utwonderje un
wudden ur de
ganße Wareld ferstraid. An do two dusend
Jiere liuje jo nu, as voruttäld, sunner Opfer
un Aalter, sunner Tempel un Hogepriester,
erheelden as een ewiged Denkmoal foar
Gods Weerheid un Gjuchtigkeid, bit jo ap
'n Eend fon do Deege, Jesus as hiren Mes-sias erkanne un bikanne.

  178    ______________________________________________
Do oolde Dütske

Use Vorfoahren, do oolde Dütske, wud-den fon do Römer ,,Germanen" namd,
dät so fuul hatt as Kriechsfoulk. Jo reeken-den tou do Germanen nit blot
do, do twiske
de Donau un Rhien, Noudseen un Weiksel
woonden, ock do Foulkere in do Benelux-loundere, Dänemark, Norwegen,
Sweden,
Finlound un Lieflound, wir jo aal in Gestalt,
Sitten un Sproake 'n gemeensom herkumen
ätterwiseden.

In oolde Tieden waas use Foahrslound,
dät nu tou do fluggste Loundere ap de Wa-reld heert, nogh 'n gjucht
unfründlik wüld
Lound. Di grotste Deel fon dät Lound waas
mäd Holt bideckd. Do Bome wieren nit
plonted, it waas 'n natürliken Urwald, so
dät it utsag as 'n riesig grote Wüldernis.
Deerum waas ju Gruunde ock fuul fuchti-ger, kaller un unfruchtboarer as nu,
wir do
Buske grotendeels utroded sunt. Di Dook
is nu nit mor so tjuck un swer, dät Dee-geslucht wärt nu nit mor ferdunkeld

as do-moals. Truch dät
roodjen wudde ju Gruunde
fräi un eepen, un unner ju woarmschinen-de Sunne, ju alles mor Liuend rakt,
wudde
dät Klima bitjudent ferbeterd. Bi do oolde
Dütske waas dät Buskroodjen ferbeden. Di
Wald waas do Godde wäihed un dorste nit
feranderd wäide. Moste dag erste di hl. Bo-nifatius kume un dät Foulk 'n
näijen Glowe
um Wondel in de Kultur tou schaffjen. Ko-rel wudde man min anbaud, deerjun
wieren
do Gerswisken un Weeden üppig un frucht-boar. Do Bäiste wieren, wen ock, as
do
Hanste [= Hangste], littik un nit ounsjonlik, dag stärk
un utdurjend. Do hogkultiwierde Römer
hieden so 'ne Meenge fon do Dütske, dät
jo it foar unmugelk heelten, dät 'n Italiener
in Germanien liuje kudde.

Do Dütske heelten hire Lound hog ur al-les, wir it him ju Fräigeid
biwoarjen holp.
Ju ruge Luft un ju Jagd stärkeden hire
Liede un lieten den Körper bi eenfache
Kost tou 'ne riesenhafte Gröte un Kraft ap-woakse. Alleenig vor hire wülde
uum sick
smietende Oogene, un hire swere Stemme,
ferschreckten sick do kriegeriske Römer un
mosten sick erste an den Anblick fon disse
fürchterlike Maansken woane, bifor jo sick
mäd him tou striedjen wogeden.

Do Germanen ligen neen Städe un neen
touhopehongjende Terpe an. Elk baude sien
eenfache Wonung in de Midde fon sien
Lound un richelde den Hoawrum ien mäd
'n Tun ut Peele un Latten. Morere sucke
Woonhoawe bildeden 'ne Meente, morere
Meenten 'n Gau aw Go. Deerfon stamme
nogh do Nomen Rhiengaü, Thurgau, Breis-gau, Aargau, Lerigau usw. Am
ljowsten 
bi-schäftigden sick do
oolde Dütske mäd Kriech
un Jagd. Ju Jagd waas as 'n Kriech jun do
wülde Dierte, den in hire Buske huseden
domoals nogh Boaren, Aueroxen, Elen usw.
Aeckerbau un Husorbeiden wieren foar do
Wiuwljude un Knechte. Dät Foulk bistude
ut two Klassen: ut dät edele fräije Foulk
un do adelige Fräihe. Ut ju adelige Klasse
wirden do Könige wääld. Man dag hied nit
elke Stamm 'n König. Monige wäälden sick
bi Kriechsunnernimen 'n Heertog. Hi hied
foar ju Tied, so longe di Kriech durde, ju
hogste Gewalt; wen aber Free waas, regier-de ju Foulksmeente. Elke fräihe
Mon hied
Andeel an de Ferwaltunge, den hi waas
Andeelniemer an do Foulktouhopekumen,
wir in aal do wichtige Seeken dät entschä-dende Woud kweden wudde. Tou de
Tied
fon Fullmoune un Näimoune kemen gewön-lik do Meenten biweerd touhope; bi 
un-gewöönlike Vorkumen wudden
jo aber fon
den ooldesten in do Meenten touhoperupen.
Truch dät annunnersloon fon Weerreewen
aw dumped Gemurmel wudde 'n Vorsleek
ounnumen aw ouliend. Do Meenten stud-den do Priesteree vor. Disse studden
as
Fertrjouensljude fon do Godde un as Full-strecker fon do hire Bifeele ap
dät hogste
in Ounsjoon. Ock in dät Kriechsfäild hieden
jo ju hogste Gjuchtsgewalt. Jo alleenig
wieren imstande, Raue un Ordnunge unner
do rugge Kriegere tou hoolden, do bi hiren
wülden Fräigeidssin ap nan Bifeel fon 'n
Anfierder heere wüln. Fon him liten jo
sick, ap Bifeel fon do Godde, goudwillig
biende un sloo. Ju Religion fon do oolde
Dütske waas 'n gjucht eenfachen Natur-tjoonst. Aal do grote Vorkumen in de
Natur
wieren Dingere do jo fereerden. Jo fereer-den ju Sunne, de Moune, dät
Vorjier; as
hiren hogsten God aber Wodan aw Guo-dan; hi hied den Sieg in do Kriege tou
fer-deelen.

  179    ______________________________________________
As God fon Grummel un Lai fereerden
jo den Donar (Tunar aw Thor); as Goddin
fon de Ljowe un Fründskup Freja; as alge-meenen Stammfoahr fon do Dütske
goolt
Tuisko aw Teut nn wudde ock godlk
fereerd. Do Godde wieren ock do Wet-seldeege hilliged un ätter do binamd.
Di
Sunday waas namd ätter de Sunne, di
Mounday ätter de Moune, di Täisday ätter
Tuisko, as Stammfoahr fon do Dütske, di
Midwiek ätter Wodan aw Guodan (in West-falen hatt hi nogh Guodensdag), di
Tunsday
ätter Donar (Tunar aw Thor) mäd den
fjurige Homer den Lai, di Fräinday ätter
de Goddin Freja aw Frigga, ju Gemalin fon
Wodan un Mur ur Baldur, di Ljuchtende.

Do Goddestjonste wudden nit heelden in
sleetene Rume as Serken un Tempele, na,
hog ap do Birige, in dät Dunkle fon do
hillige Haine, an do ruskjende Wellen un
Woaterfalle kemen jo touhope tou hire Go-destjoonste. In dät milde Lucht
fon de
Moune unner hiren bästen Boom, ju Eeke,
brochten jo gewönlik hire Opfere un fierden
hire Feste un Mäile.

Wät him hir ap de Wareld as dät bäste
goolt, leeuden jo ätters ock in den Hemel,
den jo Walhalla namden, wiertoufieenden.
Bi Day frauden sick deer do Selge [= Helden?] ur de
Jagd un allerhound Kampsorten. So as di
Day toun Aeiwend wärt, slute sick do
Wuunden wier as truch Tsauberkraft. Häb-be jo sick wier ferdrain, sette
sick 
do Hel-den wier deel toun
festlk Mäil un dräinke
in den Kring kräftige Meede ut do mäch-tige Houdene fon do Aueroxen. Dan 
stoun-de jo wier ap mäd näije
Kraft tou blou-derge Spille. Bi so aan Glowe an ju ku-mende Fouddur wudden
do Doden
ock wull
hire Kampreewen un Hangste mee ap den
Krematorium-Holtbäält laid, so dät jo bi
hire Ankumst in Walhalla deerfon Gebruk
makje kudden.

Ju grote dütske Nation bistud wull ut
fiftig litje Foulkerschaften. In Sitten un Ge-bruken wieren jo bolde gliek.
Jo 
hieden ofte
Kriech mädnunner. Do Swäckere wudden
dan fon do Stärkere fertrongen. Deerfon
entstud di oftere Wiksel fon do Siedlungen.
Kem aber di Fäind fon buten, fon fraamde
Loundere wät neen Germanen wieren, so

studden morere Foulkstamme ap un fer-dreeun gemeensom den Fäind.

Di Stamm fon do Cherusker wudde bi-rümd truch Hermann aw Arminius, di as
Heerfierder fon sin Stamm un do our fer-buundene Stamme, wir ock do
Brukterer in
dät noudelke un do Marsen in dät sudelke
Westfalen heerden, do Romske total fer-nichteden.

As di ooldeste un mäd de Gruund fer-wuttelde Stamm jäilde do Friesen. In
den
studdigen Kamp mäd de See, hieden jo
neen Tied sick mäd dät Kriechshondwierk
so outoureeken as do Stamme in dät Bin-nenlound, do Saxen, Teutonen usw. Do

Frie-sen bidreeun
Fäytuchterei in do fruchtbare
Marsken an de Noudsee, deertou Fiskerei
un Schipfoart. As moal do Saxen sick an-siedeld hieden in Frieslound, kem
'ne grote
Stormfloud un fernäilde hire Siedlunge. Do
Saxen failde ju Utdur um fon näijen wier
ountoufangen, jo looken wech ätter Eng-lound. Do Friesen aber do den Kamp
mäd de
See gewoond wieren, looken nit wech, jo
looken wier in do fon do Saxen ferlätte
Siedlungen oun un biwoonden touläst ju
ganße noudwestdütske Niede, fon de Rhien-mündunge ätter Hamburg un
Dänemark, un
deertou ju ganße Kette fon Insele. Wil jo
sick nit bideeligden an do Won-derungen, wudden jo nit fermisked mäd do
our Stamme un biheelten hire ooldfriesiske
Sproake longe wai scheen, as ock hiren gro-ten slonken Körperbau, blaue
Oogene un
blonde un rode Hiere.


Hermann di Bifräiher Dütsklounds

Um ju Tied fon Christi Geburt regier-de in Rom di Kaiser Augustus. Do
Romske
hieden ju Heerskup ur Dütsklound un
bauden Heersträiten foar den Transport fon
Kriechs- un Hondelsmaterial, sdät [= sodät] jo dät
Lound gong[-] un foarboar kreegen tou Woa-ter un Lound. Do pasende
Woaterlope 
wud-den schipboar maked un
do Weghe truch
sumpige Morastgruunde mäd Boolen bilaid.
Um sick tou sicherjen, nomen jo junge
Wente fon do Adelige as Geisel mee ätter
Rom um de Kultur, Kriechkunst tou stu-dierjen. So kem ock Hermann, di Suun
fon 'n Cheruskerfürst as Geisel ätter Rom.

  180    ______________________________________________
As 'n jungen Mon fon fjaueruntwintig
Jiere keem Hermann wier tauräg fon Rom
ätter Dütsklound. Hi waas tapfer, gewant int
baalen, slonk fon Figuur un 'n edel Gesicht.
Hi hied fuul leerd in Rom. Hi stud nu ap'n
Way di sick twilde. Schul hi den erste Way
gonge, un ju romske Kultur in Germanien
ienfiere, un Dütsklound toun Kultur un
Hondelslound makje, aw schul hi den our
Way gonge, un ju Kriechskunst ju hi leerd
hiede, nu anweende un do Romske as Fäin-do un Eroberer ut Dütsklound
ferdriue. Hi
sag ien, dät ju romske Kultur fon groten
Nutsen wäide kudde foar dät dütske Foulk;
Städe un Hondelshafen, fäste Heersträiten
foar den Ferkier un Hondel un Fabriken
kudden anlaid wäide. Do Buske mosten ro-ded wäide tou 'n groten Deel foar
den 
Ko-relanbau. Do dütske
Godde mosten dan ock
outonkje un romske Godde fereerd wäide.
Dät waas wull dät grotste Hinder, dät waas
so goud as unmugelk. Hi ferbrochte morere
Naghte släiplos mäd grubeljen un kud sick
nit entslute. Man dät schul nit longe durje.
Hermann fräide ätter Thusnelda, ju Doch-ter fon den Cheruskerfürst Segest.
As bi bi
Gelegenheid ap 'n grot Jagdfest, dät Segest
feranstalted hiede, den Fürst um ju Houn-de fon sien Dochter anwaas, telde
hi him
dät gläd ou; hi hied nämlik sien Dochter al
an 'n romsken Adel ferrat. Hermann steeg
ap sin Hangst un reed ferärgerd ätter Hus.
Thusnelde winkde him tou un Qu-scheed [= 'n Ouscheed] ätter mäd Tronen in
de 
Ooge-ne, den ju wül nit
ätter Rom. As Segest
in sien swierige Lage nit wist, wo hi
sien Dochter unmest emme [= umestemme] kudde, ferklage-de hi Hermann bi den

romske Städhoolder,
hi hied sien Dochter rowed un waas stülken
'n Aprurmaker jun do Romske. As Her-mann sick bi den romske Städhoolder 
fer-ontwoudje moste, do waas di
Wey ent-schatt, den hi gonge moste. Hi entsloot sick
nu mäd alle Kraft un Middele, do Romske
ut Dütsklound tou ferdruien [= ferdriuen]

Um ju Tied rup Kaiser Augustus den
Städhoolder Tiberius, di leeter Kaiser wud-de, fon Germanien touräg un
sette foar him
in Steede den Quintilius Varus, di as Kon-sul fon Syrien touräg keemen
waas, as

Städhoolder in Germanien ien. Varus waas
fon hogen Adel, un tochte hi kud mäd do
Dütske so stromm ferfare as mäd dät syris-ke Slawenfoulk. Varus bihondelde
do 
Düts-ke as do Syrier un
rate 'n Exempel um tou
wisen, wo hi regierje wüll. Hi liet 'n fräihen
Dütsken, di him nit gans foulgsom waas,
biende un sloo. Die Fräihe protestierde
deerjun un kwad tou Varus: ,,Du koast mi
as fräihen Mon nit sloo läite." Varus ont-woudede him: ,,Ik woll di wise
wät ik
durt." Ju Kunde hierfon spratte sick ur dät
ganße Lound; di Haß jun do Unnerdruk-kere wuks fon Day tou Day.

Hermann saande Fertrjouensljude ätter
aal do Naberstämme un liet bidje, flux tou
rüstjen foar den groten bivorstoundenden
Kamp jun den Fäind Varus. Ju Stärke fon
do Romske wudde genau utkundschafted.
Epenen Kriech uttouroupen jun do Romske
waas nit klouk; Strateji [= Strategi] waas nödig un ent-scheedent. Varus
hied 
trjo Legionen unner
sick, wät mindestens utmakede fjautindu-send Mon romske Infantry,
agh[t]hunnert
romske Kavalery un iuensofuul tou Hangst
un Fout fon do Ferbündede Staaten. It
waas nödig den Varus irrige Angoawen tou
makjen un 'ne goude Gelägenheid tou ou-täiwen, um den entscheedenden Sleek
tou
dwoon. Varus schaankte den Hermana ful-led Fertrjouen; hi aande nit, wät
bäte sin
Räg ferhondeld wudde, wät foar 'n Löwe
ap ne goude Gelägenheid täiwde um him
tou fernäilen. Fürst Segest, di nu mäd
Hermann in Fäindskup liude, rate sick um-sunst alle Meute, den Varus do
Oogene tou
epenjen; hi ferlongede, dät Varus den Her-man un do our Anfierdere gefangen
nieme
liet, man Varus fertrjoude den Hermann un
liude rouklos ferre as wen nix passierje
kudde. - Hermann sien Fründe wieren un-neergjucht [= unnergjucht] un
täiwden 
ap sien Bifeele. Va-rus
sien Grotleeger lieg midde in Westfalen,
dät Lound wir hi am masten Fertrjouen
tou hiede. As do 'ne grote Rienperiode oun-sette, un ju Gruunde wook wudde,
rate
Hermann stülken Bifeel an do Truppen do
an de Weser un de Amze ligen, 'ne epene
Revolte jun do Romske uttouroupen.

  181    ______________________________________________
Ju Kunde fon den Aprur wudde den
Quintilius Varus so klorstaald, dät hi flux
oungriepe moste mäd sien Legionen. Varus
fell derap herien un sette sien Heer in Bi-wägenge, in de Gjuchte ätter 't
Aaste, in
'ne Lienje glieklopend mäd den Loop fon de
Lippe. Hermann kommandierde do dütske
Vasallentruppen as Atterschup. Erste keem
dät Heer goud foudels ap liek Lound. As jo
aber in dät hagere biergige Lound keemen,
wir di Lippe Woaterloop ju Kurwe maked
un ju Amze vor sick hieden, keemen jo in
'n swieriged Lound. Deer in dät biergige
mäd Holt biwaaksene Lound, deer wir dät
Woater sick schatte, ätter de Lippe un de
Amze, hied Hermann dät Heer in de Falle
latt. - Jun do strickte romske Rägele, hied
Varus den gewaltigen Troß an Wayne mee-numen, as wen jo Quatierwicksel
makeden
in 'n freedlk Lound. Di Rien sette oun un
dät so fell, dät ju Gruunde wook und bräig
wudde, somäd unpassierbar foar Hangst un
Wayne wudde in dät mäd Holt biwaksene
Hügellound. Pioniere mosten Bome deel
krige un Bolenwege makje truch den Morast.
Fon bäten keem Meldung, dät di Atterschup
oungriepen wudde. Varus trong ap foudels
makjen. Fon bee Siden wudde dät Heer
oungriepen un do Dütske in dät romske
Heer desertierden. Ap 'ne epene fräihe
Steede resteden jo ju Naght ur. Fuller Hope[-]
nge ap hire nationale Diciplien biwakierden
jo, trotsdem jo fon alle Siden fon do Dütske
oungriepen wudden.

Smäidens setten do Romske hire Marsk
foud; do oolde Officiere hopeden, dät di
Fäind sick nu epen staalen dide, so dät jo
den Sleek winne kudden. Aber Hermann
hiede sien aine Strategi. Hi twong do Romske
erst in Kamplienje tou marschierjen un dan
in Marschkolonnen. So hieden jo sick 'ne
Tiedlong biwäged mäd lichte Atacken fon
do Dütske. Di Marsk truch ju Mudde un
ounhooldenen Rien loomde ju Stimmung bi
do Romske erste gjucht, as 'n Wulkenbreek
ap him deel flapte, as wen do fergrellde
dütske Godde hiren Ärger an den Fäind ut-lätten. Longsom biwägede sick ju
Masse, un
as jo twiske Driburg un Bielefäild wieren,
wir Hermann fon Bomstamme Barikaden

baue lät hiede, lieten jo do Wayne al stounde,
wil jo nit ferre kudden. As jo [= do] Suldaten dät
seegen, plunderden jo do Wayne. Elk sur-gede foar sick sälwen, un lusterden
nit fuul
mor ap do Kommandos fon do Officiere.
Hermann rate nu dät Signal tou de General-atacke. Man mout sick do Dütske
vorstaale,
wo jo in hire Krichsutrustnge, fullbortig
mäd Oxenhoudne ap de Kop, mäd 'n fürch-terlik Gebrüll ap do Romske
loshääuen.
Hermann, di sowied as romske Komman-dant dät romske Heer mäd sien Ljude
deckt
hiede as Rägdecknge, fell nu ock fon bäten
ur do Romske her. So wudde di Fäind fon
alle Siden oungriepen un deelhauen. Her-mann un sien Ljude hiden it extra
ap do
Hangste ousäin. Do mäd do Speere träfde
Hangste smeeten do Riedere ou un ronnen
as wüld twiske de Infantry un brochten Un-ordnung allewegens. In sien
Fertwiulnge
rate Varus nogh den Bifeel, Marsk tou nie-men ap jü naiste romske Garnison
an de
Lippe. Man di Tourägmarsk waas just so
utsichtslos un unpraktisk as di Vormarsk.
Hi rate do Dütske frisken Moud tou näihe
Atacken. Di romske Officier, di ju Kavalery
kommandierde, Numonius Vala, fluchtede mäd
sien Swadron in de Hopnge, as eensigste
Reddnge, herut tou kumen ut den Hexen-seetel. Jo wieren aber nit im Stande 
tou-hope tou bliuen, nogh mäd
Gewalt sick
truch tou sloon wegen Busk un Sump; jo
wudden eempeld dood hauen bit ap den läste
Mon. Ju romske Infantry heelt touhope un
weerde sick nogh. Ju ganße Natur scheen
sick mäd do Dütske ferbuunden tou häbben.
Di Rien goot ut de Luft un alle Tochten
streeken ur. Ap ju sumpige Gruunde sacke-den do swerbipackede Legionäre
oun. 
Flitse-bogen un Pilere
wudden fon den träi Deege
ounhooldenden Rien unbrukbar; di tichte
Busk mäd sien uroolde Bome un dät mäch-tige Gestrup ferspeerde do
Fluchtjende den
Way. Varus liet aal dät urige Gepäck fer-barnje un liet siene Suldaten sick

fer-schansje. Jo weerden
sick nogh den träde
Day in Fertwiuelnge; aber umsunst, di
Fertilgungskamp wudde fon do Dütske mäd
grote Bigäisterung truchsett.

  182    ______________________________________________
Di Storm huulde truch do Bome un di
Rien klatskede ap ju wäite Gruunde. Fon
alle Gauen keemen do dütske in Kriechs-rustnge herbi, as wen it sick um 'ne
grote
Jagd hondelde. Den träde Day waas do
Romske elke Utway ferspeerd. Ap Koman-do sette dät Kampgebrüll wier oun bi
do
Dütske. Bi do Romske Jammergeschräiw
un Weheroupen; bi do Dütske Slachtensong
un Siegesroupen. Do Romske smeeten do
Kampreewen wech un brochten sick deels
sälwen ume. Aan Generalleutnant fell in
den Kamp, di our rate sick gefangen. Quin-tilius Varus di al mormoals
ferwuunded
waas, un wiste wät him bivor studde, broch-te sick sälwen ume. Do
fergrellde Dütske
sluggen alles wät sick him in de Way staal-de in Stucke. Do our keemen ume
in den
Sump un do poor Gefangene wudden do God-de opferd. Man gans min gluckede ju
Flucht
ur den Rhien, do Kaiser Augustus ju Trur-kunde brange kudden. As di Kaiser
dät
heerde, reet hi sick de Klodere stucken,
wreeu sick de Hounde un rup: ,,Varus, Va-rus, reek mi mien Legionen wier:"
As 
Tee-ken fon Aerger un
Ferträit liet hi sick mo-rere Mounde long Boart un Hiere waakse.
Dät Foulk trurde mäd den Kaiser, den nu
bistud ju Gefor, dät do Dütske ock ätter
Rom keemen.

Do romske Garnisonen in Dütsklound
wudden aplösed, un binnen 'n poor Wieke
ätter Varus sin Dod waas ju dütske Gruun-de fräi fon do romske
Unnerdruckere.
Ock in Seelterlound wudde dät romske
Orbeids-Leeger, dät in Romelse lieg un ju
Seelter Amze schipboar makede, fon de
Leda ätter Ellerbrouk, touräg leeken ap
hire Flotte. Antou sex Jiere schäln do
romske Suldoaten mäd do ut Westfries-lound meebrochte Seeljude an de
Seelter
Amze orbeided häbbe. In ju Tied hieden do
Seeljude Seelterlound, dät do Romske ,,Sia-tutanda" ap hiere Korte
binamden, 
bisie-deld. Do Seelter
schäln sick wull nit min
wunderd häbbe, as do Romske bi Naght un
Dook ap hire Bote, in de Gjuchte ap den
Dullert, ap Nimmerwiersjoon, sick touräg
looken. Do Seelter wieren nu fräihe Heeren
in Seelterlound un kudden Hondel un Schip-foart bidriue ap ju klore
foarboare Seelter
Amze.

Man ock vor Seelterlound wudde di ir-sene Vorhong deellät, un ju
Butenwareld
heerde nix mor fon Seelterlound, bit ätter
sogenhunnert Jiere Kaiser Korl di Grote un
Sänt Ludgerus keemen, den Vorhong wech-nomen un ju christlike Kultur
ienfierden,
somäd ju geschichtlike Tied foar Seelter-lound ounfäng.

So eendigde ju birümde Hermannslacht
in den Teutoburger Wald in dät Jier sex
ätter Christi Geburt. Do Cherusker wieren
gjucht stollt ap den Sieg, un do Dütske fon
1875 wieren dät ock, den jo setten 'n Her-manns Denkmoal bi Detmold ap 'n
hogen
Birig, mäd 'ne sogen un fiftig m hoge Her-mann Statue. Aw Hermann domoals 
wud-delk blide weesen is ur
den Sieg, kon me
bitwiuelje, den nu waas 'n irsenen Vorhong
deellät twiske Nouddütsklound un ju hog-entwickelde romske Kultur. Hi waas 
deer-fon urtjugt, dät ap
gouden Fout mäd do
Romske ock hire Kultur un Hondel keemen
wieren. Ur sogenhunnert Jiere mosten do
Dütske täiwe ap ju Kultur, ju dan ock tou-gliek as christlike Kultur
herienkeem
truch den Sänt Bonifatius, Korl den Gro-ten, Sänt Ludgerus un our
Missionare.

Mäd den Outoag fon do Romske ut Nord-dütsklound waas ju romske Regentskup
in
de Wareld nit breken. Kaiser Augustus
staalde wier 'n näi Heer touhope, um ju
trujende Gefor tou mäiten. As nit aan ita-lienske Bürger fräiwillig as
Suldoat ätter
Dütsklound wül, liet hi do Militärjiergonge
lootje un bistrafde do, do nit wüln, mäd,[,?]
Konfiskation fon hire Fermugen. As dät
nogh nit holp, liet hi morere waigjuchte.
Um dät Heer full tou krigen, moste hi
nogh Stroaflinge un Slawen ienstaale. Mäd
dät so in Iele touhope staalde Heer saande
hi Tiberius wier ätter Dütsklound. Dion
Cassius skrift: Dät Foulk fertält Geschicht-ten do nit mäd gjuchte Dingere
tougonge.
So wieren do Spitsen fon do Alpen faaln,
un träi Fjurpilere hieden deer barnd. In
dät Leeger Martius, di Tempel fon den
Kriechsgod, waas di Grummel ounhauen.
Di Naghthemel waas morere male rod ap-schienen as Fjur. Morere Kometen
wieren
touhope vorbileeken; un fjurige Speere (Me-teore) flogen fon den Noudhemel
deel in dät
romske Leeger. 

  183    ______________________________________________
Ock waas fertäld, dät ju Victoria Statue,
ju deer stud ap 'ne Steede an de Front,
wisend den Way ätter Dütsklound, sick säl-wen umetraald hiede un nu ätter
Italien
wisede. Disse un our Wunderdingere wud-den leeud fon dät Foulk, un in
Ferbindung
brocht mäd Varus sin Dod un ju Dulligeid
fon do Godde jun Rom. Augustus waas
sälwen nit fräi fon Urglowe; blot bi dissen
Vorfall, nan urnatürliken Schreck waas nö-dig, den Alarm un Kummer tou
fermerjen
den hi fäilde, un do Surgen deertou broch-ten him sowied, iuen Mounde ätter
dem ju
Aettergjucht fon den Sleek waas ienträft,
dät hi mäd de Kop jun de Mure ron un
rup: ,,Quintilius Varus, reek mi mien Legi-onen wier."

Do Dütske diden hiren Erfoulg nit ut-nutsje un geenen nit ur hiren 
Loundkonti-nent wech, aber di Sieg
sicherde nu un foar
immer ju Fräigeid fon do Teutonen. Aller-dings, Rom saande fon näien wier 
Legino-nen ätter Dütsklound,
um 'ne tiedwilige Ur-lainheid tou markierjen; man alle Hopnge
ap andurjende Erobernge hied Augustus un
siene Aetterfoulger aprat.


Kaiser Constantin di Grote

It rakt Vorkumnisse in de Geschichte, do
deels deertruch, dät jo den Charakter fon
'ne geschichtlike Tied biurkundje, deels
deertruch, dät our wichtige Vorkumen in ju
binamde Tied, 'ne urut grote Bitjudnge kri-ge. Tou sucke Vorkumen heert ock
ju 
wun-derfulle Erschienge,
ju Kaiser Constantin
blouked häd un sin Urgong tou dät Chri-stendum ferurseekede, un deertruch
dät
Christendum tou 'ne herskjende Religion
wudde.

Um ju Tied liude di grote Geleerde Euse-bius fon 260 bit 340 ätter
Christus. Hi
bidreeu bibliske Studien an de Teologiske
Skoule in Caesarea in Palästina. Disse
Skoule ferföügede ur do berümteste Biblio-teken fon ju domoalige Tied, un
ju Bibliotek
fon den Serkengeleerden Origon. Origon
waas wüllt ju Christenferfoulgung unner
Kaiser Decicus marterd wudden un storw
an do Foulgen in dät Jier 254. Eusebius
skreeu fuul Bouke, deerunner dät Bouk
"Dät Liuend fon Constantin". Eusebius waas
as Christ 'n frommen Mon un forskede ät-ter 
de Weerheid. Hi skreeu ut ju Tied wir
hi oun liude. Constantin hied him fon dät
Kjus an den Hemel, alles sälwen un utfür-lik fertäld. Do Geleerde kume nu
mor un
mor tou ju Iensicht, dät Eusebius sien An-goawen genau stimme, un wi deerum
den
ganssen Vorgong rauelk leeue duren.

Kaiser Constantin waas geborn A. D. 274
tou Naissus in Dacia. Sin Foahr waas Con-stantin Chlorus un regierde
Gallien, 
Eng-lound un Spanien; sin
Mur Helena waas jo [= ju?]
Dochter fon 'n Gasthusfoahr. Mäd achttien
Jiere tjoonde Constantin in dät romske
Heer unner Kaiser Deocletian. Hi orbeidede
sick hog in do Kriege jun Aegypten un Per-sien. As junge Officier wudde hi 
gaau bi-kaand un biwunnerd
fon do Suldoateu, so
dät Galärius, di Kaiser fon dät Aaste, nei-disk ap him wudde. Just do keem
ju 
Aet-tergjucht, dät sin
Foahr kronk waas un him
sjo wül. Constantin geen flux los bi Naght
fon Nocomedia ur Lound un träfde sin
Foahr in Boulogne. Do Bee foarden ätter
Englound, wir di foahr bolde deerap storw
in York.

Constantin,[,?] wudde flux fon do Suldoaten
fon 't Weste toun Kaiser utrupen. Hi deelde
aal dät den Galerius skriftlk me, di him dan
as Aetterfoulger fon sin Foahr tou schäts-jen wiste, man den Tittel as
Kaiser hied hi
foar ours 'n gouden Fründ in Utsicht. Dät
ärgede den Constantin foar den Moment;
man, as 'n klouken Mon waas hi toufree
un wül ju Tied outäiwe. Two Jiere leter
sag ju Wareld 'ne säildne Bielde. Dät roms-ke Imperium wudde fon sex Kaiser
in 
Do-minien regierd. In dät
Weste wieren Maxi-mian, sin Suun Maxentius un Constantin; in
't Aaste: Galerius, Licinius un Maximin.
Maximian, fröüher 'n College fon Deocle-tian, hied den Constantin sin
Dochter 
Fau-sta toutäld, un ock
den Tittel fon Augustus.

Aber unner do sex Kaisere waas nit fuul
Eenigkeid. Di Eene wudde den Our sin
Fäind. Di erste di Stierwe moste waas di
oolde Maximian. Hi fell in de Hounde fon
sin Swiegersuun in Marseilles un wudde
deer stülken umebrocht. Di twäide, Gale-rius, storw an Fattsucht.

  184    ______________________________________________
As Kaiser Constantin di Grote in dät Jier
tjohunnert un alwen fon Gallien ut jun
Rom look, wir sick di Suun fon den Maxi-mian ,,Maxentius" toun Kaiser maked
hiede,
urlig hi longe bi sick sälwen, wecken God
hi tou sin Anfierder un Protekor [= Protektor?] wälje
schul. Hi tochte, dät do maste fon sien Vor-gongere, do ap morere Gode baud
un do
truch Opfere un Goawen fererd hieden,
erste truch bidrjogersk Voruttellen un Ora-kelsätse wät wiesmakek 
[= wiesmaked] wudden, un tou-läst
sunner Schuts un Reddenge elendig
ume keemen wieren; un dät deerjun sin
Foahr, bi [= di?] den eensigsten un hogsten God
fereerd hiede, immer gluckel[k] weesen waas.
Bisunners aber meende hi, hieden do, do
fon do Godde Schuts jun den Maxentius
ferwachtjen wieren, sick läip bidraien fäild.
Hi sloot hierut, dät it lichtsinnig un gefor-lik waas, sucke Godde tou
tjoonjen, un
nom sick vor, den God fon sin Foahr tou
fereerjen. Hirap waande hi sick an dissen
God un biddede him demöüdig, hi mate
sick him tou erkannen reke un [= um?] him bi do
oogenblickelke Unnerniemen bitoustounden.
God erheerde sien Gebäd un epenboarde
sick him, as inssen den beedjenden Moyses
truch 'n Teeken an den Hemel.

As Constantin nogh in Gallien an de Spit-se fon sien Heer reed, wiesede
sick 
ätter-middeegs, as ju Sunne
al jun Aeiwend geen,
ur hir dät Siegesteeken fon dät Kjus, ut
luchtstroalen formed, mäd ju Apskrifft:
,,Hirtruch siege!" Disse Erschinunge sette
him un sien ganset Heer in Ferwundernge.
Aber hi wiste nogh nit, wo hi dät tjudde
moste, un ju Naght urraskede him bi sien
Aettertaanken un Twiuel. In de Naght hied
hi 'ne our Drombielde. Jesus Christus keem
tou him in 'n Drom mäd dät sälge Teeken,
dät hi bi Day an den Hemel blouked hie-de un rate him den Apdrag, 'ne Foone
makje tou läiten ätter dät hemelske Sun-nenkjus, un ju as Siegesteeken in
sien 
Krie-ge vor sick
herdreege tou läiten. Smäidens
bigjuchte Constantin sien Fründe fon dät
Dromgesicht. Hi liet dan Kunstler, do mäd
Gould un Edelsteene orbeideden, tou sick
kume un bifälde him, 'ne Foone tou mak-jen, genau ätter ju Biskriuenge, ju
hi him

dan rate. So entstud ju Foone fon dät Kjus,
Labarum binamd, 'ne grote, mäd Gould-blick bidekte Stange, truch ju 'n
Twärsstock
in Form fon 'n Kjus geen. An die Spitse
waas 'n Krans fon Gould un Edelsteene
bifästiged, di do be innunner slaine gri-chiske Ounfangslettere fon den
Nome 
Chri-stus in sick sloot. An
den Twärsstock hon-gede 'n Fjauerkantiged, siedened Foonen-douk,
purpurfawig, mäd
Gould truchsticked
un mäd Edelsteene bisett. Ap dät Foonen-douk, flux unner dät Teeken fon dät
Kjus,
sag man do Bielden fon den Kaiser un sien
Sunne [= Suune?]. Disse iuenso kostboare as glänsjen-de Foone brukte 
Constantin in aal sien
Kriege as 'n Teeken foar Sicherheid un
Siege. Fiftig Kriegere fon de Kaiserwache,
utteekend truch Kraft un Frommigeid, hie-den ours neen Orbeid, as ju Foone
tou 
bi-wackjen un eenour
outoulösen. Un di ju
drug, aw mäd hiren Tjonst tou dwoon hie-de, hiede as Constantin sälwen
fersicherde,
midde unner do fäindlike Pilere neen Gefoor
aw Ferwuundunge tou bisurgjen.

Kaiser Constantin liet ock nogh Biskope
kume un bifräigede do ur ju Erschienunge
ju hi häiwed hiede. As hi nu heerde, dät dät
Kjus 'n Sinbielde waas fon Unstierwboar-keid un 'n Siegesteeken waas, den
di Suun
fon God, as hi ap de Wareld herume geen
wass, ur do Schrecken fon den Dod er-heelden hiede, do ferlongede hi,
hierur 
ge-nauer unnergjucht tou
wäiden. Do setten jo
him dät utnunner, wierum di Suun fon God
Maanske wudden un sturwen waas. Hi aber
lusterde genau tou un bisloot, den eensig-sten un weeren God mäd Andacht
tou fer-eerjen.

Dät waas di Oogenblick in dem dät Kjus-teeken ju Kultur fon dät Aiwenlound
[= Äiwen-] urrat
wudde. Deerum is Constantin siene Vision
aan fon do entscheedenste Oogenblicke in de
Wareldsgeschichte. Eusebius skrifft: Ätter
den Sieg ur Maxentius häd Constantin mäd
allen Fräimoud do Romske ju Kunde fon
Gods Suun brocht. Un aal do Foulkere, do
bit tou den Ocean jun Sunnenunnergong
woonden, frauden sick in dät Geföül fon
hire Erlösunge in blide Touhopekumen.

  185    ______________________________________________
Dät Foulk heert nit ap, Constantin as
Siegerhelden, as den frommen Tjoner fon
God, den Goudesdwoer in Lobessonge tou
priesjen. Mäd Constantin ist dät ganße
Maanskengeschlecht, truch Gods Gnade 'n
groted Heil brocht wudden."

It rate nu nogh träi Kaisere in dät romske
Wareldriek: di grote Constantin, Licinus un
Maxisminus [= Maximianus] Daja. Um Licinus stärker an
sick tou bienden, sochte Constantin twiske
sick un dissen Kaiser wät Fästes hertou-staalen. In 'n Februar fon dät Jier

trjo-hunnertunträttin waas
in Mailound 'ne
prunkfulle Hochtied. Kaiser Constantin rate
siene Stäifsister Constantia den Licinius tou
Wiuw. Licinius biherskede domoals do Do-nau un Balkanloundere. So grot sien
Macht
ock waas, Constantia kud mäd dissen Hülk
nit gans bliede weese. Licinius twong Con-stantia 'n Suun outounimen, den
hi fon 'ne
Sklavin hiede. Wil hi mäd Constantia wull
nan Irwe mor ferwachtjen weese kudde,
waas dät 'n politisken Hülk. Hire Stäif-brur Constantin wül dät so, un
Constantia,
as goude foulgsomme Römerin, died wät
hi häbbe wül.

In Mailound fereenbarden do bee Kaisere
allgemeene Religionsfräigeid. In den Roome
fon sucke Fräigeid schul ock dät Christen-Religion fon de ,,Summa
divinitas" (hogste
Godheid). Elk schul in Tonkumpst [= Toukumpst] ätter de
Religion liuje, foar ju hi sick entschatt hie-de. Ju Religionsfräigeid keem
natürlik in
erste Lienje do Christen tou goude. Um den
Licinius foar düt Ideal tou gewinnen, um
him ju Truchsettnge fon de näije Religions-politik in 'n groten Roomen
mugelk tou
makjen, um him dät Christendum nohg [= nogh]
mor befründet tou makjen, ferspriek Con-stantin him Gebietsfergröterungen
ap 
Ko-sten fon den deer
herskjenden Maximinus
Daja.

In Maximinus Daja sjo wi den brutalen
Typ fon 'n Illyrer, 'n Mon di fon nix tou
de Macht un deermäd toun Waan keemen
is, 'n Super un Grotspreker, unsitlk un ur-glowsk, politisk un militärisk
'ne Null.
Deerfoar aber sochte hi bi de Christenfer-foulgung nogh den Kaiser
Diocletian 
tou ur-treffen. M. Daja
meende dät hi di apsolu-teste fon aal do apsolute Herskere weese
kudde, hi nom wät him gefäll, un wüll Pri-vatljude neen Gjucht toukume
läite. In de
Winter trjohunnertuntwelif, wüll hi mäd sie-ne sinlose Fergeudungssucht do
Suldaten
Thrakiens un Illyriens fon den spoarsom-men Licinus ouweende. Rucksicht
niemen
kaande di Kaiser nit. Mäd de Riedpietske
jagede hi do Lastdierte ur do sneebidekde
Birige fon Littikasien un hied grote Ferluste
an Suldaten un Fäy. Hi bileegerde Byzanz,
eroberde ju Feste, nom Perinth un Heraklea
un marschierde ap Adrianopel. Bi Tzirallum
keem it ap den erste Mai trjohunnertträttin
tou 'n groten Sleek. Bee stridjende Partäien
bededen tou do Godde. It is fon Interesse,
dät do Suldaten fon Licinius vor den Kamp
tou den unbisiegbaren Sunnengod bededen
un nogh nit tou den Christengod. Do Sul-daten fon Maximinus Daja mosten
sick ap
do oolde romske Godde ferläite, ap Wik-kersljude un heedniske Orakele. Ap
den 
er-ste Mai siegde Licinius
mäd sien littjere
Heer. Hir siegde also ock di unsichtbare
God, wen hi ock nogh nit eendüdig di God
fon do Christen waas.

Maziminus Daja liet do Wickere, do him
den Sieg vorutteld hieden, as Bidrjogere un
Hogstabler waigjuchte. Eusebius bigjuch[t] us,
wo swer dät Schicksal dissen M. Daja straf-de. Hi wudde kronk an Lepra un
Utsleek.
In Foulge fon Fulleräi waas sien Liu tou 'n
Fattklumpen wudden, di nu ferfuulde. In
sien Nood bikaande hi God siene Scheeld,
liet ju Ferfoulgung jun do Christen ien-staale, un bifäl fruch Kaiserlike 
Ferord-nung, dät hire Serken
wier apbaud wudden
un jo maten foar him beedje. Eusebius
skrifft, Maximinus hied wuddelk Sroafe [= Stroafe]
fertjoond, hi hied do Christen nit blot
truch Fjur, Swäid un Kjus dod makje lät,
nit blot do wülde Dierte vorsmieten, nit blot
in dät Meer statt, hi hied ock fuul Monl-jude, Wiue un Bäidene an een Ooge
un aan
Fout ferstummeld, un dan in do Birigwier-ke saand, wir jo elendig
umekeemen. Dan
wudde hi sälwen bliend. Trots do grote Qua-len bleeu hi ant Liuend,
fluchtede 
ätter Lit-tikasien un
storw in de Herst fon dät Jier
313.

  186    ______________________________________________
So eendigde di Kaiser Maxisminus [= Maximianus] Daja.
Vor sin Dod kwad hi nogh: ,,Truch aine Er-foarunge häbbe ick den God fon do

Chri-sten as den eensigen
weeren God erkaand."
Licinius liet Maximinus Daja sien Maanske
in den Orontes fersupe, sin agtejierigen
suun un ju sogenjierige Dochter umebrange.
Nu herskeden blot nogh Kaiser Constantin
in 't Weste un Kaiser Licinius in't Aaste.
Dät fjauer Kaiser-Gebäude fon den Diocle-tian waas nu touhope breken. Do 
ferswa-gerde Herskere hieden nu
'n näi Romsk
Riek fon Free un Duldsomkeid apbaue kud.

Licinius hied touerst, biiendrukd fon dät
Mailounder Treffen mäd Constantin, an do
Städhoolder in 't Aaste Aproupe foar Glo-wensfräigeid saand. Aber siene
Toleranz
ferwondelde sick bolde in Christenhas un
Christenferfoulgung.

Kaiser Constantin sag ju Gefor. Deerum
wül hi twiske siene Wareld un de Wareld
fon Licinius 'n Twiskenstaat schaffje. Hi
liet 'n Fründ, den Bassianus, tou 'n Kaiser
wälje. Hi rate dissen Kaiser Italien un Il-lyricum.

Licinius waas immer tou Stried un Stried-makjen aplaid in 't stülkene. Man
kud sick
nit ap him ferläite, hi heelt silärge neen
Woud, ewiger Rebell, 'n Intrigant fon de
läipste Sorte. Hi heelt Senecio, den Brur fon
Bassianus an, den Constantin dod tou mak-jen. Constantin keem bäte ju
Ferswörunge,
liet den Senecio weigjuchte un ferlongede
fon Licinius den Bassius uttouläwerjen.

Licinius weigerde sick, un so keem it in
dät Jier trjohunnertfjautin toun ersten
Kriech twiske do bee Kaisere. In 'ne Slacht
bi Cibalae an de Save siegde Constantin.
Ap dät Sleekfäild in Trakien eendigde di
Kamp unenschatt. Jo sloten 'n Ferdragsfree.
Elke Hersker schul sick mäd sin Haldeel fon
dät Riek bignöügje, wirbi den Constantin
den fuul gratteren Deel fon dät Riek tou-fell. It keem in dissen Oogenblick
äigentlik
tou dät erste Utnunnerdeelen fon dät roms-ke Riek. Dät Romske Riek hied
sick in
twäin ousonderde Stoaten aplösd, do sick
bee mistrjouisk biobachteden. Nan fon do
bee Herskere dorste dät Gebiet fon den our

bitrede. In dät Jier trjohunnert eenuntwin-tig fäng Licinius oun, do
Christen mäd
Macht tou ferfoulgjen. Serken wudden deel-rieten un do Gäistlke toun Dod
ferurdeeld,
do an Christus leeuende in den Kerker
smieten. Eusebius fertellt: ,,Licinius waas
urtjugd, wi dieden alles un sochten Gods
Huld blot foar den Constantin tou erlong-jen." Monige Christen mosten
sogoar 'ne
gans näije Dodesoart liede. Hire Körper
wudden in Stucke hauen un ätter disse
Schauderhafte Stroafe in 't Meer smieten
as Fodder foar do Fiske. As do Goten trjo-hunnert fjauer un twintig ur de
Donau in
dät Riek fon do Romske ounbriken, hied
Licinius jo touräg driue most. Man hi rürde
sick nit. So waas Constantin twongen, do
Scheede fon dät Aastriek nit tou aghtjen un
truch dät Gebiet fon den Licinius jun do
Goten tou luken, um dät Romske Wareld-riek tou ferdägenjen. Nu keem it toun

lä-sten ferbitterden Kamp um
ju alleenige
Herskup in de romske Wareld. Licinius
waande sick wier an do heedniske Godde.
Hi liet touhope kume: Wickere, Profeten ut
Aegypten, Giftmiskere un Tsauberer, Opfer-priestere un Wiesbalere, hi
opferde 
do heed-niske Goode,
bifräigede do ur den Utgong
fon den Kriech. Ju bunte Gruppe fon do
Gäisterkikere erklärden in longe Spreek-woude un klingende Ferse, in Orakel
un
Songe, hi, Licinius died siegjen. Ock do
Fugelbikiker sagen in dät Fljogen fon do
Fugele, Gluck foar Licinius. Un do Iengewei[-]
Bikikere tjutten dät sälge ut do Tuckungen
fon do slagtede un epen brekene Dierte.
,,Disse Oogenblik wärt us wise, well fon us
mäd sin Glowe in de Irre gongt," kwad
Licinius, ,,siegje use Godde, dan gonge wi
in den Kriech ju [= jun] aal do Godlose." Deer-mäd meende hi do Christen. -

Kaiser Con-stantin kämpfede
wir unner dät ,,heilbran-gende Siegesteeken." Ap den träde July
trjohunnert fjaueruntwintig won hi ju gro-te Slacht bi Adrianopolis jun
Licinius. Hi
waas nu Heer fon ganz Europa. Licinius
bisette Byzanz, man Constantin liet ju Städ
bilegerje.

  187    ______________________________________________
Kaiser Licinius fluchtede ätter Asien un
rate sick alle Meute, sien Heer wier aptou-falln [= aptoufälln?], um den 
Kriech nogh tou winnen. Aber
di Christengod siegede ur aal do romske
Godde, Licinius wudde bi Chresopolis bi-sieged. Nu raten sick ock Byzanz un
Chal-cedon.

Licinius waas, as wi al fertäld häbbe,
mäd ju Stäifsister fon Constantin ferhülked.
Ju, Constantia, biddede nu den Brur um
Gnade foar hiren Mon. Constantin lusterde
ätter hir un erlaubede den Licinius, fräi un
freedlk in Thessalonike tou liujen.

Aber 'n Liuend sunner falske List un
Macht waas den Licinius nit mugelk. Hi
fäng oun ferräiderske Ferhondlungen mäd
do Donau-Barbaren tou fieren. Disse Trjou-breek eendigde deermäd, dät
Constantin
him ätter Ferurdeelnge truch den romske
Senat waigjuchte liet.

Di alleenige Hersker fon de Wareld, di
erste christlke Kaiser ap de Wareld, rate nu
bikaand ju Siegeskraft fon dät Wundertee-ken. Hi fäilde sick fon God
birupen. 
Hi fer-bood nu radikal
alles wät do Christen in
hiren Glowe un hiren Serkentjonst nogh
hinderje kudde. Hi bekaande sick as di
Fullstrecker fon Gods Willen. Hoge Staats-amtere wudden nu mäd Chisten 
[= Christen] bisett, in
Rom wudde nu 'n Christ ,,Praefectus-urbi"
(Städpräfekt). Do christlke Meenten kregen
kaiserlike Helpe tou den Bau un Wierap-bau fon Serken. Christlke Biskope
fon Rang
sammelden sick um den Kaiser as 'n hogen
Räid. Di Kaiser fäng oun, do Serken Oun-gongen tou ordnjen un tou
gestaltjen. Do
Christen-Meenten wieren sick nit eenig un
fon aan Sin. Fuul theologiske Skoulen, fuul
Lermeenungen, Ansichten ur Ansichten stat-ten jununner, am sljuchtesten
waas 
dät bi-staald in dät Aaste.
Hädnecked wudden do
ferscheedene Ansichten ferfecht.

In Alexandria tried in dät Jier trjohun-nert achttien di Prister Arius mäd
'ne näije
christlike Leere for dät Foulk. Fon sin Bis-kop Alexander wudde hi
exkommunisird.
Man bi our Biskope foont hi Toustimunge
un Helpe. Hi fäng oun allewegense foar sien
Ansicht tou werbjen un do aastlke Christen

wudden unrauelk. - Arius leeude, dät God
Foahr un Christus twäierlei wiren, also dät
Weesen ätter änlik aber nit weeseneens.
Um dissen Striet tou sluchtjen, birup Kaiser
Constantin fon Mai bit tou July trjohunnert
fiuuntwintig do Biskope ut dät ganße Riek
ätter den kaiserlike Palast fon Nicäa in
Bithynien. Hi ordnede an, ju eepenlike Post
ientousetten, dät alle Biskope waireisje
kudden. Hi rate den Bifeel, all do nödige
Lastdierte tou Ferföügung tou staalen. Nu
keemen fuul Gäistlke touhope, trjohunnert-untwintig Biskope, do maste ut
dät Aaste
fon dät Riek. Geleerde do hire Räden ou-wege kudden, wieren deer, ourswecke
do
sick truch strommen Liuenswondel un fä-sten Charakter utteekenden, wier 
ourswek-ke, do truch Eenfachheit
birümd wudden
wiren. Eerwöüdige Wietkoppe un junge
Fjurkoppe fon de Christenheid, do erste for
kute Tied in Gods Tjonst treden wieren. Di
Kaiser balde ap latiensk un it is apfaalnd,
dät sien Woude ursett wäide mosten, so
bunt waas düt Touhopekumen. As hi ap
grichisk ounfäng, wudde hi al beter fer-steen. Den eene Deel kud hi
urtjuge, den
our Deel bischomje, bit hi touläst jo aal
ur do stridige Froagen eenigede. Man bi-sloot ap Wunsk fon den Kaiser,
allewegense
in de Christenheid ap aan Day dät Paske-fest tou fierjen, ,,den blot aan
Day fon use
Bifräinge, dät is di Day fon sien hoghilli-ged Lieden, häd us use Heiland
bäte lät, un
eeds [= eens] schul ätter sin Wille siene katholske
Serke weese." Di wichtigste Bislut fon de
Synode waas ju Eenigung in den Stried, den
Arius ounfangd hiede. Di gjuchte Glowe fon
aal do Christen wudde foar alle Toukumpst
in 'n Glowensbikannen fäs[t]laid. In dät twäide
Konsil fon Nicäa in dät Jier 327 fersochte
Constantin den Arius tou düt Glowensbi-kannen tou biskierjen. Deerbi keem
hi in
Kontrast mäd den Biskop Athanasios, un di
Stried durde monige Jiere. Touläst wudde
Athanasios ousett un ätter Trier ferband.
Kaiser Constantin bisloot 'ne näije
christlke Central-Städ foar de Wareld uttou-bauen. Hi tochte an Sofia, an
Salon[i]ki, an
Sirmium, un sogoar an Troja. Man touläst
entsloot hi sick foar Byzanz, dät letere Kon-stantinopel.

  188    ______________________________________________
Byzanz lig as Bräg twiske Europa un
Asien, an ju smelle Steede for de Ien-foart tou dät swote Meer. Hir wass [=
waas] ju
Hondelssträite twiske do bee Wareldsdee-le. Hir in de Naite hied Constantin
sin
Forgonger, Kaiser Diocletian al siene Fer-waltungscentrale iengjucht.
Byzanz schul 'n
christlk Rom foar dät Aaste wäide. Ap den
sexuntwintigste November trjohunnert sex-untwintig fäng man oun mäd do 
Bauor-beiden. Ap den alwte Mai
trjohunnert trütig
wud ju näije Metropolstäd ienwäihed un
Constantinopel binamd. Constantin rägelde
siene Tronfoulge. Hi rate elk fon sien träi
Suune 'n Deel fon sien Riek, un den fjode
Deel den Suun fon sin Brur. Pasken wudde
hi kronk un storw ap den twäinde Pingst-day trohunnert sogenuntrütig in
Ankyrena,
ju Forstäd fon Nicomedia. Erste in siene
Dodesure liet hi sick döpe fon Biskop Euse-bius fon Nicomedia. Siene Lieke
wudde in
Constantinopel in dät Gräbmoal fon de
Apostelserke, ju hi baue lät hiede, bisett.


Do Katakomben hieden hire Tjonste däin

Di grotste Wondel in de Serkengeschichte
keem mäd Kaiser Constantin. An do trjo-hunnert Jiere wudde ju Serke
ferfoulged
fon do romske Kaisere. Sänt Peter, di erste
Biskop fon Rom, waas ock di erste Marty-rer as Papst. Hi wudde krüsiged um 
sex-unsextig ä. Chr. as sin
Mester Jesus fon
Nazaret, un ätter sin Wunsk, mä de Kop
ätter unnern. Mäd him wudde di Apostel
Paulus, as romske Bürger, truch dät Swäid
waigjucht.

In de Städ Rom dorsten do Apostele sick
nit epentlik here läite, jo keemen gliks mäd
do romske Gesetse in Konflikt un wudden
ferhafted. Sänt Peter schäl in de Forstäd
ganß eenfach woond häbbe um nit aptou-faaln. Ju Städ Rom waas kellerholl
uthöld;
wieren dag aal do grote un litje Bauten in
de Städ ut Breeksteene baud, do ut de
Grüund [= Gruund] haald wieren. In disse grote Holl-rume, do dan Katakomben

binamd wudden,
keemen do Christe[n] touhope un heelten
hire Godstjonste. Unnergrunds Gonge fe[r]-boonten do grote Hallen, do fon
MurIjude

mäd Rundbogen ap dät bäste utorbeided
wieren. Ock wudden deer in Gräbkomere do
Doden bisett.

Fon do erste trütig Biskope in Rom, stor-wen njugentien in do erste 
trjohunnert Jie-re, den Marterdod,
unner do heedniske Kai-sere.

Mäd Constantin, as di erste christlike Kai-ser, wieren do Katakomben nit
mor nödig
un wudden ticht murd. Ju christlike Serke
kud nu in de Städ Serken baue un Gods-tjonste ouhoolde. So keemen do 
Katakom-ben bi litjen in
Ferjeetenskup. Al in dät
erste Jierhunnert hied sick ju christlke
Leere utspratt ur ju domoals bikaande Wa-reld. As Sproake keem wesentlich
grichisk
in Froage, in Skrift un Goddestjonste. In
dät twäide Jierhunnert, so wärt bigjucht,
Tertullian in Afrika waas di erste grote
Skriuer in Latin. Aber Rom waas dät Cen-trum fon de civilisierde Wareld, do

Chri-stenmeenten kikeden
ätter Rom, un do Bis-kope deer goolten as do bupperste Anfierder
fon de Serke. Ap dät Konsil in Sardica
trjohunnert trjounfjautig wudde den Biskop
fon Rom di Tittel as Papst tousett. Fon
Jier tou Jier wuks dät Ounsjon un Centra[l]-gewalt fon de romske
Biskopstoul. 
Träi gro-te Papste jäilde
as do äigentlike Formere
fon dät Papstdum: Innocent di erste, Leo di
erste, un Gregor di Grote.

As Kaiser Honorius regierde in Rom, bi-ginde Innocent sien Pontificat. Ut
sien
Rundskriuen an do Biskape [= Biskope] in 't Weste waas
klor tou sjon, dät hi waas fäst entsleeten,
den Stoul Petri ju bupperste Gewalt in alle
Seeken as Sitten, Gebruke un Disiplin mäd
fäste Hounde tou rägeljen. Midde in sien
Erfoulge keem aber di schreckliche Kriech,
di tou Foulge hiede, dät Innocent tou 'n
Held wudde, ganß ours as siene Forgongere.
Alarik un sien Goten bisiegeden Rom. Kai-ser Honorius trillde midde in do
Sumpe fon
Ravenna; aber Innocent waas in Rom; un,
ferlett fon hiren Kaiser, do Römer setten aal
hire Honpge [= Hopnge] ap hiren Biskop. Mäd 'n Ran-sum kopede hi den Fäind
ou 
foar 'ne Wiele.

  189    ______________________________________________
Kute Tied deerap, Papst Innocent waas
ätter Ravnna [= Ravenna] um den Kaiser aptousäiken,
aptoumunterjen un ju Kriechslage mäd him
tou bibalen, binutsede di Fäind, Rom tou
plunderjen un in Aeske tou lääsen. Dät
waas dät erste Moal dät Rom fon Fäinde
eroberd wudde. Innocent keem wier touräg
un baude ap ju swote Aeske 'n näi christlk
Rom. Ap Innocents oolde Deege fäng di
Ketser Pelagius oun tou agitierjen in dät
Weste. Di Mon waas 'n Brite, di truch Rom,
Afrika un Palästina reisede, hi pretede dät
it rate neen Erwsände, Maansken hieden
fräijen Willen, kudden do Gebote Gods bi-foul[g]je, truch ju Kraft fon de
Natur, sunner
Gods Gnade. Disse Doktrinen wudden fer-damd fon den helge Augustinus,
Biskop fon
Hippo in Afrika, aan fon do grote Serken-foahre. Innocent holp Augustinus
un namde
Pelagius 'n Ketser. Innocent storw un sin
Aetterfoulger, Papst Zoimus, saande Pe-lagius in de Ferbannung.

Past [= Papst] Leo di erste, 'n Römer fon Geburt,
ainde sick as wull nan twäiden, as Papst
in ju swere Tied. Hi regierde fon fjauer-hunnertfjautig bit fjauerhunnert 
eenunsex-lig ä. C., as do
romske Kaisere fersoage-den, as jo machtlos un unentsleeten touki-kenden,
wo ju Gefor
ut dät Aaste immer
naiher keem. Hi ferstud it, do domoals im-mer wier aptredende Ketsere as
sucke blot
tou staalen. Hi ferstud it, ju gäistige Macht
fo[n] Christus ur do Foulkere uttouspreden.
Truch do Kriege wudde hi 'n Hero just as
sin Forgonger Innocent, erstens jun do row-jende Barbaren un twäidens jun
den wülden
un grausamen Mongolenkönig Attila truch
Ermonungen un Woarschaungen.

Wült do Papste do joope fäste Fundamen-te unner de christlke Serke 
fertärkeden [= ferstärkeden],
wieren geleerde Serkenfoahre an de Orbeid,
ju christlke Leere in betere klore Form
tou brangen. Do träi upperste Geleerde wie-ren: Jerome, Ambrosius un
Augustinus. 
Je-rome waas Sekretär
bi Papst Damasus, un
deerätter Monk fon Bethlehem, rate den
ersten groten Impuls tou dät monachiske
System, dät sick so goud biwärde, do Papst
Bräife in kute Tied ur de ganße Wareld

bikaand tou makjen. Ambrosius, Ertsbis-kop fon Mailound sette ju Autorität
fon do
Gäistlke ur Kaikere [= Kaisere] un Könige. Augusti-nus, as al bigjucht, is
mäd 
riucht namd ,,di
Foahr fon de Latinske Theologi."

Di träde grote Papst waas Gregor di Gro-te. Hi regierde fon fiuhunnert
njugentig bit
sexhunnertfjauer. Di ganße Westen fäilde
sine Energi. Spanien, Afrika, un Englound
wudden christlike Loundere, wült Juden un
Ketsere mäd milde Tolerans bihondelnd
wudden. Um ju Tied, lig sich Johannes, Pa-triarch fon Constantinopel, den
Tittel as
Universal Biskop tou. Papst Gregor saande
him 'n Bräif, biteekende den Tittel as Gods-lästerung, insen anwoand, in
Eere tou Sänt
Peter, fon de Council fon Chalcedonien,
tou de romske Biskope as Aetterfoulger, fer-smieten as Bileidigunge fon den
Rest fon
do Priestere. Kriech mäd do Lombarden
makede Gregor fuul tou schaffjen; man it
durde nit longe dät do grimmige Kriegere
ju Kraft fäilden, wir hire Swäid machtlos
jun waas. In Gregors Deege wieren jo bi-kierd fon dät Hedendum, disse
rouklose
Arians tou de riuchtleeuende Christenheid.
Hi storw in dät Jier sexhunnertfjauer as
Prister, Kersker [= Kleriker?], un Skriuer (ock in Noten),
eenßig deerstoundend in de longe Riege fon
do Papste.

Bolde fjauerhunnert Jiere hieden do
romske Kaisere ju Wareld regierd. It wieren
nit immer mor Romske, do ap den Kaiser-tron sieten, deer wieren Illyrer, 
Syrier, Spa-nier. Rom hied sick
urliued un waas wurig.
Ju flugge Sogenhügelstäd, dät eenigjende
Symbol fon de Wareldherskup, hiede an
Kraft immer moor ferlädden un tried long-som in den Bätergruund. Deer look
sick 'n
ungluckelken Schöär truch dät Imperium,
deelde it in 'n westlken un aastlken Hall-deel. Ock do Maansken wieren fon
two
Meenungen: di eene Deel hongede nogh an
do oolde Godde, di grotste Deel aber hied
sick triumfierjende Christendum ansleeten.
Dät waas ju Lage as do junge Foulkere
ut dät Aste un Noude heranstormden, undät [= um dät]
mure (morske) Imperium tou Fall tou bran-gen. 

  190    ______________________________________________
Di Marschal Stilicho, di trjoue Vandale in
dät romske Heer makede nogh den lästen
Fersäik, ju Idee fon dät Warelrik Rom mäd
Helpe fon do Germanen tou rädjen.

Fersäik, ju Idee fon dät Wareldrik Rom mäd
do Persier in dät Jier trjohunnert trjounsex-tig. In dät deerap foulgjende
Jier, 
dät Kai-serrik is wier
apdeeld; Valentinian herske-de in 't Weste un Valens in 't Aaste.
Valen-tinian
dreeu do Alemanen un our Germa-nen ut Gallien (Frankrik). Valens in 't
Aaste
bikaande sick tou den Arianismus un fer-foulgede do Katholiken.

In trjohunnert fiuunsogentig grepen do
Hunnen do Aastgoten oun, do aaslk fon den
Dnjeper woonden. Do mosten touräg wike
un sochten Touflucht bi do Westgoten, do in
den Rum twiske Dnjeper un de Donau
woonden. As him di Rum tou littik wudde,
geenen jo ur de Donau in do romske Pro-vincen, aber mäd Genemigung fon Rom.
Aber dät durde nit longe, do kregen jo
Kriech mäd do Romske. Kaiser Valens un
sien Armee wudden fernäild.

In trjohunnert sexuntachentich geenen ock
do Westgoten ur de Donau. Do siedelden in
Tracien un Asien. In trjohunnert tachen-tich, Arianismus wudde ferbeden fon

Kai-ser Theodosius in
Constantinopel, truch 'n
Edikt jun do Ketsere.

In trjohunnert fiunnjugentich wudde dät
Kaiserik Rom wier apdeeld unner do bee
Suune fon den Kaiser Theodosius. Do Go-ten makeden Revolte un
marschierenden
ätter Rom.


Di Unnergong fon Rom

Theodosius di Grote waas di läste Kaiser
di dat romske Imperium nogh eenmoal
eenigde. Ock do ientringende Germanen
junur dreeu hi 'ne klauke Politik. Hi nut-sede hiren Hong tou de
Uneenigkeid ut, um
se sick tou unnerordnjen, un so hiere Kräfte
foar dät Imperium uttounutsjen. Hi hied
twäin Suune, Arcadius urnom den Aasten un
Honorius den Westen.

Wo un wier fäng dät oun, wier dät
Romske Riek an tou Gruunde geen. Deer
woonden do Goten in Free un Riekdum

in dät Lound fon swote Aeide twiske Wolga,
Dnjeper un Donau. Riesengrot spreede sick
do fruchtbare Gersfäildere ut, die Striek
twiske Hemel un de Wareld is bolde nit
tou sjon. Stack stounde do mäd Reit teckde
Goudshuse fon do gotiske Fräiburen. Block-huse, weerhaft truch stärke 
Palisadenwal-le, swer un durhaft
foar 'n stärked Ge-slecht.

Deer ap 'n Day schient it, as wen ju Helle
sick epen däd. Erste litje Punkte an den
Horisont in 't Aaste, in 'n flott Tempo nai-herkumend, gratter wäidend, bit
ju Luft
grummelt fon do stäilhädde Houwe, eenpeld
in Gruppen - joop staffeld, so galoppierje
jo heran. Forurbeeged, do krume Beene um
den Pans fon do litje kutbeenige Hangste
klammerd, as tou een Stuck ferwoaksen
mäd disse läige, häßelke, litje Steppen-hangste. Sälwen Diertemaansken, 
breed-schullerg, do klumpige,
gestaltlose Mongo-lengesichtere tou 'n wüldet Grinsjen ferlee-ken. In do
schräge
Slitsoogene Moort un
Gier as 'n Rowdiert, in do Kälen dät
Kriechsgeschräiw. Nix kon do aphoolde, nan
Moud, neen Weerreewen. As Wulken fon
Gershoppere faale jo ien, fernäile, fertrap-pelje unner do Houwe fon hire
Ponys alles,
dät sick him in de Way staalt.

Do Gotenfoulkere an dät swote Meer un
in do Donauloundere fange oun sick aptou-lösen. Ju swote Fone fon Dod un
Aprur, ju
do Hunnen applonted häbbe, flattert ur do
Scheede fon dät romske Imperium. Do Ger-manske Foulkere, do Goten, do
Heruler, do
Longobarden, do Alanen un Vandalen sette
sick in Biwegunge. As di Toag ättert Weste
gongt, slute sick ock do Westgoten an mäd
hiren Hertoag Frediger un sin Suun Alerk.

In de kaiserlike Hoawburig in Mailound
hied Kaiser Theodosius 'ne wichtige Ent-scheedung tou treffen. Di Kaiser 
sjucht wu-rig un oumeegerd ut.
Nerwös fäile sien
Hounde ap un tou ur dät swere Gouldkjus
ap sien Brust. Nogh immer baalt di Bis-kop. Hi häd sick forurbeeged um sien
Räde
gratteren Indruck tou reken. Di our Mon
in den Rum, di Kaiser, lustert mäd holif
tichte Oogene.

  191    ______________________________________________
Di Biskop kwäd: ,,Ik mout di o Kaiser
woarschauje. It is al immer ju Politik fon
do arianiske Ketserbiskope fon dät Aaste,
do Barbaren dät Loundscheed epen tou
makjen. Ferweer do Goten dät Lound um
de helge Serke willen! Wi wolln, dät alle
Foulkere, do dät Tsepter fon use Milde re-giert, in ju Religion liuje, ju
fon Sänt Peter
do Romske urläwerd wudden is."

Di Kaiser licht siene Hounde: ,,It is goud,
min Brur Aurelius Augustinus. Aber nit do
Glowensbiweggruunde duren mien Hondel-jen bistimme. It is ock ju Politik ju

Ent-scheedungen ferlonged.
Wät kwäst du Mar-schal?" Di kaiserlike Marschal Stilicho fer-beeged sick
jun den
Biskop. Hi kikt in dät
ietenste Gesicht fon den Goddesmon un
lait him biraujend de Hounde ap den Irm.
Dan kwäd hi tou den Kaiser: ,,Dät Riek
barnt, di Rhien mäd de Residensstäd Trier
foar Britanien, Gallien un Spanien is in Ge-for un bolde nit mor tou
hoolden. 
Do Fran-ken sunt jun us
apsteen, do Alemannen
sunt unrauelk. Ju ganße Donauscheedlienje
is unrauelk. Wät deen [= den?] Sweet fon Jierhun-nerte kosted häd,
ferfaalt." 
Hi täiwt 'n Oo-genblick:
,,Do Goten! Siet do Hunnen do ut
hire Hemat ferdruien [= ferdriuen] häbbe, is disse stärke
un unrauelke Foulkstam 'ne Gefor foar dät
Riek. Diene ewige Majestäd häd sälwen do
Goten tou de Fernunft brocht. Nu gongt it
deerum, do hire unbändige Kraft in do
riuchte Baanen tou lenkjen, jo tou den Nut-sen fon dät Riek umetouformjen."
,,So as do
Vandalen, Stilichio," smüsterde di Kaiser.
Di Marschal parierde gau un net: ,,Wen du
wollt Heer, so as di Vandale Stilichio."

Di Kaiser lait sien Hounde an dät Kin.
Bäte ju hoge Stierne jagde [= jagje?] sick do Gedan-ken: In dät grote, fon 
binnen biujende Ge-bäude fon
dät Imperium rakt it blot man
een Kraft ap ju man sick ferläite kon. Ju
unbändige wülde Kraft fon disse bäidnske,
unklore Foulkere. Wät is nogh Rom aw By-zanz. Rakt it nogh Romer aw
Grichen?
Pak is dät aal mädnunner! Een leuet, feiget
un nutslos Gesindel. Dan kwäd di Kaiser:
,,Du wollt wull dät Riek foar do Germanen

baue. Eene säildne Art fon Loundnimen,
Stilichio," lachde di Kaiser holif in Ietenst,
holif in Spoas. ,,Wät du drifst, Stilichio, is
ja Germanenpolitik."

Do Goten siedelje sick an ap Anwiesung
fon Rom, in dät meegere Illyrien, in do stille
läige Gruunde Monsiens, in dät wülde Bi-riglound Dalmatiens, an de Donau; 
allewe-gens entstounde wier do
Burenhoawe mäd
do krjusformige Gäwelboolken. Scheedbu-ren, gewoond as immer, dät Swäid
schärp
tou hoolden. Swörd häbbe jo ap hiren An-fierder, un ock buunden an den Eed,
den
jo den groten ,,Dominus et Deus" (Heer un
God) swörd, di unner dät Krjus in do Dome
un Serken in dät Riek regiert.

It sunt twohunnertdusend Goten. Bolde
stöne jo unner do grote Stjurlasten, do him
do kaiserlike Biamte apdiktierje. Man dät is
nit dät läipste. Ju Siedlungshelpe, ju him di
Kaiser ferspreeken häd, blifft ute, is al
longe ferschäuwen. Fuul Ougawen un min
Brod. Ur den Horisont fon dät romske Im-perium lukt sick 'n roden Striepen,
dät
Foulk waket ap, un do Nornen (Schicksals-goddinnen) weeuwe al do Träide tou
dät
Schicksal, dät nix neen fästet Kaiserriek, nan
Kaiser un nan Fäildheer ut de Way gonge
kon. In dät blaue Woater fon de Adria
spegelje sick do wite Villen fon do fatte
Hondelsljude un Präfekten. Wirum schul do
nit ock liuje. Dät Säidgoud, dät him do
syriske Hondelsljude läwerd häbbe is oold
Säid un kumpt sljucht ap. Ap den Mißarn
foulged 'ne smagtige Tied. Jo tuskje hire
Gould, hire Ringe foar Brodkorel. Fon den
Smagt kumpt Aprur. - Is dät Rom - un is
dät di Tonk foar ju Trjoue, foar hire hädde
Tjonste foar dät Imperium. Do hoge Stjuren
kudden jo nit mor apbrange. Do Goten wie-ren 'n fräihed Heerenfoulk un nit
mor tou
bändigjen. Hire Fürsten biklageden sick bi
hiren Fäildheer Aleriek. Aleriek as hire Kö-nig reed ätter Spalata 'ne
Hafenstäd an de
Dalmatiniske Kuste, ju oolde Residens fon
Kaiser Diocletian. As hi siene Forderungen
nit truchsette kudde, rate hi den Marskbi-feel ap Rom.

  192    ______________________________________________
Do romske wieren den Anstorm fon do
Goten unnerlaien. Rom wudde plunderd un
in Aeske laid. Bi Cosenza in Suditalien
moste Alerick sien jnnge Liuend läite. Deer
wieren do Goten gjucht ferträitelk ur un
bigruwen him mäd alle Suldoateneeren.

As Gräb nomen jo den steenigen Woa-terloop Busento, di joop un smell truch
do
Felsen lapt. Jo stauden dät Woater ap, so
dät di unnere Eend drug ron. Do Buren un
do Ienwoonere fon Cosenza häbbe sick in
hire Huse tauräg leeken un do Doren ou-schöäteld ut urglowske Nod.

Alerick, di Heerkönig fon do Goten, wärt
bigreeuen. Sex Fürsten dreege ju Königs-lieke ap 'n Schild. Dusende
Fackeldregere
foulgje un staale sick ap in 'n holwen Cir-kel um ju Gräbkomer fon den drug

ronne-nen Woaterloop. Bäte
ju Lieke foulgje do
Weerreewen, dät Longswäid, Alericks gould-fersierde Rustung, siene
Königsinsignien, di
Bogen, dät Siegel, sien Skriutjug un touläst
di grote swote Hingst, di him nu trjou foul-get. Dät Diert is unrauelk. It
häd den Kop
wied touräg beged, do Oogene glimme in
den Schien fon do Pickfackele. Jo biende den
Hingst do Beene un läite him deel mäd
Rope in den Schacht fon den Woaterloop.
Hertsog Althaulf, di Swager un Aetterfoul-ger fon Alerick sprinkt deel un
statt den
Hangst dät Saks in de Käle. Di Rum is so
smell, dät di Hangst nit ap de Side faale
kon.

Fon dät naihe Meer her wäihet 'ne lichte
Brise un lät do Mantele fon do Fürsten wied
apflatterje, as jo hiren doden König in dät
Gräb sinke läite. Liekap sit ju Lieke nu ap
den doden Hingst, an do Siden oustutted
truch Steene, Gräbgoawen, Gould usw. Swe-re Platen wäide ur den Schacht
schäuen. Di
gotiske Fäilgäistlke Enson staant ap den
Gruund fon den Woaterloop, un do Goten
häbbe do Koppe deelbeged, as hi sien Houn-de foolget un Gebäde tou den
Hemel saant.
Hir mout nogh bimerkd wäide, dät do Go-ten al trjohunnert fjautig ä. Chr. 
truch Bis-kop Wulfila tou dät
Christendum bikierd
wudden un ock ju Biebel fon him in gotiske
Sproake ursell [= ursett] wudden is.

Hertog Althaulf licht sien Hounde un aan
ut sien Gefoulge swenkt ju Fackel in 'n Cir-kel. Fon junnern, wir jo dät
Woater fon den
Woaterloop oulenked häbbe, heert me as
Ontwoud dumpe Sleeke, hellet Klirjen, un
dät Pulterjen fon Steene un Aeidklumpen.
Dan kumpt it, erste as 'n sinnig Rieseljen
un Gluckerjen, swellt an tou rorjen un bul-lerjen; un touläst brused ju
Flaud in hiren
oolden Loop, slacht schumjent touhope ur
ju Gräbkomer fon den Gotenkönig. Un mäd
dät Ruskjen fon dät Woater ferklinge do
Klageläidere fon do oulukende Goten.

Wen ju Gotenflaud häd 'n Eend sett ur ju
Macht fon do romske Kaisere, so waakst
dät Ounsjoon fon der [= de] Serke. Dät Papstdum
wärt stärker fon Jier tou Jier. - Een näi
Rom, apbaud ap ju Aeske fon dät oolde,
wied machtfuller as dät oolde Imperium,
den it is Heer ur den Maanskengäist. Ju
romske Militärmacht wudde touräg leeken
ut Britanien um do Goten ut Italien tou fer-driuen. Do Goten looken ätter
Gallien
(Frankrik) in dät Jier fjauerhunnert twelif
un fjauerhunnert fjautin ätter Spanien, dät
al fon do Vandalen un our Germanen bisett
waas. Genserik, di Vandalenkönig look truch
do romske Provinsen in Noudafrika.


Attila, di Hunnenkönig

Attila wärt ock wäil namd ,,Geisel fon
God". Un mäd gjucht. Wüld un chaotisk
brusende [= brusede] di Orkan fon de Geschichte ur
Europa. Hi sett ganße Foulkere in Biwegun-ge, statt do Monarchen fon do
Trone un
fernäilt ju siet Jierhunnerte bistoundende
Ordnung. Fon dat Aaste kumpt di Storm[:]
do Hunnen. Dät sunt litje, aber gedrigede
Foulkere, toaje, gräsige, unbireekenbare, bi-nai Diertemaansken, häslike
Utgeburten fon
de Helle. Unner him Attila, die Hunnen-Chan, di sien Foulk eenigd, it mäd
ju junge
Kraft fon bisiegde Germanenstämme tou-hope balld tou 'ne Macht, ju dät fon 
binne-ren Kamp truchnunner
scheddede romske
Imperium bolde nix jun tou setten häd.

  193    ______________________________________________
Twintig Jiere look Attila rowjent, barn-jent un mordjent truch Europa. Sien
Riek
reckte fon de Wolga tou den Rhien, fon
dät swote Meer tou de Aastsee. Sien Ge-neralquatier häd hi flux tou Bigin
anlaid
noudlk fon de Donau, gjuchts un links fon
den Woaterloop Theisse in Ungarn. Do rie-sig grote, flugge Gärsweeden in de
Theisse
Gegend fersurgje Attilas Heer fon Ried-han[g]ste mäd Fodder, Sumer un
Winter.
Deer häd di Hunnenprins siene Ferwal-tung iengjucht. Fon hir ut urfaalt die

Row-rieder do Loundere in
Europa mäd Kriech,
Mort un Bround. Ganße Foulkere fer-läite hire Hemat. Ju grote 
Foulkerwonde-rung fankt oun. Do nit
utwonderje[,] mouten
meemakje un alles dwo wät do Hunnen
fon him ferlongje. Attila unnernom ock
Kriechstoage ätter Constantinopel, fon deer-ut truch do Balkanloundere
ätter Albanien
un touräg, dann ätter Frankrik un Noud-italien. Wo do Hunnen Kriech fiere
un mäd
hire Gefangene umegonge, sjucht me an
ne' Schilderung fon Gefangene:

Aetius[,] 'n jungen romsken Officier is aan
fon do läste. It sunt immer nogh an de
sextig for him. Bolde aal Officiere. Hädde
an Kriech gewoonde, toije Bursken. Monige
mäd mor as twintig Tjonstjiere. Tou Bigin
häbbe jo nogh beded un wonsked, elk ät-ter sien Temperament. Man nu konnen
jo
nit mor, jo fäile sick kronk, kronk un
swindelk fon Nod. It is koold, man di
Sweet staant him for de Kop. Eenige mou-den sick breeke, sunt krum
touhopekrepen,
lääse ap de Gruund as sinlose Dierte, bit
do Hunnen kume, se mäd de Riedpietske
apdriue un ätter den Gjuchtsplats sliepje.

Aetius kon nit mor waikiekje. Neemens
kon mor waikiekje. Immer ju sälge Bielde,
ap ju grote Wiske, in hachelke Dodespiene
do krume Körpere fon do Gemarterde, bit
aan, di ap ju Gjuchtssteede herume ga-lopierjenden Düwel mäd dät Swäid 'n
Eend
maket.

In taanken fersonken ap sien Lippen 'n
Gebäd, wüllt dät Dodesrorjen fon do Un-gluckelke touhope mäd dät
Spottroupen
fon do Hunnen, dät häisterge Bliekjen fon
hire Schamanenpriestere un dät Knatter-jen fon de Knokentrummel deerur wech
weihet.

Un dan passiert dät Wunder! Ut ju Gruppe
fon do Hunnenanfierdere, do ferre buppe
in de Hurke sitte un dät gräsige Schau-spill mäd steenerne Gesichtere
ferfoulje 
[= ferfoulgje],
staant aan Mon ap. Hi is gedrigged, breed-beenig, nogh jung, mäd 'n
platten, 
form-losen Kattekop, do
Hiere ätter Hunnen-art bit ap 'n litjen Top glädschärd.

Aetius bigript erste, as di Mon him bi
de Hounde packet un mäd him wechluckt.
Nu kaant hi him wier. It is di junge Hun-nenprins. Di Mon di him un do our 
Rö-mer gefangen numen häd. As
in 'n Drom,
tumelt un stulpert di junge Römer bäte
him ien, den Hügel hog. Deer in sien leder-ne Riederklodere, ju Pelsmutse
ap de Kop,
hurket Fürst Mundzuk, di Foahr fon Attila,
di Mon, di ju Hunnenstormfloud jun dät
Weste drifft. Di junge Hunne balt mäd den
Fürst. Nit bidjent - na herutforderjent un
heerisk. Mäd Sien schräge Slitsoogene smit
Mundzuk 'n Blick ap den Römer. Aetius
ferschreckt sick: hi begript, it gongt um
him, um sien Liuend. Di junge Headmon
fon de kaiserlike Garde kiket den Fürst
driest in de Oogene. Mundzuk ferlukt sien
Wulfsgesicht tou 'n Grinsjen. Dan wenkt hi
nixkwedent mäd de Hounde. Tjon Minu-fen leter sitt di fon Schreck holif
dode 
Ae-tius ap 'n Hangst un rit
iunske den Hun-nenprins, sin Redder, wech fon ju hachelge
Sloaghteräi. Dät Mortgeschräiw fon sien
Kammeraden rapt bäte him ien.

Attila lachet. Attila di Hunne, Attila sin
Fründ, di him dann tou sin Bloudsbrur
maket, un dan as dät Wunnderborste bi
dissen Forfall - den Aetius ju Fräigeid
schaankt.

Jiere sunt deerätter fergeen. Ap den Bal-kon fon den kaiserlike Palast in
Ravenna
stounde twäin Mon. Di eene apgjucht,
breedschullerg, brunbarnd, dät klouke Ge-sicht umromd fon 'n smellen brunen
Boart.
It is Aetius, nu Konsul, Generalpräfekt un
Heeresmäster. Di our, Cypronios, di kaiser-like Staatssekretär, wät litjer
un sierliker
mäd 'n Diplomatenmiene. Aetius haalt 'ne
Porselanfigur in de Hounde. Aan toun Kamp
den Kop hogreckenden Drachen. Hi staalt
dät Dingen ap de Disk: ,,Goud! It is wier
so wied. Aber do Heeren in Constantinopel
häbbe sick ferreekend.

  194    ______________________________________________
Attila marschiert nit ätter dät Weste. Di
Hunne is unbireekenbar." ,,So is hi dät?"
fräged [= fräiged] Cypronois. Aetius häd siene Oogene
den Hafen touwaand, wir just eenige bit
tou de Woaterlienje bileedene Sailschiepe
ientreffe. Sietden Afrika an den König
Geiserich un sien Vandalen ferlädden geen
is is in dät Jier fjauerhunnertnjugen un-trütig ä. Chr., mout sick Rom sien

Brod-korel allewegense
touhopebädelje. Dät Ko-rel kumpt ut dät Westgotiske Riek twiske
Loire un Garonne mäd de Kapitolstäd Tolo-sa (Toulouse). - Een Gluck, dät me
dag
mindestens mäd Theoderich 'n Ferdrags-free ousleeten häd.

,,Attila is unbireekenbar," ontwoudet hi
ap ju Froage. ,,For den, di leeut mäd him
ferhondelje tou konnen as mäd sienes-gliken, di nit merkt, dät di Hunne
Asiate
is. Trotsdem, ock Attila widerspreckt sick
sälwen touwielen." Hi licht sien Houn-de. An sin Ringfinger glinstert 'n
groten
Karneol fon utloundske Orbeid. ,,It is di
Ring fon Attilas Brur. Hi saande him mi
tou, as man sin Brur Bleda dod maked
hiede." Di Minister swicht, man sien Oogene
stöäre ap den säildenen Ring, jo wonderje
wider un bitrachtje den wunderbar säild-nen Mon, di him drächt. ,,Präfekt,
so bäst
du also Atilla sin Brur! Man wen ock, use
Lage is sljucht. Ik häbbe 'n byzantinisk
Skriuen oufangd. Deerätter saant Tajuma,
di byzantiniske Husminister, eene näije
Ouordnung ätter Attila. Tajuma, disse sme-rige Eunucke, is ju grotste Gefor

foar West-rom. Un nit blot
dät, hi is ock 'ne geforlike
Reewe in do Hounde fon den Patriarchen
Nestorius, di bupperste Biskop fon Aast-rom. Ju ganße Kanalje häd blot eens
int
Ooge: Italien tou fernäilen; an erste Steede
do Gäistlike. Ju byzantiniske Serke fersäkt
wier, ju bupperste Gewalt fon den Papst
outouschedjen. Deerum konnen do Barba-ren ju eene Provins bäte ju our
iennieme.
Deerum rürt man nan Finger um Rom tou
rädjen!" ,,Anklagen nutsje nix," kwäd Aeti-us rauelk, sunt ferläddene Tied,
min Fründ.
In de Politik jält alleene ju Macht as
Gjucht. Dät is nit goud tou leeuen, man
aan häd mi dät biwiesed: Attila di Hunne.
Attila is nit toufree mäd sien Riek; hi woll

ock Rom biherskje. Slau as 'n Foaks fer-säkt hi dät ap 'ne our Art. Di
Kaiser häd
nogh 'ne Sister, ju Pricesin [= Princesin] Honoria. Wen
hi ju hilkje kudde, dan waas hi ock
bolde Heer ur Westrom. Sien Bigee-ren wudde aber ouliend. As hi bi dät
twäide Moal wier ouwised wärt, rakt hi
flux den Marskbifeel ätter Italien. It gongt
ur do Alpen ätter ju Feste Aquileia. Ju
Städd is um ju Tied een fon do riekste,
stärk biwoonde un biweerde Städ an de
Adriatiske Kuste. Erste ätter trjo Mounde
kon hi ju Städ iennime. Ut do our Steeden
wir jo truchkume, wäide Steenebälte un
Aeske. Gräsig wütje do Hunnen. Mailound
un Pavia reeke sick kamplos un wäide fer-schond. Jo rowje un plunnerje ju
Poläigte.
Attila gründet ju näije Republik Venecia.

Ganß Italien trilde for Nod as di Hun-nenkönig in Nouditalien wütede. Aan
Mon,
Aetius, hied neen Nod, man wät kud hi
dwo as do Hunnen aptouhoolden. Hi woged
nit, sunner Helpe fon our Loundere, do
Hunnen outougriepen [= ountou-]. Do Germanen do
Gallien ferdäged häbbe, weigerje sick do
Italiener tou helpen. Un Helpe fon Aast-rom waas twiuelhaft un wied wäche. 
Aeti-ut staant mäd sien
utbilded Heer ap Ou-weer. Hi ärgert sick ur den Untonk fon
sien Foulk, dät him in Stich lät. So fluch-tede di Kronprins fon Ravenna
ätter Rom
un ferrät sien Forhäbben, Italien tou fer-läiten, wen sien Liuend schul in
Gefor
kume.

Di Kaiser, Senat un Foulk fon Rom bislute
mäd Attila tou ferhondeljen. Jo seende den
erste konsulare Politiker Avienus mäd 'n
Commitee in dät Hunnenquatier ätter At-tila. Papst Leo is ock willens, sien
Liuend
ientousetten foar sien Heerde. Ju Com-mission wärt [ätter] Attila sien Telt

fierd an de
See Beachus. Di Hunnenmonarch lusterd
mäd Gefallen un respektfulle Biaghtung,
dät jo him nu tou ju Prinsessin Honoria
ock nogh 'n grot Ransum ferspreke. Un di
kronke Toustant fon sien Armee wärt
sicher beter, wen jo wier ätter dät Noude
luke wir jo hire gewoonde Kost, Molk un
räi Flaask wier iete, insteede fon Stute,
Win un seeden Flaask.

  195    ______________________________________________
As Attila kwäd, dät hi sien Armee ätter
Rom marschierje läite woll, wärst [= wärt] hi stjurd
fon sien Fründe un Fäinde. Avienus fer-tält him fon den Gotenprins Alariek.
Hi
häd nit longe mor liued, ätterdem hi Rom
fernäilde. Attila kricht mäd de Nod, as hi
heert fon 'ne gäistige Macht ju di Biskop
fon Rom ur aal do Herskere bisit. Ock ju
Truhenge fon den Biskop fon Rom, dät hi
sien Liuend ounsette woll foar sien Foulk,
maket den Atilla gjucht kleenlud. Urglowsk
as hi is, leeut hi ock ju Legende, dät Sänt
Peter un Paul erschine un truhje do Barba-ren mäd momentanen Dod, wen in
dät 
bed-jen fon hire
Aetterfoulger mißaghtet.

Bifor di Hunnenkönig lukt ou ut Italien,
hi truhet wier tou kumen un nogh wöister
fortougongen, wen sien Bräid, ju Princessin
Honoria nit tou den fereenbarden Termin
bi sin Biapdragden ienträft. Man, in de
Twiskentied hilket Attila nogh 'n fluch
Wucht Ildico mäd Nome, tou aal do Wiue
do hi al häd. Ju Hochtied wärt fierd mäd
barbarik Pomp un Dräinkgelage in sin hol-tenen Palast an de Donau. As di
Monarch
mor as genoug dronken un fierd häd, gongt
hi wurig un släiperg leet in de Naght tou
Bäd. Sien Fründe aber fierje bit tou de
Mäiden, un as jo smäidens Attila wier waak
häbbe wolln, fiende jo him dod in't Bäd;
sien Bräid sitt trürjend bi dät Bäd mäd den
Sleier dät Gesicht bideckt.

Attila is dod. Hi is sturwen as 'ne Aed-dere is sprongen un in sien
Dilirium lait
hi so, dät dät Bloud nit truch de Nose ou-lope kon. It lapt in de Lunge un
in den
Magen so dät hi stickt. Attila is dod, West-rom ommet ap un mäd dät
Imperium ganß
Europa. In sien Liuenstied häd hi wüted as
'n Tyran un sieged mäd Utname fon een
grote Slappe. Sien Forhäben waas, dät Riek
bit an den Ocean uttouwiedjen. In Frank-rik aber setten sick jun him ap do 
Roms-ke, do Burgunder, do
Westgoten un do
Franken. Ap 'n Day in de Herst 451 kumpt
it ap do Katalauniske Fäildere tou 'n groten
Kamp. Fon den äddere Mäiden bit tou den
leeten Aeiwend durde ju Foulkerslacht,
Attila waas unnerlaijen un moste sick tou-räg luke. Man sick reeke waas jun
sien 
Natur, deerum fersochte hi dät Westromske
Riek truch Fründskup tou eroberjen.

Attila siene Lieke is utstaalt ap 'ne gräine
Weede unner 'n siednen Paviljon. Do bäste
Rieder Squadrone riede in 'n Kring um den
dode König, sjonge Gräbsonge tou Eeren
fon den Hero, glorik in sien Liuend, unbi-sigd in den Dod, di Foahr fon
sien Foulk,
ju Geisel foar sien Fäinde, un die Schrek-ken foar de Wareld. Aetter
Hunnenbruk
snide jo sick 'n Deel Hiere ou, ferunstalje
hire Gesichtere mäd Sniedwuunden, un bi-trurje him nit mäd Wiuwetronen,
aber mäd
Bloud fon do Kriegere. Dan lääse jo him in
een trjofoold Husholt, fon Gould, fon Säl-wer un fon Irsen; bigreeuen in de
Naght
fon do naiste Fründe un ju Büte fon Natio-nen in sien Gräb smieten; do
Gefangene do
dät Gräb epen smiete mosten, wäide un-maanselk Marterd. It wärt bigjucht
fon
Constantinopel, dät in kutbreekenen Flitse-bogen.

Aetter Attilas Dod brankt 'ne Revolution
dät ganße Imperium in Aprur. Den köünste
Anfierder staant ju Königswürde tou, man
do mächtigste Fürsten duldje nan Superior
ur sick. Do fuule Kronprincen fon Attilas
ferscheedene Wiuwe tringe naiher; elk woll
sin Andeel an Lound un Macht, un ju Foul-ge is, dät dät Riek utnunner
faalt. 
Ju Mili-tärmacht fon do
Hunnen is breken. Do Va-sallen luke de Molk ap un läite do Asiaten
in Stick. Do Goten koppelje sick wier as
säiwens do Patrishannen, Fäinde kume im-mer mor fon alle Siden. Do Asiaten
sjo ju
Gefor kumen un häbbe Nod for Rache. Jo
fäile sick as Framde in 'n framd Lound,
wir jo nix tou säiken häbbe. Jo bisinne sick
wier ap Attilas Slappe in Frankrik; wen do
sälge nu wier apstounde un Kriech makje,
dan sunt wi ferlädden, so kwede jo tou-nunner. Truppwise as jo keemen sunt
luke
jo wier wech ätter 't Aaste. Europa is wier
fräi.

For den erste Wareldkriech woarschaude
Kaiser Wilhelm II. Europa for ju jeele Ge-for. Man ut ju jeele Gefor wudde
'ne rode
Gefor, un staant for us Dore as Attilas
Gäist: Gewalt gongt for Gjucht.

  196    ______________________________________________
Ju Wienachtsfloud in dät Jier 1717

Do Marskenburen hieden um ju Tied
nogh nit so hoge un fäste Dyke as dälig.
Jo fäilden sick aber ock domals al sicher
un burgen wen di Storm huulde, wen jo
heerden dät Ruskjen un Brandjen fon de
heranrulljende See, un seegen do Schum-koppe ap den Dyk spritsjen. Man nit
immer
kudden do Ljude domoals dät tobjen fon
Storm un Seegong so rauelk un surglos tou-kikje as dälig. Mongs reeten do
Wellen un
Wogen Sloope in den Dyk, ju Dykmonskup
ju in de tjusterge Naght schillernde un
Soundsäcke parat lääsen hiede, waas macht-los wen deer morere Sloope tou de
glike Tied
entstudden. Dät Woater waas sterker as do
Maansken, it bullerde as truch epene Slüsen
un floudede do gräine Nieden un brochte
Dod un Ferdierwen foar Maansken un Fey.
Wiede Gegenden fällen mädunner de See
tou 'n Opfer un mosten loundien wier näije
Dyke anlaid wäide.

As een fon do grotste Flouden, wirfon ju
Geschichte fertellt, is ju grote Wiehnachts-floud fon dät Jier
sogentinhunnertsogentin.
Ganß unferhoft kumpt ju Floud tou 'ne Tied
wir man ju nit ferwachtjen is; normalerwise
is blot Gefor bi Fullmoune un Näimoune,
wen Springflouden sunt, is me wegen do
Dyke bisurged.

Ap 'n Aiwend [= Äiwend], it is di trjountwintgste
December, fankt it oun mäd 'ne stiue Briese
ut dät Sudweste, swellt an toun Storm di
gewaltige Woatermassen truch den Kanal in
de Noudsee drifft. Unrauelk wonderje do
Schillerljude ap den Dyk wai un wier un
kwede toununner: ,,Wen dät man goud
gongt, dät di Wiend sick nit umesmit ättert
Noudweste, dan krige wi Hogwoater."
Twiske goude Hopenge un Nod swiujent,
gonge do Ljude den Helgeäiwend tou Bäd.
Dät Ungluck kumpt näiher, di Wiend traalt
ätter 't Noudweste. Di Storm wärt immer
feller. Ju See lapt ap so gau, as sjodede [= sjodende?]
Molk in 'n Pot ap't Fjur. Do swecke Dyke
konnen do anrulljende Woaterwogen nit
mor mäite. Do Schillerljude ap den Dyk
reke Alarm, man it is al tou leet. It is Mid-dernaght 
un boolketjusterg, di Storm huult
un di Alarm kon nit mor truchrat wäide.
Di Dyk is breken ap morere Steeden, do
Ljude wäide ap 'ne schrecklike Art in hire
Rauhe störd. In dät Butjadingerlound breke
do Dyke snagends so um trjo Ure, un binnen
een Katierure staand dät läigste Lound
twäin, träi un fjauer Meter unner Woater.
Dät Fey in do Staale fersoop flux, un dät
nogh ätter buten driuen wärt, kumpt ock
mast ume. Wät schäln do Ljude dwo, dät
Woater kumpt so gau un ju Naght is so
boolketjusterg. Hangst for de Waijen un
mäd de Familje fluchtje, deerfoar is it al tou
leet. Loope, elk foar sick ätter hager Lound
is nogh ju eenßigste Reddnge; dät Woater
lapt for him oun, it sticht, jo jumpe in do
Slote un häbbe ju Direktion ferlädden. Do
our do tou Bäd geen sunt, fersupe in 't Bäd
aw ap do Schäppe [= Schappe?] wir jo ap fluchted sunt.
Do nit mor wechlope konnen, klaauerje ap
do Bome un ap do Huse. Do ap de Boolke
un ap do Huse stiege, kume ock deels ume,
den monige Huse wäide fon dät hoge Woa-ter wechrieten, so dät do Maansken 
herun-ner faale un den Dod
fiende in de Floud,
aw ap Dacke, Boolken un Doren herume
driue, un nakend un wäit, as jo sunt, fer-fjose. Un ap do Huse do stounden
bliue,
kume nogh monige tou dode truch Frost,
Smaght un Torst; den do maste häbbe in de
Iele ferjeeten, Liuensmiddel meetouniemen.
Trurige Geschichten wäide fertelld fon
Ljude, do fon de Floud urrumpeld sunt.
Brunke Gerdes ut Minsen in Jeverlound
gongt in de Naght um alwen Ure ätter den
Dyk, um Holt tou rädjen, dät hi den Day
forher deelnumen häd. Hi nimmt nogh träi
Mon mee, un as jo deer ankume, sjo jo, dät
dät Woater al ur den Dyk kumpt. Jo loope wät
se konnen ur alle Slote wier ätter Hus.
Aber nogh eer hi in Hus loope kon, wärt
hi al mäd Wiuw un Bäidene fon den Storm
wechrieten. Hi grippt 'n Wielgenbom oun,
haalt sick fäst in de Hopenge dät dät Woa-ter bolde wier faalt. Fiu Ure
haalt hi sick so
fäst, dan ferläite him siene Kräfte un hi glit
deel in de Floud.

  197    ______________________________________________
Kornelius Meiners in Blexer Sande, häd
sick mäd sien Familie bi dät Ienbreken fon
de Floud ap den Been fluchted. Bolde deer-ap rit ju Floud dät ganße Hus
deel, un
Foahr, Muur un Bäidene kume in do Wellen
ume. Aan fon do Fente, 'n jungen sterken
Burske, häd dät Gluck, 'n Stuck Sträidack
tou pakjen, wierap hi in ju tjusterge Naght
wechdrifft. Di Wiend drifft him ätter Lound
Wührden, aber mäd de Ebbe wier ätte[r] de
See. Ju Keelde is nit mor uttouhoolden. Hi
waas sicher ferfersen, wen do Wellen him
nit 'n Klodungstuck in de Hounde spield
hieden, dät hi nu gau um sine stiue Beene
slacht. Nu bi ljaghtwäiden sjucht hi an
do Serktoudne, do hi for un bäte sick fjo, kon [= sjo kon,]
dät hi midde ap de Weser drifft. Hi mout sick
ap Gluck fon Wiend un Ebbe driue läite. Hi
häd Gluck, hi loundet an den Wührdener
Dyk. Hi nimmt siene ganße Kraft touhope
un sprinkt un ap den Dykhügel. Fon hir ut
sjucht hi rund um sick tou blot Woater un
nit wied fon sick eenige Ljude, do ap Bome
Reddunge socht häbbe. Erste jun Aeiwend
kumpt 'n Boot fon Dedesterp. Hi kon nogh
roupe un wärt apnumen. As dät Boot den
Dyk entlongte ruderd wärt, sjo do Boots-ljude an den Ouhong 'ne Person in
'n 
elen-den Toustand. As dät
Boot naiher heran
kumpt, sjucht Meiners dät it sien Sister is;
ju is ock as hire Brur ap'n Stuck Dack ur
de Weser driuen un jun den Dyk lounded.

Flux as ju Aettergjucht fon dät Ungluck
in Ooldenburg bikaand wärt, wäide alle
Boote mäd Liuensmiddel utsaand, um do ap
do Huse un Bome täiwende, holif ferfer-sene un fermagtede [= fersmagtede] 
Maansken tou rädjen.
Ock fon Bremen ut kume Boote mäd Liu-ensmiddel. Di Storm häd sick nogh nit
laid,
monige fon do litje Boote wäide nogh fon
do hoge Wellen umesmieten. Boote sunt
deer fuuls tou min, um dät grote Floudgebiet
outousäiken. Deer mout gaau holpen wäide;
do ungluckelke Maansken sunt wäit un stiu
fersen un konnen sick sälwen nit mor helpe.
Mäd Smaten hopje do Ljude ap do Bome, jo
sjo do full biledene Boote wier wechfaaren
un jo mouden nogh wier 'ne Naght täiwe. Ju
Ebbe brankt ock neen Helpe, solonge di
Storm dät Woater nogh immer jun do Dyke
drifft.

Erste ap den aghtuntwintigste December
lait sick di Wiend enigermäiten. Ju Sunne
schient wier truch do Wulken, as wen nix
passierd waas. Nogh immer säike do Red-dungsboote ju ferwöüstede Gegend ou.

Ku-me do Boote mäd do
Ungluckelke in Terpe
aw Städe an, dan helpt elk so goud as hi
kon. Man ock fuul Gesindel drifft sick her-ume um do Huse truch tou säiken,
as dät
bi sucke Gelägenheiden immer for kumpt, it
rowet statt tou helpen.

As di Wiend sick lait, ju See wier norma-len Woaterstand apwiest[,] kon
erste urkiked
wäide, wo grot di Schade so ungefär is, den
ju Floud angjucht häd. Hachelke Bielden
sunt tou sjon in do Huse. Do Lieken fon
Monljude, Wiuljude un Bäidne lääse in do
Huse herume, so as jo tou Bäd geen sunt.
Hangste un Kufey lait in do Staale, tjuck
apdiemd. In do Grafschuppen Ooldenburg
un Delmenhorst sunt 2471 Maansken ferse-pen. Hangste un Bäiste do in de
Floud 
ume-keemen sunt, wäide mäd
4280 ounrat. In do
Terpe sjucht it wöüst ut. Ur njugenhunnert
Huse sunt wechdriuen aw lääse platt. Ju
ganße Floudgegend is ursäided mäd Hus-deele, Möbele un Lieken fon Maansken
un
Fey. Do Maansken do urigblieuen sunt,
sunt ärm un blot an allen; jo mouden wier
fon forne ounfange mäd Helpe fon Staat un
meelidige Maansken. Wen di Staat ock helpt
bi den Dyk un Husebau, do Ljude häbbe
hire naiste Blaudsfründe foar immer ferläd-den. Jo häbbe in do erste Jieren
'ne läipe
Tied, man statt dät Lound tou ferläiten, baue
jo wier ap as hire Forfoahren, as echte
Friesen, immer däin häbbe.


Hi wül nogh nit dod

Di Dockter bisäckt 'n kronken Mon un
staalt fäst, dät hi nödig opperierd wäide
mout. As hi dan in den Opperationsrum sit,
kwäd di Dockter: ,,Ik woll jou in dissen ganß
swierigen Fall man flux de Weerheid telle,
dät man min ju Opperation urliuje. Kon ik
deerum nogh wät foar jou dwo?" - Je dag,
Heer Dockter, helped mi man gau min Man-tel oun un reked min Houd!

  198    ______________________________________________
Ju Dechenhöle in Surlound

Deer in Surlound fint me een Naturwun-der. It is Jierdusende ferburgen
bliuen, bit
for sogenuntachentig Jiere, as Steenbrek-orbeider ap 'ne Holligeid in den
Felsen
statten, un fonnten deer monige merkwöü-dige Drupsteengebilde. Di Felsen
lait deer,
wir twiske Iserlohn un Letmathe ju Irsen-baan in 'ne Höchte fon trättien
Meter an
den steilen Ouhong fon 'n Kalksteenbirig
longslapt. It waas in dät Jier 1868, as do
Orbeider ju Höle foonten. Jo nomen fon do,
fon de Natur makeden Drupsteenschillerati-en me un ferkopeden do. Deertruch
wudden
do Ljude deerap apmerksom un ju Irsen-baandirektion kopede flux dät Lound,
so
dät ju Aiendumer wudde fon do Hölen, un
liet truch näije Anlagen den Bisäik foar
elk un een licht makje.

Ju Holligeid lukt sick sowät twohunnert
un tachentich Meter wied in den Birig her-oun, un fertwiget sick in two 
Oudeelung-gen. Toumäts is ju so
smell, dät blot twäi[n]
bit träi Mon iunskenunner gonge konnen;
bolde wiedet ju sick ut tou wiede Hallen
un Grotten, do ätter do ferscheedene Schil-leration ock ferscheedene Nomen
häbbe.
Dät Gewölbe is nargends ur sex bit aghte
Meter hog; it rakt aber ock Steenden [= Steeden] do
man Kerls Höchte häbbe. Man läst un
heert mongs in Hölenbiskriungen fon Pi-lere, Orgeln un our kunstfulle
Dingere, do
truch do Drupsteengebilde forstaald wäi-de schäln. Monige Bisäikere taanke
deerbi
an Formen, do wuddelk Möbele forstaale,
un finde dan maasttied, dät dät nit gans
stimmt. Dät träft wull tou bi do Klusen-steener un Sundwiger Hölen. Man hir
sunt
ock do gans Mistrjouske toufree. Wi make-den 'n Gong truch do eempelde
Deele fon
ju Höle un nomen alles genau in Oogen-schien. As Fierder staalde sick 'n 
Irsenbaa-ner for, di us alles
wise un fertelle wül.
Truch 'ne swere eekene Dore kume wi in
'ne Halle fon ounsjonlike Höchte. Do Siden-wogen stounde liekap un
fereenigje sick as
in 'ne gotiske Serke. Disse Rum hatt For-halle aw Dom. Truch 'ne Sidendore
an de
linke Side, kume wi in ju Glitskergrotte.
Hir sjo wi do erste Drupsteenbildungen,

do us ap den wiede Gong allewegense in
ouwiksjelnde [= ouwikseljende] Formen, wunderbar in de An-ordnung,
forstaale; 
bolde hongje do as
slonke Iesjukele fon buppen deel, bolde ur-klodje jo do Wogen as Tapeten,
sierlike
Kanten un Spitsen. Truch den nu fouljen-den [= foulgjenden] Rum, ju Laube, 
kume wi in ju Orgel-grotte.
An do Sidenwogen stounde Grup-pen fon gratere un litjere Pilere, do wull
mad Orgelpipen fergliekt wäide konnen.
Ock ju Musik failt nit. Strickt man mäd 'n
Stock ur do Pipen, so klinge jo in ferschee-dene Tonarten. Staant me wät
wider owe,
so sjucht dät ut, as wen deer 'ne Hounde
ju Harfe spidelje woll. Wi gonge wider.
In de Forhonggrotte faalt us in 't Ooge, 'n
Gebilde dät utsjucht as 'n kunstlken For-hong, di an dät schräg anstigende
Gewölbe
herunnerhonget. Man leeut do Träide fon
dät wite Linnen un an den Rand sogoar 'n
smellen Stickeden Bisats tou sjon. Ap den
Eende fon disse Grotte stounde twäin mas-sive griese Kägele, do as
Dubbelposten den
Iengong fon ju rumelke Königshalle bi-waakje. Wi gonge an den twäide 
Dubbel-posten forbi un kume in ju
Serkenhalle,
ju ock wull Pretstoulhalle namd wärt.
Ju is gratter as ju Königshalle,
un häd Nome fon dät Gebilde, dät mäd
aan fon buppen deelhongjenden Pretstoul
tou fergliken is. Wi sunt nu ap den Eend
fon aal do Hallen un Grotten un wolln wier[-]
umegonge, man us Fierder kwäd: ,,Nogh nit
wechgonge, wi gonge nu ätter buppen." Hi
gongt mäd us ätter 'n Sidelgong, den wi
fortied bolde gornit biaghted häbbe. Deer
kume wi ap 'ne Steentrappe, un mouden an
twintig Stigen hog trapje. Nu sunt wi in
ju twäide Oudeelnge, wir it noch mor tou
sjon rakt.

Deer unner hieden wi dät mäd Schille-ratien ut dät Liuend tou dwon. Man hir
buppe sunt wi as in 'n Märchenlound. For
us staant, bit tou Kerlshöchte, sun Art
Brustweer, ju mäd dät Gewölbe truch Pi-lere fon unglike Tjuckte ferbunen
is. 
Twis-ke disse Pilere kiekje
wi in 'ne holifrund
formede Niske, ju unner full staant fon
Woater. Dät Becken häd 'ne Jüpte fon
fjauer bit fiu Fout. 

  199    ______________________________________________
Disse märchenhafte Niske hatt Nixen-grotte. Man wir is ju Nixe? Deer, an
dät
licht anstigende Ouger gjuchts fon den lit-jen See släpt ju wit klodede
Figur, ju den
Kop mäd 'n Mantel bideckt häd. Wi kikje
ume un sjo joop unner us ju tjusterge
märchenhafte Dodenhalle. Um deerwei tou
kumen, trapje wi wier 'ne twäide Trappe
deel. Longske, ap de Gruund lääsende Ge-bilde sjo ut as Husholte ut Steen,
un makje
den Iendruck as wen me in 'n gruselk Do-dengewölbe staant. Nu kumpt ju
flugge
Palmengrotte un ju Althambrahalle. Deer
staant, as fon 'n Bieldehauer hauen, 'ne fräi
fon de Gruund bit tou dät Gewölbe, 'n slon-ken Piler, wit as Marmor. Di
Piler häd so
een Ounsjon as 'ne Polmenbom, di luter
Steeden häd, as wen deer Bleede seten
häbbe. Un deer schimmert 'ne ganße Gruppe
fon sierlike Pilere, Kägeln un Dubbelkägeln.

In ju Kristallgrotte sjo wi allerlei ap de
Gruund lääsende regelmäßig kristallisieren-de Dingere, do bi Luchtschien
flimmerje as
Diamanten; un um deer nit aptou [= ap tou] treden,
is ju Steede mäd Gitterträid ouspeerd.
Truch ju nu foulgjende Pyramidengrotte
kume wi in ju rumelke Kaiserhalle, wir us
in 'ne Sidenspalte apgjucht stoundende
Steenplatten wised wäide, wirap ounhauene
Maanskenfiguren tou sjon weese schäln.

Touläst kiekje wi in ju tjusterge Wulfs[-]
slucht. An do Wogen glinsterje neen Drup-steengebilde; deer lääse aber
Massen fon
Steentrummere wüld urnunner un truch-nunner. It is as wen di Biriggäist an 
dis-se Steede bi siene stille
Orbid [= Orbeid] störd wud-den is un mäd 'n dullen Kop den Felsen
kutbreken, do grote Steenblocke truchnun-ner wirbeld häd, um dan sien 
Orbeidsseede [= Orbeidssteede]
foar immer tou ferläiten.


Ju läste Funkmeldung
Fon E. H. Pichnow

For Jieren stud ju ,,Mainz", Frachter fon
tjondusend Tunnen, unner dät Komando fon
Kaptain Korl Runge un heelt Kurs ap
Hongkong. Ap de Kommandobräg stud di
Kaptain, do Lippen apnunner kniepen, ganß

in Aettertaanken fersonken. Unrauelk waas
nogh ju Tied, nodelk do Maansken iuen ät-ter den waanwitsigen Kriech;
Driuminen
wieren immer nogh 'ne Gefor foar do Schip-pere. Di Matrose inuske [=
iunske] 
him heelt dät
Stjurräd fäst in de Hounde. Speegelgläd
waas ju See, wunderbar ju klore Luft, wen
ock heet ticht unner den Aequator.

Rauelk gleed ju ,,Mainz" hiren Kurs, blot
dät Stampjen fon de Maschinen scheddede
dät Schip in 'n gliken Rhythmus. Un wüllt
di Kaptain so deer studde un ättertochte,
kem 'n Matrose do Stappen fon de Trappe
hog flitskjen, un forderde him hoastig ap,
flux in de Funkkabine tou kumen. Di Fun-ker hied 'n SOS-Roup fon 'n Schip 
ap-numen dät in Seenod waas.
Kaptain Runge
look sien Stierne in Kruseme. Bi düt stille,
rauelke Weder 'n Nodraup? Dät waas ja
gjucht sunderbar. Di Funker kud nogh nit
mor bigjuchte, as dät hi bit sowied blot
do träi foulgenswere Strieke apnumen,
aber nogh neen Ferbiendunge mäd dät um
Helpe roupende Schip hiede. Hi rate sick
alle Meute. Kaptain Runge bleeu an sien
Side, 'n SOS-Roup moste dag so gau as
mugelk un unner iensetten fon alle Mugel-keiden foulged wäide. Dan meldede
sick dät
Schip.

Di dütske Damper ,,Mathilde Kruse" waas
ap 'ne driuende Mine raked, swer anslain
un waas ant Sinken. As Runge den Nome
fon dät Schip heerde, schreckde hi foar 'n
Moment touhope, un lig sien Hounde ap
den Funker sien Schullere. ,,Schütz . . . .
Schütz . . . . hi moste erste Luft scheppe,
,,häbbe ji den Nome ock riucht ouheerd . . .
is dät ju Mathilde Kruse . . .? Di Funker
kwad: ,,Ganß sicher, 'n Fersjon is utslee-ten." ,,Dan staald man gaau ju
Position
fäst," ferlongede hi, ,,wi mouden ju Mathil-de Kruse, wir min Sun Funker ap
is, 
un-bidingt helpe. Ji
stounde mäd him in Fer-bindunge. Funkje ji him, dät ik, sin Foahr,
mäd de ,,Mainz" unnerwains bän, wi kume
un brange Helpe.

  200    ______________________________________________
Rauelk un sicher bitjonde Schütz den
Funkapperat[.] ,,Aan Oogenblick Kaptai[n], wi
schäln wull flux ju Position häbbe." Aber
dät geen dag nogh nit so gaau. Eendlose
Minuten fergeenen, bi[t] di Kaptain ju Stee-de fon dät sinkende Schip in 
Hounden hie-de. Dan ielde hi ap
de Bräg. Aetter sien
Birekenge kudden jo in 'ne knappe Ure
deer weese an ju Unglucksteede. Ap een-moal wudde hi ganß rauelk, hi rate
siene
Komandos. Do Maschinen fon de Mainz
fängen oun tou homerjen un ronnen ap
fulle Turen. In een Ure . . . deer kud fuul
oun passierje, man ju See waas ja rauelk.
Do Ljude dieden ja in do Boote gonge un
kudden ju Ankumpst fon 'n rädjend Schip
outäiwe. Hi urrate dat Komando den Er-sten Officier.

In de Funkkabine haalde hi sick näije
Aettergjuchten. Do lutten nit tou bäst. Tou-wilen waas ju Ferbiendunge
ousnieden, un
ju ,,Mathilde Kruse" meldete sich nit. Di
Funker aber hied sin Kollege fersteen. Do
Maschinen fon de ,,Mainz" raten alles her,
wät hertoureken waas. Mäd 'ne knappe Ure
keemen driuende Boote un 'n Damper in
Sicht, di mäd swere Sleekside ap Backboud
lieg. As ju ,,Mainz" ap eenige hunnert Me-ter herankeemen waas, lieg ju
,,Mathilde
Kruse" sick ap de Side un fersonk in een
poor Minuten.

Fon de ,,Mainz" wudden do Ljude ut do
Reddungsboote an Boud numen. Blot twain
Mon failden . . . di Kaptain un di Funker.

Un wüllst Runge unrauelk unner do Red-dede ätter sin Suun sochte, tried di
Funker
Schütz an sien Side un rate him 'n Stuck
Papier: ,,Kaptain, it is ju läste Funkmel-dunge fon de ,,Mathilde Kruse",
ju häbbe
ik apskriuen."

Di Oolde reet him, nix goudes aanend,
dät Skrifftstuck ut de Hounde un lus mäd
ietenste Miene: ,,Ji wolln min Foahr gröüt-je. Us Schip häd sick ap
Backboud laid.
un ju ferschääune Deckleedunge häd miene
Kabine ferspeerd. Ik kon se nit mor fer-läite un gonge mad hir unner. God
wärt
mi helpe. lk häbbe min Tjonst tou dät
Läste däin. Ik hopje, dät alle Kameraden
redded wäide. Nogh 'n lästed Gröütnis ock
an mien Wucht, ju Ilse" . . . Hir stoppede

di Funkbigjucht in sien ganße Tragik. Di
Kaptain reet sick de Mutse fon de Kop un
geen dan longsom in sien Kajüte.

Runge häd ju ,,Mainz" nogh wier touräg
brocht, aber dan mosten jo him mäd Rante
entläite. Ap 'n Day fäng hi oun tou doa-meljen, un in sin Woan bildede hi
sick ien,
dät ju ,,Mathilde Kruse" mäd sin Suun dag
nogh wier touräg kumen diede, trots di
läste Funkbigjucht unner Gläß ienromed in
sien Woonstowe hongede.


Ju surgsomme Bäsjememme

It waas in de Winter, dät Ies kud hool-de. Do Biwoonere fon Husum bisloten,
ap
dät Ies 'n grot Fest tou fierjen. Jo slugen
Telten ap, oold un jung, ju ganße Städ
keem deer bute touhope an [= ap?] Schöäwele un
in Slieden; in do Telten rat it Donsmusik
un do Oolde sieten an do Diske un dron-ken sick aan. So fergeen di Day, un
ju helle
Moune geen ap; aber di Jubel fäng nu
erste gjucht oun.

Blot eene oolde ärme Bäsjememme waas
fon aal do Ljude in de Städ touräg bliuen.
Ju waas kronk un gebreckelk; man hire
Hus stud ap den Dyk un ju kud fon hire
Bäd ut dät Fergnöügen ap dät Ies bikiek-je. As it Aeiwend wudde, sag ju in
't Weste
'ne litje wite Wulke an den Horisont apsti-gen. Ju kreeg it mäd de Nod; den
ju waas
in hire junge Jieren al mäd hiren Mon tou
See foaren, un ju ferstud sick ap Wiend un
Weder. Ju rekende ätter: in 'ne litje Ure
moste ju Floud hir weese; dan rate it
Storm un jo wieren aal ferlädden. Ju rup
un jammerde, man neemens heerde dät.

Ju Wulke wudde gratter un swot. Eenige
Minuten nogh un Storm un Floud mosten
ounsette. Ju nom aal hire Kraft touhope,
orbeidede sick ättert Fjur, sette hir Bäd-sträi in de Brond un kroop gau
ätter 
bu-ten. As do Ljude ap
dät Ies den Bround
seegen, schöäwelde elk hoastig ätter 'n
Strand. Di Hemel wudde tjusterg, di Storm
briek los, un as do läste an Lound wieren,
briek dät Ies; ju Floud wogede ap den
Strand. Bäsjememme hied 'ne Katastrofe
ferhinderä [= ferhinderd].

  201    ______________________________________________
Ebbe un Floud

Een grot Natur Schauspill is deeges twäi-je an do Ougere fon de Noudsse tou
sjon:
Ebbe un Floud. Wen ju Ebbe ounfankt, lapt
dät Woater ut alle Slote, Tochten un Kanale
ut dat Lound ätter dät Meer. Allewegense
kumpt dät druge Lound toun Forschien,
wärt gratter un dät Meer wärt litjer. Elke
Insel kricht 'n breden Geddel Forlound, dät
flux fon Maansken biliued wärt, um Krab-ben un our in den Sliek touräg
bliune 
Dier-te tou fangen. Ock in
de Luft is tou de
Ebbetied mor Liuend; do Fugele ferfoul[g]je
ock ju oulopende Ebbe. Ock jo fiende ap do
Sountbaanke säd tou freeten. Di Strantlo-per, ju Möwe, sogoar Snippen un
Storke
flatterje aw lope herume ap den Strant, aw
ap do näi entstene Inseln, um Jagd tou
makjen ap do litje Seedierte do touräg
bliuen sunt.

Truch ju Ebbe wärt di Woaterspegel ge-wönlik um fiu Meter, touwielen ock um
sex
Meter läiger. Is ju Ebbetied ume, kumpt
dät touräglopende Woater toun Stillstoun-den. It schient, as wieren aal do 
Woater-lope in rauelke Seen
ferwondeld. Ju See
ommet, wärt wull kweden; an de sex Uren
durt dät Ienommjen un sex Uren dät Ut-ommjen. Dät Meer sett ju Floud erste
gjucht longsom in Biwägunge. Dät Swäit-woater, dät sick ut dät Binnenlound
'n 
fräi-jen Utlop in dät Meer
tougong hoolde woll,
kumpt nu mäd de Floud in Stried, so dät ap
morere Steeden Tweerle entstounde. Tou-läst wint dät Meer un brankt do 
Woater-lope tou 'n Stillstounden
un sogoar toun
räggels lopen. Staant me bi Floudtied in
Lier ap de Amzebräg, kon man dütlik sjo,
dät dät Woater nit noudelk lapt, na[,] it lapt
in 't Sude. Bit wied in dät Binnenlound staut
sick dät Woater in do Woaterlope, un je
ferre iendiekt wärt, je hagger staut sick
sick dät Woater. For fiftig Jiere steeg dät
Woater 'ne Houndebratte in Romelse, un nu
sticht it ur 'n Fout; it kumpt aber nogh
fuul hagger, wen dät näije Iendieken erste
klor is. Aal do Kanale un Tochten felle sick
wier ap mäd näi Woater.

Do wiede kale Sountbaanke wäide wier
litjer un sunt touläst nit mor tou sjon. Do
Auster un Krabbensäikere, do Fiskere un

Strantspatsiergongere knipe ut un säike
Touflucht ap Domme un Dyke. Dät For-lound fon do Inseln gongt wier unner,
un
do Inseln sunt wier holif so grot as bi Ebbe.
Litje Lounddeele, do iuen forher nogh mäd
dät Fästlound ferbunen wieren, löse sick
un wäide wier Insele. Do Hafendomme fon
do Stääde, fortied riesengrot, wäide gans
littik. Alle Slote, Kanale, aal do Meer[-]
un Woaterlopierme wäide full bit an den
Rant fon do Dyke. Do Oceanschiepe, do bi
Ebbe foar do grote Woaterlope for Anker
lääse, sette sick nu bi Floud in Biwägun-ge. Bi dät hoge Woater foare jo
mäd aine
Kraft loundien ätter hire Hafen. Monige
litje Foartjuge sunt bi Ebbe fästraked, aber
nu bi Floud wäide jo wier flott. So lope do
maste Fleete bi Hamburg bi jope Ebbe gans
los. Hir un deer lait 'ne Schute, ju nit mor
hire Bistimmung anlope kudde, fäst ap de
Gruunde. Nu, so bolde dät Woater hog ge-noug is, wärt ju Spitse fon de
Kloutstock
ap de Gruund statt, dät our Eende jun de
Schullere stemmd. Di Mon lait sick fou-dels ur beged, longsom, den eene
Fout for
den our settend, ap den Rant fon de Schute
entlong.

Ljude ut dät Binnenlound, do foar dät
erste Moal an de Noudsee kume, konnen
sick nit säd kiekje. Jo häbbe al fuul heerd
fon de See, man dät mout me sälwen blou-ked häbbe. Deer is so fuul tou
sjon, do
Schoaren fon wite Möwen, krieskjend un
jun de Wiend sailjent, wo jo sick ap dät
Woater sette un wääsje ap un deel mäd do
Wellen. Ju Luft is immer frisk un intres-sant, aw di Hemel gries is, aw ju
Sunne
lachet an den blaue Hemel, aw Wulken-birge ju Sunne alnunan bidecke, un aw
bi
Storm do Wulken jagje. Dampere tutje hir
un deer in swere un lichte Tonarten. Di
Sailsport is wull bikiekjen wäid, lääse sick
do Boote mädunner gans ap de Side un
kume dag nogh wier hog. Geforlik is it foar
Unkundige, sick tou wied fon Lound tou
wogjen in dät Wat bi Ebbe, un bi Floud tou
wied tou swimmen, sunner umekikjen. Eb-be un Floud brange wunderbare 
Ouwick-selngen foar Boadegaste, do
sick mast ap do
Inseln aphoolde.

  202    ______________________________________________
Helgelound

Ju Insel Helgelound lait in de Noudsee,
fiuunsextig Kilometer fon Cuxhafen owe.
Foart man fon Hamburg mäd 'n Damper in
de Noudsee, sjucht man in 'n poor Ure 'n
litjen Punkt an den Horisont, di immer
gratter wärt, bit ju Insel bi litjen as 'n
roden Steenbirig tou erkannen is. Wülst
dät Schip naiher heran kumpt, kon me
dütlik do ljuchtend rode Steenwogen, do
stiep ut de See hogragje[,] sjo. Buppe sjucht
man dät gräine Lound, dät sick long
wai lukt, herdeel bit ap den witen
Soundstripen, di sick as dät Unner-lound an de Sudside fon de Steenwo-gen 
anlait. So sjucht me al fon
wieden do
trjo Fawen fon Helgelound. Gräin dät
Lound, rod ju Kaante un wit dät Sount;
dät sunt do Fawen fon Helgelound. For den
twäide Wareldkriech waas Helgelound ap
dät Upperste utbaud es [= as] 'ne Seefestung un
Seebath. In oolde Tieden goolt Helgelound
foar do Germanen as ju Woonsteede foar
God Wodan. Jo schäln ju Insel Hilgelound
namd häbbe, wil jo leeuden, ju Insel mäd
de Woaterwelle un aal dät wät mäd den
Goddestjonst tou dwoon hiede, waas hillig.
Di läste Friesenkönig Radbod häd sick ofte
ap Helgelound bi sien Friesen apheelden.
Dan keemen do Wickinger un binutseden ju
Insel as Schutswinkel bi hire Roweräien,
Ju fereenigde dütske Hansa ferdreeu do
Wickinger un ju Insel keem an Dänemark.
Longe deerätter bikriegeden do Engloun-der do Dänen un Helgelound keem an
Eng-lound.

Achtienhunnert njugentig tuskede di
dütske Kaiser Wilhelm II ju Insel Helge-lound ien ju [= jun] 'ne Kolonie
mäd 
König Ge-org fon Englound.
Bolde hunnert Jiere
waihede ap Helgelound ju Flage fon Eng-lound. Ap den tjaande August 
achtienhun-nert njugentig wudde ju
domoalige swot-wiet-rode dütske Flage apleeken. Sextien
junge Wuchtere bigröüteden den Kaiser ap
den Loundungsteeg. Do Friesen frauden
sick wier tou Dütsklound tou kumen. Ap
dät Bupperlound täiwden ap him dusend
Marinesuldoaten, do Ienwoonere un Boade-gaste. Wülst di Kaiser an Lound
geen, 
bal-lerden do Kanunnen fon
do Kriechschiepe,
do um dät Eilound touhope keemen wieren,
hiren Wilkumensalut.

In oolde Tieden, so wärt fertäld, hongede
Helgelound mäd dät Fästlound touhope;
man grote Naturkatastrofen trieden ien, do
ju bupper Kaante fon de Wareld ferander-den. Dan keemen Stormflouden do
Lound
wechspäilden un dät Lound tou Insel snee-den. Erste hied Helgelound nogh 'n

täm-like Gröte häiwed, man
in do Jierhunner-te wudde een Stuck bäte dät our wechrie-ten. Ap den läste
Day in
dät Jier sogen-tienhunnert twintig, deelde ju Stormflound [= Stormfloud]
ju Düne fon den Steenbirig ou, wier ju
fortied mäd touhope hongede.

Nogh wied for Helgelound smit di Dam-per Anker, den do unnerwoater
Steenriffe
konnen grote Schiepe geforlik wäide. Di
rode Steen Helgelounds is ätter dät Nounde [= Noude]
wai 'n spits toulopen Trjokaant, sextig
Meter ur dät Meer. Stiep un scherp stige do
ferwederde Ougere hog un bjode fon
dät Noude bit tou dät Sude 'n grote
Bielde fon ju fernäilende Gewalt fon
dät Meer. Hoge Steenpouten reeke 'n
Ienblick in utspäilde Hölen un Hallen; di
schumjende Gisk fon de Brandunge um-späilt slonke Pilere un spitse Bogen. 
Al-lerhound Seefugele näselje
in do Kluften,
un umflatterje in grote Schoaren do Steen-pilere. Seeadler, Möwen un Aanten
häbbe
deer sichere Raue. Boote fermiddelje den
Ferkier twiske Damper un Insel. Kumpt
man ap dät Unnerlound, kumpt man an
Utstalwinkele forbi ap ju breede steener [= steenene?]
Trappe, ju ätter dät Bupperlound gongt.
Dät gräine Gerslound is it, dät am maasten
int Ooge faalt. Dät litje Städchen mäd 'ne
eenfache Serke, hir junur dät ounsjonlike
Skoulgebäude mäd flugge Bloumentune.
Mor loundien staant di Ljuchttoundn [= ..toudn], di
mäd sien ouwikselnd Lucht wied in de See
ljucht, un do Schiepe den sicheren Way wi-set. Hier buppe wikselje do
Woonhuse ou
mäd Gasthuse. Do Boadegaste woonje am
ljowsten hir buppe wegen ju friske Seeluft.
Tou dät Boadjen foahre jo ap Boote ätter
de wite Düue, ju dät Unnerlound wied ät-ter 't Aaste wai forleegerd is. So
waas dät.
Di Kriech aber makede ut ju Insel 'n Stee-nebält. Nu wäide do Huse wier
apbaud un
Biwoonere luke deer wier wai.

  203    ______________________________________________
Do Wikinger

Do Noudgermanen woonden in Skandina-vien un Dänemark. Grot ist dät Lound,
aber
blot 'n litjen Deel is as Kulturlound foar do
Buren brukboar. Dät our Lound is mäd Bo-me biwaksen un läip biergig. Do
Mannsken
deer hieden aal neen Orbeid un geenen
tou See. Fon do Romske hieden jo woar-schienlik leerd, wecke Bauart foar 
See-schiepe ju bäste waas, un
ligen sick nu
deerap, 'ne Seemacht tou wäiden. Truch
den Anstorm fon do Hunnen in Europa
ferurseekte Foulkerwondernge, wudden do
Noudfoulkere nit birürd. Jo hieden nu
fuulmor Tied un Gelägenheid, sick tou ent-wickeljen un uttouwiedjen; dät
urfoulkerde
Skandinavien haalt nu hiere aine Foulker-wonderung, aber ap de See.

Ap den 8. Juni 783 loundeden do Wikin-ger an dät Aastouger fon Schotlound
mäd
Heerschiepe un plunderden dät Klaster
Lindisfarne. Dät waas di Bigin fon ju Wi-kinger Tied. Deerätter bisetten jo
do 
Farö-er un Shetloundin-seln, urfäln dät Aastouger
fon Irlound, un in dät Jier 799 wieren
jo for den Garonnestrom. Fon nu an
kemen jo alle Jiere an do rike Ougere
fon Englound, Irlound, Frankrik un do
Middelmeer[l]oundere. Wülst do Hunnen in
Europa tobeden, reeten do Wikinger ju See-heerskup an sick. Jo wogeden sick
sogar
ap grote Woaterlope joop in dät Binnen-lound. 836 kemen jo bit in ju Gägend
fon
de Mosel un Burgund. Jo fernäilden 836
Antwerpen, 841 Rouen, 843 Nantes, 845
Paris un Hamburg, 847 Bordeaux, 859 plun-derden fon dät Middelmeer ut, dät 
Rhone-tal un ju italieenske
Kuste um Pisa. 880
brochten jo do Saxen 'ne swere Slappe bi
un fernäilden 881/82 do an den Unner-rhien lääsende Städde fon Mastrich[t]
bit
Köln. Deer bi Löwen wudden jo aber bi-siegd fon Könik Arnulf, setten sick
deerap
an de Seinemündung fäst un ertwongen
911, dät dät Hertsoglound in Noudfrankrik
outreden wudde an him un jo ,,Normandi"
binamden. Fon 868 an bisetten do däniske
Wikinger ock Englound. Ap den 13. Nov.
1002 liet Könik Ethelreds II.[.?] aber aal do
Dänen in Englound umebrange. Ap hire
köüne Seefoahrten kemen do Wikinger ät-ter Islound, bisiedelden 986
Grönlound un

siedelden forurgongend sogoar an de Aast-kuste fon Noudamerika. Swediske
Wikinger
unner hire Jarle (Anfierdere) Rurik, Siegn-jut un Thorwart trongen fon de
Aastkuste
bit tou den Ladogasee, un sogoar bit Kiew
for. Hire Heerskup deer waas ock di Bigin
fon dät russiske Riek. Fon 866 bit tou
1043 fersochten do Wikinger immer wier
umsunst, fon Kiew ut Constantinopel tou
eroberjen. In dät alfte Jierhunnert fer-dreeuen do Wikinger in Unneritalien
do
Araber. Ock in Italien ligen jo 'ne Siedlung
an.

Dät waas 'n kuten Bigjucht ur den Bi-gin un dät Eende fon ju Wikinger 
See-heerskup. Um do Noudfoulkere
naiher kan-nen tou leeren, heere wi nu, wo ju Ge-schichte do Wikinger
biskrifft.
Seewulfe
wudden do Wikinger namd wegen hire Er-oberung un Rowlust ätter Büte. Font
Noude
kemen jo ur ju wüld tobjende See ap hire
Longboote. Do Boote wieren bi fjauerun-twintig Meter long, fiu Meter breed,
hieden
bit fjautig Ruder, un aan Mastbom mäd
'n swer fjauerkantig Sail. Dät wieren
slonke weendige Drachenboote. Ur two
Jierhunnerte trilde un biuwde dät Aeiwend-lound for do wülde Noudgermanen
ut
Skandinavien un Dänemark. Hire Hemat
waas ju stormske See, hire Hus dät gaaue
Drachenboot, un do Ougere fon Englound
bit wied in dät Middelmeer wieren do
Aeckere, wier jo ap arnden, aber nit säided
hieden. Kriechslust un Gier ätter rike Büte,
dreeun do immer wier fon näijen ap nogh
köünere Seefoarten. Jo siedelden sick an
tou mächtige Rieke in Noundfrankrik [= Noud..], ap
Sizilien un in Rußlound, fon de Aastsee bit
ätter Kiew. Hire Aetterkumen geenen un-ner in dat Maanskenmeer fon our
Foulkere,
aber hiren kraftfullen Doatentrong, hiren
Wogemoud un hir Unnerniemungslust, ra-ten Europa ap fuule Jierhunnerte
stärke
Impulse. Do Goten hieden sick in dät Bin-nenlound fon Europa as 'n
kriegerisk 
Bu-renfoulk breed maked,
mosten aber wike
for do Hunnenschoaren ut dät Aaste un
sunt ock unnergeen as do Wikinger in dät
Maanskenmeer. Do Wikinger hire Aetter-kumen liuje nu nogh in Norwegen,
Swe-den un Dänemark.

  204    ______________________________________________
Skandinavien is biergig un mast mäd
Bome biwoaksen, so dät man 'n litjen Deel
sick aint foar Buräi. Do Monljude faare
ock dälig nogh tou See, as hire Forfoahren
däin häbbe. Dät jo so min goud Kultur-lound häbbe, waas ock domoals wull di
Gruund, sick in our Loundere antousiedl-jen. Rußlound is ock äigentlik
entsteen un
binamd ätter do Wikinger. Swediske Wa-räger (Eidgenossen) siedelden fon de 
Aast-see ätter Kiew, un
wudden fon do deer
woonjende Slawen ,,Russy" namd. Dät
Woud kumpt fon Rhus, do Ljachte (Helle),
wegen do blonde Hiere. Ut dät Liuend fon
do Wikinger un fon hire Foahrten bigjucht
us 'ne Geschichte:

It is Winter. Di Snee höget sick ap do
Honge fon do Fjorde. Do Monljude sitte
um dät epene Fjur. Tou de Winter-Sun-nenweende häbbe jo säd Swinneflaask
iten,
un nu wäide do Bjorkannen bolde nit mor
loos. Jo dräinke un smiedje Ploaee [= Ploane] foar ju
Forjierswiking (See un Rowfoahrt). Olaf,
di Foahr, lät dät Stewenholt fale. ,,Deer
hougje wi nit mor ur tou balen. Ji bliue hir[,]
Wente. Deer sunt genoug Keerle faaln, siet
Foke Longirm farnt. Dät waas di Wiking
for two Jiere. Deer sunt fuul ut Eriksfjord
ätter Islound farnd, um deer Büte tou mak-jen. Aber wät jo deer funen
häbbe, is di
Swäid-Dod. Do Iren sunt rebelsk wudden
un makje use Jarls (Anfierdere} fuul tou
schaffjen." ,,Un wen ock, Babe," prote-stierde Thorolf, ,,schälln wi ewig
hir bliue,
bit do Wiuljude us utlachje, un wi ap dät
Sträi stierwe." Ju Tied fon do grote Wi-kings is forbi, un nit moal ju 
Noudlound-foahrt brankt Gewin,"
kwäd di Foahr.
Taank an Thorfinn di ätter Finlound farn-de. Aal hieden jo de Mule full.
Träi Wintere
bleeu hi ute. Un wät brochte hi touräg,
weder Gould nogh Sklawen. Een poor Dier-te Felle un 'n poor Lansen fon do 
Finloun-der." ,,Man hi kudde
wise dät hi deer wee-sen is, dälig balt man nogh deerfon. Un
jo wolln wier utfoare." Olaf sprong ap, un
mäd sin dullen Kopp brulde hi, mäd dät
Stewenholt in de Luft wenkend, dät do
Wiuwe ap den our Eend ju Wulle fale lie-ten: ,,Ik ben Heer ap Dranö. Un ik 
bistim-me hir. Un wen mi nogh
aan fon jou jun-balt, dan haue ik him do Tuske ätter bin-nen.

It is Forjier. Do grise Wulkenbaanke, do
ur do Schären lääse, ferluke. Do Rouke, as
Boten fon den Kriechsgod Odin aw Wo-dan sunt al wechleeken, un ur dät
Brus-jen 
fon de Brandunge driue do
wite Fugel-bale, do Möwensworme. Ap dissen Mäiden
staant Thorolf wier an den Strant un
sjucht Schiepe kumen. Dät sunt sex Long-boote, un do sunt op Kriechsfoahrt.
An
do Schipsboude ljuchte do buntbimoalde
Schilde. Dät erste Longboot lät nu dät
brunrood stripede, mächtige Sail fale. Fjau-tig Rudere pitskje dät Woater.
As Teeken
und [= fon?] fredelke Apsicht is for den Buk 'n
Schild apstaald. Do sunt woll fon den
dänske Wikingerorden ap ju Insel Wallin,
taankt Thorolf. Na, dät sunt do dag nit.
Disse hogleekene stäitformde Bukstewen
mäd do Drachenkoppe, häbbe blot do Nor-weger. 'N groten Mon in blauen
Maantel
staand ap Deck un haalt 'n Speer hog.
,,Ohe! Wi mouden Woater häbbe!" brullde
hi herur, wülst dät Schip bitraalde. Läi-te je us herien?" Thorolf weet,
dät deer
nix jun tou makjen is, loundjen dwo jo
so wi so. Dät sunt do Hematlose, do dät
Schip as Hus un de See as Aecker häbbe,
hire Orbeid is Seefoahrt un Kamp. Therolf
täiwt nogh. Sin Foahr kumpt ätter him
wai, den Helm op de Kopp un den Swäid-gjome umebunen. ,,Licht dät Speer
hog. Ik
häbbe dät Fey al wechdriue lät, bit up 'n
poor Schäipe, do konnen jo krige. Woater!
Do wolln mor as dät." Thorolf haalt dät
Speer twärs ur de Kopp, as sin Foahr bi-fälln [hiede].

Dat erste Longboot traalt bi un loundet.
Di in den blaue Moantel sprinkt herut un
gongt ap Olaf un Thorolf tou. ,,Ji häbbe
klouk däin, Bur," lachede hi. ,,Wat hougje
wi us erste do Koppe kut tou hauen. Läit
us hir Iten sjode un reek us wat Flaask
foar do Potte. ,,Woater waas jou Bigeer,"
kwad Olaf dull. ,,Fon Woater alleene kon
di Maansk nit liuje . . ." grinzede di in den
blaue Moantel. ,,Ik heete Bjönir, man namt
mi den Gluckelken." Kooperne Potte un
Swineflaask wäide an Lound brocht.
Thorolf brankt fiu Schäipe. Den ganße Day
heert man do roupen un balen, un leet
äiwens schient dät Leegerfjur noch wied
ur dat Woater.

  205    ______________________________________________
Den our Mäiden as Olaf Utkiek haalt,
sjucht hi dät do sex Longboote wäche sunt.
Ock sin Suun Thorolf is meefaarnd un sie-ne Utrustnge meenumen. Bjönir, di 
Anfier-der fon do sex
Longboote sett Kiel ap See-lound, deer schäl sick ju ganße Flotte
kop-pelje. Bjönir un
sien Ljude kume ut dät
Holtlound, man dät Gould un di Riekdum
fon do Romske un Franken int Sude un
Weste locked tou doane, un so bliue hire
Aeckere lääsen foar do Schäipe, Hoasen un
Foakse. Ap Bjönir sien Schip sit Thorolf
iunske 'n Mon mäd Nome Alf. Thorolf häd
sick al mäd him bifründed un lustert scherp
tou, as Alf fertellt fon ju Foahrt ättert Su-de. Ap Seelound woll sick ju 
Flotte tou-hopeluke. Dät sunt
sowied aal Norweger
un deer woll man biräide, wier it wai gon-ge schäl, un well di Anfierder
weese schäl.
Alf fräiget: ,,Häst du al fon Hasting heerd?"
Thorolf: ,,Ik weet nit. Is dät nit aan fon
do Anfierdere, do Paris eroberd häbbe?" Je,
aber hi [is] nan Däne, hi es [= is] ock ut dät Wald-lound as wi un köün as
'n Seeadler. In 'ne
Bucht fon Seelound kume do Schiepe tou-hope. Mäd do sex, do Bjönir
heranbrochte
sunt it nu eenuntwintig mäd goud dusend
Mon. Alf statt den jungen Thorolf an:
,Kike deer, di Grote mäd ju Narbe, dät is
Hasting." . It is 'n Riese fon Kerl mäd 'n
dunklen Boart, un 'ne Nose ju ut dät Ge-sicht kiket as 'n Hauksnoabel. Ur
de Stierne
lukt sick 'ne rode Narbe.

Ju Flotte blifft fjauer Deege in de Bucht,
un in ju ganße Tied hoolde do Schipsfier-derer Thing, man jo konnen sick
nit eenig
wäide, wir jo wai wolln. Rolf di Rode is
foar Franken. Björn Irsenside, di Dänenjarl
is ock deerfoar. Aber do our sunt deer jun.
Jo häbbe ientouweenden, dät do Klastere
un Städde an de Kuste all utrowed un nu
stärk bifäästiged sunt. Di Fronkenkönik [= Frank-]
häd näije Heere heranbrocht, un wen jo ock
den Kamp nit schioue, so häd dät Unner-niemen nan Erfoulg in Utsicht, wät
Büte
anbilonget. Ur Englound un Irlound bale jo
gornit, den deer is alles in Aprur. Fries-lound is in de Hounde fon Könik
Svens ut
Dänemark. Hamaburig is all utrowed. Do
Jarls, do sick Hondelsleegere an de Loire-mündunge baud häbbe un herskje ur

Noud-frankrik, ferstou[n]de
ock nit fuul Spoas.

Well weet nogh 'n gouden Räid? Dät is nit
so eenfach.

Ap den fifte Day, smäidens bi lichten
Dook kumpt 'n Schip in Sicht. Ap dät Sail
is 'n Rouk tou erkannen. ,,Dät is Gisel, di
Eenoogede!" rapt Bjönir ,,un di kumpt ut
Swedenlound, wir jo gjucht klouk weese
wolln: Fielicht weet hi Räid." Gisels schip
hatt Grieslooper un is gratter as do our.
Ju Bauart is ju sälge. Buk un Heck sunt
bi aal goud deckt, den deer sunt
do Kämpe am hädsten. Deerunner leegerje
do Woaterfeete un Liuenmiddele. In de
Midde un longs do Boude sunt do Kamp-reewen un Patronen unnerbrocht. Gisel
is
'n sunderboaren Mon. Ur dät linke Ooge
häd hi 'ne Biende. Dät our Ooge is gesuund
un hell, un Schitsgeid und Leipegeid
kiekje deerut. Ap den struppige Kopp hied
hi sick 'ne Biskopsmutse apdapt. Dät Sun-derboarste is nit Gisel, wäil aber
di litje
runde Mon, den hi an 'n Strick bäte sick ien
look as 'n Kolif ättert Märked. Dät is 'ne
Klastermönk un kaal schärd. ,,Wir häst du
den her," fräiged Hasting, as hi ju Kanne
mäd den Wellkumendräink loos häd. ,,Dät
is 'ne flugge Geschichte, telle ik jou," grin-zede di Eenoogede. Nogh for
de Wiking
wüln wi Soalt kopje, um it ätter Schonen
tou brangen. Deerfoar hieden wi Wulle le-den. Man in Haithabu nieme us
Könik Olafs
Ljude dät Soalt ou un haue mi ock nogh
träi Mon dod. As ik Bitoalnge ferlongede,
kwiden do tou mi, haal di sowät bi den
Christengod, dät is di ljowe God. Dät scheen
mi man [= nan?] sljuchten Räid. Ik farnde in dät
Rustringer Lound un fiende 'n littik Klaster.
Wi gonge an Lound, un do kumpt disse
litje Boar, un ik kwede, wi wolln us döpe
läite un do Godde foare läite. As wi ur
den Döppries ferhondelje, woll hi mi nix
reke; nit moal 'n linnen Hamed foar de
Döpe. Hi kwäd, dät häd hi nit. In Säcke-douk schäln wi in dät Woater
gonge." Do
our lachje so lud, dät Gisel sien Fertelln
unnerbreke mout. ,,Nu staald jou for. Sex-tinmoal häbbe ik mi fon do al
waaske lät.
Elkemoal rate it nogh wät. Man dütmoal
weder Döpjäild nogh 'n konpläit Hamed.
'N Säck wül man mi reke - dät waas dag
toufuul - do häbbe wi aprumed. Hi bleeu
touläst urig.

  206    ______________________________________________
Wülst Gisel siene Geschichte fertellt,
staand di litje Mönk deeriunske, siene wite
Lippen murmelje Gebäde un ap un tou
sägend hi sick. ,,Wuddelk 'n Priester," kwäd
Hasting di bi him staand. ,,Hi häd ju gjuch-te Priestersproake."

Do maste fon do Schipsfierder is ju Seeke
dag wät gruselik. Di Schärde un sien Wou-de konnen Unheel brange. Deerum
maket
aan den Forsleek, den Christenpriester dät
Meer tou opferjen. Man as sick leter herut-staalt, waas dät 'ne grote
Dumheid weesen,
den do Schipsfierder kume truch him ap ju
Idee, Romaburig (Rom) ountougriepen. ,,Min
Heer, di Papst in Romaburig," häd di Kale
kweden, ,,is stärker as aal do Noudmaans-ken un wärt it furchtboar
ferjäilde, wenn
man mi ock man een Hier fernäilt." ,,Dät is
so wie so al swierig," rapt Hasting un klatskt
him ap de Glatse, ,,man Romaburig, dät is
weer. Deer häbbe ik al fuul fon heerd.
Gratter as aal do Steeden ap de Wareld-schiue, full mäd Palaste un Serken,
full
mäd prachtfulle Seeken do dät meeniemen
wul wäid sunt. Dät is dät Gjuchte foar use
Flottille. Romaburig is nogh nit plunderd
wudden. It lait deer bäte do rode Pouten
(Gibraltar}.

Fon den Mönk ferlongje jo nu 'ne genaue
Biskriuenge wir Romaburig lait. Hi wül
aber nit. Do stete jo him 'ne Bjorkanne in
de Mule un kwede, jo wolln him liuje läite,
wen hi bale woll. As hi nit ours mor kon,
gonkt [hi] in de Knibele un tekend 'ne Korte in
dät Sount mäd aal do Kusten un fersäkt
deerfon outouräiden, wil die Way wull rein
tou wied is ätter Romaburig.

Ap den Räid fon do Schipsfierder wärt ju
Foahrt ätter Rom bisleten un Hasting toun
Seekönik wääld. Do Schiepe wäide bilee-den foar ju longe Foahrt, nogh 'n 
Dräink-gelage as Opfer four [=
foar] den Meergod un do
Trosse wäide lossmieten.

In ju Hafenstäd Luna, ju twiske Livorno
un Pisa lait, wärt Alarm rat. In Ulfinos
grote Weerenhus leegerje in do grote Kel-lerrume do Bolten fon de toskaiske

Douk-industrie. Fon do
birümde Wewere ut Luc-ca herstaald, wudden disse Kloderseeken in
ganß Italien, Frankrik un Spanien läwerd.
Ulfino sien Dochter Anna rägelt den Fer-kop 
in dät Leeger. ,,Fjaueruntwintig Elne
Douk" rapt ju, un di Winkelknecht notiert
dät. ,,Tjon Aalterdäken ut Purpursamt,"
ferre kumpt ju nit, den ju Dore flucht [= fljucht]
epen. Hire Foahr staant deer iunske
hir mäd ferstörde Oogene un 'n roden
Kopp. Fon dät Klaster iunske him heere jo
ju Noodklocke läiden. ,,Kumed gaau ätter
buppen," rapt hi un is ock al wier wäche.
Fon de Terrasse kon man ju Bucht un den
Hafen ganß urkiekje. Hir kume do Wiul-jude fon de Familje touhope, un jo
sjo 'ne
ganße Flotte framde Schiepe! Komiske For-men. Slonk un weendig as
Sportboote. ,,Dät
sunt do Noudlounder," flustert di oolde Fa-wer Antoni, fon [= tou?] den
Foahr." 
,,Wuddelke
Düwele, un nogh lepper as do Araber. Aber
so wied häbbe jo sick noch silärge nit wo-ged mäd 'ne ganße Flotte. Reke
God, dät
dät Christen sunt un hondelje wolln." Do
Monljude stounde ap den Märketesplats,
deer deelt ju Gilde do Weerreewen ut. -Hasting klaauert gaau ap Gisels
Schip. ,,Ha,
wo gefallt jou ju Romaburig" lachede hi un
wisede ap ju prachtfulle Städ. Gisel
wised ap den Mönk un brummet
,,Hi kwäd, dät is nit Romaburig." ,,So
genau schäl hi dät ock wull nit wiete,"
meent Hasting. ,,Nogh silärge nit häbbe ik
so 'ne grote flugge Städ blouked. Kike deer
ap den Toudn dät Krüs, fon blonk Gould,
un do fuule rike Huse. Un wen dät ock
Romaburig nit weese schäl, hir rakt it grote
Büte." ,,Un Muren wiran wi us blouderge
Koppe haalje konnen." ,,Gisel, siet wan häst
du Nod?" ,,Nod häbbe ik nit, man Käise-piene, wen ik do tjucke Muren sjo." 
,,Oun-griepe," rapt Hasting
un slacht mäd de Fä-te [Fäite??] ap den Schaft fon dät Heckruder. ,,Do
Doren ienhaue! Ur do Muren klaauerje!"
Dät is ju Sproake, ju disse Kerle fon Ro-maburig ferstounde!" ,,Dät is nit 
Romabu-rig," kwäd Gisel
rauelk. ,,Romaburig aw
nit!" rort Hasting. ,,Wät täiwe wi nogh
langer." Gisel kwäd: ,,Monige sjo hir Schip
nit wier." Dan häbbe wi ock mor Rumte
foar ju rike Büte, un minner do Angjucht
deerap häbbe." Gisel fräiget: ,,Wät helpt di
ju grotste Büte, wenn du neen Kerle an do
Rudere hast, ju tou biwegjen, un neen
Fechtere hast, ju tou bischutsjen?'

  207    ______________________________________________
,,Well häd den Bifeel - du aw ik," ror-de Hasting. ,,Du ja natürlik. Aber
'n 
gou-den Räid fon Gisel den
Eenoogeden, wir-fon man kwäd, dät hi nit di Dumste is,
koast du aber rauelk ounnieme." ,,Un di
is"? Gisel häd sien breed Grinsjen in 't
Gesicht, fileinig kikt hi um sick tou, fankt
dan sinnig un bidäftig oun tou balen. Ha-sting urleit nit longe, - hi
bifoulged Gisel
sin Räid!

Two Ure leter gonge sex Wikinger an
Lound. Ju [= Jo] dreege 'ne Foone forut wir 'ne
Slange ap tou sjon is. Jo häbbe neen Swäid,
nit moal 'n Panserhaamed oane. Jo brange
'n Boarskup, ju di litje Mönk ursette mout.
"Di grote Fürst un Seekönik Hasting is
dodkronk. All Jiere long häd hi den Willen,
sick Christus antousluten un tou den Krüs-glowe urtoutreden. Nu, fon
Kronkheid 
pie-niged, häd hi
bisleten, sick döpe tou läi-ten. Hi biddet do Priestere fon Luna, him
ju Döpe nit tou ferweigerjen un him in
Gnaden aptouniemen." Wät schäln do Hee-ren fon Luna nu dwo. Gouden Räid is
nu
fuul wäid. Do maste fon de Städrat wolln
ju Bidde oulienje. Jo steete aber bi Gregor,
di oolde Biskop fon Luna ap 'n hädden
Kontrast. ,,As Tjoner fon de Serke," so
kwäd hi, ,,kon ik mi disse Bidde nit fer-slute. Un it schient, as kud ik
mien Liuend
mäd neen godgefallender Wirk krounje, as
ju Seele fon dissen Heldenfürsten ut den
Düwelsspouk fou bifräijen, wir hi bit nu
oun gefangen is. So kumpt it, dät den our
Mäiden di Biskop in 'n grot Ornat, fon
Mißbitjoner un Diakonen mäd do Krüsfoo-nen umrat, ättern Hafen gongt un
deer 'n
bleeken, dodkronken Hasting mäd Wäih-woater bispraangd.

In de Städ wäide do Wikinger aber nit
wier ienlät. Jo reke aber nit ätter un kume
mäd 'n näijen Trick. Do breedschullerge
Kerle stounde wier for de Städpoute. Fon
de Flotte heert me Kloageroupe un den een-tönige smetterjenden Klong fon do

Luren-houdene. Do fon de
Städ wolln wiete, wät
it wier rakt. ,,Hasting is dod. Use Fürst is
in de läste Naght sturwen," fertält di litje
Mon, di Latin balt. ,,Hi is in den Christen-glowe 'n gouden Dod sturwen.
Aber sien
läste Bidde waas, hi mate in gewäihde
Gruunde bigreeuen wälde. As Tonk deer-foar 
woll hi ju Serke in Luna sien grote
Fermugen fermaakje.

Dütmoal sunt in den Städroat man min
do deer jun sunt. Un so bislute do Ratshee-ren wät, dät eensig deerstaant
in 
de Ge-schichte fon Luna. In
de Städ wärt orbeided
foar 'ne gjucht wöüdige Fürstendeelbjor.
Den our Mäiden stounde do Städpouten
wied epen. Bi wulkenlosen Hemel schient ju
Sunne so woarm ap den Liekentoag, di sick
longsom fon de Küste ätter de Städ biwä-get. Hunderte fon Wikinger, mäd
blonke
Stäilhelme do in de Sunne blinkje, wite
Kettenhaamde un do Lanßen ap de Schul-lere. Touerst - ap 'ne Beere ut
Speere 
ma-ked - di Dode. Hi is
bideckt mäd 'n Für-stenmoantel. Tjon grote Swäidljude dreege
siene Insignien: Juwelenbisette Kriechs-äxen, blinkjende gouldene Ketten,
Spongen
un Irmbeende.

Do Schillerljude fon de Städ rite de Oo-gene wied epen. Aan fon do brummet:
,,Dät
sunt ferdammt fuul. Man it is nu tou leet.
Di Toag lät sick nu nit mor aphoolde. Jo
sunt nu al in de Städ. Nu bigint di Fre-vel in den Dom fon Luna. Deer kume
do
Gäistlike in hiren fierliken Ornat, do Städ-ooldeste do dät Martyrium lide
schäln, un
do Wiuljude, do as Sklaven ferkoped wäide
schäln. As erste do Mißbitjonere, do Kersen
un Krüsdregere un deerbäte ju Beere mäd
dät Monster Hasting. Christen un Noudl-jude drege him mädnunner fon de 
Städ-poute ätter dät Klaster, wir
dät Gräb al
klor is. Truch do bunte Gläsfinstere fon den
Dom faalt dät bunte Lucht spoukhaft ap
dät trürjende Foulk. Thorolf staant in de
erste Rige, man tjon Trede fon de Beere
owe, wir Hasting ape lait. Di blaue, duft-jende Wäihrouk lukt longsom in
Swoaden
truch ju fulle Serke. Do gregorianske Son-ge fon do Chorwente, ferbunen mäd

songe-ne Gebäde fon do
Gäistlke, ju funkelnde
Pracht fon do Mißgewande un do Bielden
fon do Hillige an do Pilere, aal dät is as
'ne Wunderbielde un jaget den Thorolf do
Griddele ur den Puckel. Nogh silärge nit häd
hi sowät bloucked. Iuen fortied häd hi nogh
koold un geschäftlik do Weertseken out-schätsed [= ouschätsed]. Aber nu 
gruselt him ur dät Spill,
dät hir driuen wärt.

  208    ______________________________________________
Do Gebäde sunt tou Eende. Di Biskop
gongt ätter den Doden di ap de Beere
lait, um den lästen Sägen tou reken.

Deer sprinkt di dode Hasting ap, ritt dät
blonke Swäid ut de Scheede, statt den un-gluckelke Biskop deel, di deer mäd
dät
Mißbouk staant. Do Wikinger ferslute gaau
alle Serkendoren un biginne 'n hachelk
Wütjen un Mordjen unner do helplose Chri-sten. Dan stormje jo truch do
Sträiten un
haue alles dod, dät sick tou Weer sett. Ock
dät ganße Schipsfoulk trinkt nu truch do
epene Städpouten in de Städ un misked sick
me in den Kamp. As ju Bloudorbeid däin
is, lait dät Christenfoulk mast dod an de
Gruund. Monige wäide in Ketten ätter do
Schiepe brocht.

Anna häd sick in den uterste Timpe fon
dät Kellergewölbe fluchted, do Oogene wied
epenrieten. Ju kon dät aal nit bigriepe,
wät un wierum dät aal passierd is. Toufuul
hachelked häd ju blouked. Hire Brur is de
Kopp kleeud fon 'ne Wikinger Aexe . . . un
di Foahr lait in sien Bloud for sien Hus.
Ju lait ur 'n Doukeballn un wimmert sin-nig as 'n Diert for sick wai. Ju
giert, as
do Düwele ut dät Noude ap hir toukume. -Een rodbortig Gesicht beget sich ur
hir,
murmelt 'n poor Woude do ju nit ferstaant,
hi lukt se hog un dan wärt it hir swot for
de Oogene, as ju flau deelsacket. Thorolf
stiert ferblufft ätter dät slonke Wucht un
kwäd so for sick wai: ,,It is dod un nogh
so flugg." ,,Dod," lachede Alf. ,,Läit mi man
dran, Ik weet, wo me sowät wier toun Liu-end brankt." - Man Thorolf sprinkt
gaau
deertwiske. As Alf toupakje woll, licht hi de
Fäste. ,,Dät Wucht heert mi." As Alf him
utlachet, lappet Thorolf him de Fäste in
sien lachjend Gesicht. Alf tumelt un faalt,
is aber gaau wier hog un häd sin Dolch in
de Hounde. Thorolf reagiert as de Lai,
sprinkt him fon de Side an, slacht him do
Fäite fon de Gruund un trät nu mäd Ge-walt ap sien Houndeknetsel, bit Alf 
brull-jent den Dolchgriep los
lät. ,,'Ne flugge Art
un Wise, so däd [= mäd?] Fründe umetougongen,"
knuchet Alf. ,,Dien Scheeld,' kwäd Tho-rolf. ,,Dät kumpt di jur tou
stounden,"
kwäd Alf as hi apstoant un wechgongt.

Leter drächt Thorolf dät Wucht ap sien
breede Schullere herdeel ätter sien Schip.
Hi taankt an Eirik-Fjord, wo flugg dät wull
is, wen dät junge flugge Wucht deer ap
sin Hoaw as sien Maan[s]ke regiert.
Ju Flotte farnt Wier ätter 't Noude. Do
Schiepe lääse joop in't Woater. Jo sunt full
bileeden mäd Schätse un Sklaven, do man
in Dorestäd (Nijmegen) ferkopje woll, will
do nargends so goud bitaald wäide as deer.
Mäd Alf balt Thorolf neen Woud mor.
Do dulle Oogene, do di Dunkle him tou-smitt, ferräide nix Goudes. Ock
Bjönir
wonsket wenn hi Thorolf sjucht. Un it
schient, dät di Kaptain sick foar Thorolf
sien Gefangene interessiert, den ju is de
fluggste an Boud. In 'ne Naght aber, as
Thorolf oulöst wärt, heert hi in den Heck-rum Stöönen un sjucht bi
Mounschien dät
Alf sick bi do Gefangene tou schaffjen
maket. Thorolf ferjett wier, dät it sick nit
loont, wegen 'ne Welske, ju dag wull nit
mor ienbrankt as 'n poor Oxen, sien Liu-end un Gesuundigeid ap 't Spill tou
setten.
Hi sprinkt tou. Man ditmoal luckt hi den
kutsten. Alf schient blot ap him täift tou
häbben. Siene bihierde Boarenirme pakje
him fon bäten un taije him de Käle tou,
bit him de Luft utgongt. Bjönir ,,di Gluk-kelke" kumpt floukjent deeraptou.
,,Mine
Gedult is nu tou Eende", rapt hi, ,,disse
Burenlümmel häd mi blot Unfree brocht.
Du häst wegen Meuteräi den Dod fertjond."
Aber Thorolf blifft nu gans koold un kwäd:
,,Di gongt it ja alleene um dät Wucht."

Jo staale him nu ap ju Heckplatt-form un wolln him biende. Thorolf
aber taankt, dät düt 'ne unruum-like Oart is foar Olaf sin Suun, disse
erste
Wiking tou bieendigjen. Deerum lät hi sick,
bifor do our dät ferhinderje konnen, ur Boud
faale. Bjönir smit him sin Aexe ätter, man
it is tou dunkel um wät tou treffen. Tho-rolf swimmt unner dät Boot truch.
Hi is 'n
gouden Swimmer as nan twäiden, man as
hi 'n poor Ure in Junkelnge in dät Woa-ter drifft, woll him di Moud
ferläite, den
düt Meer is so grot un eensom. Do Schiepe
sunt an him forbi leeken. Neemens häd
sien Roupen heerd.

  209    ______________________________________________
Jun de Mäddentied drifft Thorolf ap de
Räg un häd do Oogene sleeten. Ap een-moal heert hi düt Ruskjen fon 'ne 
Buk-welle un een poor Trede bäte
him sjucht
hi den Stewen fon 'n Schip. It is Gisels
,,Griesloper", Gisel di sälwen Utkiek haalt,
smit him 'n Tou tou.

,,Wierst du nit bi Bjönir, den jo den
Gluckelken name un di de grotste Lump
is, di je fon Westfäilde oufarnde." Thorolf
fertellde him siene ganße Geschichte. Gisel
nikkoppede fileinig, ,,hi wul mi ock um min
Andeel prellje. Aber die Geprellde bleeu
hi. Mien Schip bergt mor Gould as irgent
een fon de ganße Flotte. Deerum häbbe ick
ock neen Lust, Hasting wier tou sjon. Ik
foare ätter Hus, ätter Svialound. Wen du
Lust häst, koast du mäd us kume. Din An-deel aber, Thorolf, di swimmt bi
Bjönir,
dät waast du sälwen. Thorolf is deermäd
ienfersteen, un däd Tjonst ap Gisels Schip.
Jo foare den ganßen Sumer truch un lound-je ap fuul Kustensteeden, do di
slaue Gisel
goud kaant. In de Herst kume jo in de
Aastsee un kume touläst ätter de Jomsbu-rig, wir Gisel fuul Fründe häd.

Ju Jomsburig lait ap 'ne lije [= litje] Insel (Wol-lin) for dät Lound fon
do 
Wenden. Thorolf
häd al fuul fon ju Jomsburig heerd, man
so häd hi ju sick nit forstaald. Di Hafen
häd Rumte foar trjohunnert Longboote, is
mäd Muren umroat, do mäd mächtige Ien-foartsdoren fersäin sunt un mäd
Ketten
sleten wäide konnen. Deer bäte do mächti-ge Steenwale dät Kastäil mäd de 
Köniks-halle un do Släiprume
foar do Jomswikin-ger. Bi do is dät Rägel, dät neemens apnu-men wärt unner
achtin un ur fiftig Jiere,
un dät di eene den our sin Swäidbrur is.
Wiuljude duren ju Jomsburig nit bitrede,
do woonje unner an den Hafen. Aal dät Goud
wärt riocht ferdeeld. Neemens durt bong
weese aw Nod häbbe for den Fäind, un nan
Apdrag oulienje. Wen it wät tou gjuchten
rakt, dan bisurget dät di Könik. Gewaltige
Schätse leegerje in de Jomsburig. Gisel un
sien Ljude reke ock 'n groten Deel in Ap-biwornge, den neen sichere Steede
is wull
ap de ganße Wareld, as in disse Muren, do
fon do grotste Kriegere fon Noudlound fer-dägend wäide. So schreckelck do 
Jomswi-kinger in den Kamp sunt, so hoolde jo fäst
un trjou hire Woud un Fründskup.

Thorolf weet nit wät hi dwo schäl, it
rakt neen Schip, dät ätter Eiriks-Fjord
farnt un di Winter staant for de Dore.
Deerum is hi bliede, dät hi 'n Svealounder
träft, di wider ätter 't Aaste woll, ätter
Naugard (Nowogorod) an den Ilmensee, un
di nogh Ljude krukt [= brukt]. Hi is Kopmann un
hatt Sigurd. Deer in Naugard woont Tho-rolf dissen Winter in Sigurd sien 
Gesinde-hus. Deer gefaalt it
him goud, den it rakt
fuul Näis tou sjon. Wäil is it in disse Gä-gend bitter koold un di schärpe 
Wiend pu-stet ur den
tichtfersenen See. Di Kopmann
ferspreckt him do Wunder fon de Ware]d
tou Wisen, den hi woll 'ne Hondelsfoart
makje ätter Miklaburig (Byzanz/Konstan-linopel), ur dät swote Meer. Thorolf
häd
nogh nix Goudes biliued ap sien erste Wi-kingfoart; hi hopet in dät kumende
Jier
mor Gluck tou häbben. Do Svealjude deer
häbbe grote fäste Huse ut Boolken baud
un Helngen foar Schuten un our Binnen-loundschiepe, do dät Aastlound
fersurgje.
In do Magazine legerje alle Sorten Felle,
säildene Fäyhoudene, Elfentuske, Bern-steenketten, Flaaks un Linnengöütjen,
Gould un Pelse in alle Sorten.

Ap 'n Aeiwend, as jo in dät Leger do
Listen foar ju Miklaburigfoart nödige Hon-delsweeren touhopestaale,
fertellt Sigurd
ju Geschichte fon de Erobernge fon dät
Lound: ,,As in't Aaste do Hellenpouten
twiske Ural un Kaspiske Meer epengeenen,
do wülde Ridere in Sworme ur dät Lound
herfälln un furchtboar wüteden, do saan-den do Slavenkönige Boten ätter
Svealound
in Skandzia un biddeden us um Helpe. Jo
name us Russij, dät kumpt fon Rhuss (do
Hellhierige). Jo hoolde fuul fon us, den for
us ligen al Noudfoulker, do Goten, 'n Riek
an, an den Don un Dnjeper." ,,Un häbbe ji
Helpe brocht?" fräiget Thorolf. ,,Helpe?"
lachet Sigurd, ,,wo man dät nimmt." Deer
häbbe al fuul ut Svealound in 't Aaste sie-deld. Jo häbbe do Aisten,
Litauer 
un Fin-nen unnerordned. Un
so nomen nu träi
Jarls, Rurik, Signjut un Thorwart hire
bäste Kerle un reeden in dät Aastlound.

  210    ______________________________________________
Deer in 't Aaste ligen do träi 'ne Städ an
un binamden ju as Naugard. Dan fange jo
oun do schipbare Woaterlope tou bifoaren.
An do Ougere lääse jo fäste Burige an.
As do Slitsoogede dät our Forjier wierku-me, wunderje do sick aisk, den do
ut 
Svea-lound faale ur do her
as 'n Uunweder. Jo
makje nit fuul Umstände, as gewaltige
Swäidljude rumje jo ap. Di Dnjeper kon do
Doden fon do Slitsoogede bolde nit drege.
Di Kamp waas entschatt. Man Rurik is
nogh nit toufree. Hi saant sien Vasallen Dir
un Askold wider den Dnjeper herdeel. Jo
slugen do Chasaren un Petschenegen Mon-golen gans unferhoft, den do hieden
just
Stried um ju rike Hondelsstäd Kiew. Di
aber, di ju Städ nom, waas Askold. Kiew
wudde ju Headstäd fon dät twäide Svea-rik."

,,Un Miklaburig?" Di Kopmann kiket
Thorolf an un kwäd: ,,Miklaburig, ja dät is
wät ourses. Dät waas 'n gouden Drom fon
do Noudfoulkere. Rike Schätse leegerje
deer. Man do Muren sunt as 'n Wal fon
Birige. Trots Parteistriede un alle Siden
fon Fäinde umrat, is Miklaburig 'ne gewal-ge [= gewaltige?] Festung. Do 
Woräger (Eedgenossenskup)
in Kiew wüln dät aber nit iensjo. Mäd two-hunnert Boote unnernomen jo ju
Heerfoahrt
ätter Miklaburig (Konstantinopel). Di Ur-loop gluckede aber nit un wudden
elke Moal
furchtboar tougjucht. Läipe Jiere sunt dät
weesen foar den Hondel, aber nu gongt it
al wier.

It is Forjier. Kopmann Sigurd siene Hon-delsflotte is ap den Way ätter dät
Sude. Di
Strom schient gornan Eend tou niemen.
Gries un swer luckt hi truch dät unbisie-delde Lound. Jo foare al morere
Deege.
Thorolf ist toufree, den Sigurd häd him
toun Stjurmon maked. Monige Moale
sjucht man an do Ougere do Weerburige
fon do Waräger. Jo sunt littik un mäd
Aeidwale un Palisadenschansen umrat. Ur
elke Burig waihet ju blaue Flage. Do Ter-pe, wir jo an forbi foare, sunt
ferlett. 
Si-gurd fertält: ,,Dat
dwo jo immer. Um disse
Tied häbbe do Slaven Nod, fon do stromhog-foarende Schiepe tou 'n
Lienepaa-Tjonst 
[= Lienepaad-Tjoonst?]
twongen tou wäiden, un deerum ferstopje
jo sick mäd hire Wiue un Fäy. Dät Terp

deer heert al tou dät Gebiet fon Kiew.
Bolde kon me do Toudne fon Kiew al sjo.

Kiew is 'ne grote Städ. It is ju grotste, ju
Thorolf jemoals blouked häd. Un dag ma-ket Kiew mäd do fuule grellbimoalde 
lit-je Holthuse den Iendruck
as 'n Meer fon
Huundehutten un fräiget sick, wir wull
aal do fuule Maansken woonje. Fuul Näis
is deer tou sjon. Säildne jeele Dierte mäd
Höckere ap den Puckel. Oxen mäd longe
wellige Houdene. Do Maansken in alle
Fawen un Gröten mäd säildene Kloder-drachten.

Do Warägerfürsten woonje in 'n longen
Holtpalast an dät Ouger fon den Strom[.]
Hire Kriegere sunt allewegense antoutref-fen mäd hire spitse Irsenhelme mäd

No-senschienen. An hire
Lanßen häbbe jo
blaue Wimpele. Jo stounde ap Posten un
häbbe in alle Timpen litje Burige mäd
Schjotslitsen. Di Märketsplats is fjauer-kantig mäd fuul Telten un Diske.
Alles an
mugelke Weeren rakt it deer tou kopjen,
Thorolf woll blot 'n Fät Naugarder Bjor
häbbe, den dät ut Kiew kon hi nit dräin-ke. Man di Hondelsmon woll mor
deerfoar
häbbe, as hi an Jäild bi sick häd. Hi stapt
ferärgerd wier touräg ätter de Herbirge.
Hi kumpt an dät Sklavenmärket forbi. In
de Naite lait di Gjuchtsplats. Deer stickje
ap do hoge jele Stocke do Koppe fon Ro-were, Däiwe nn Ougawensänder, do di
Grotfürst sunner Unnerscheed den Kopp
ounieme liet.

Do Sklaven sunt as 'n Koppel Schäipe
bäte Holtfersleek touhope driuen. Derfor
staant 'n Disk, wir immer do stärkste un
ounsjonlikste stounde mouden as Reklame.
Thorolf bikickt sick dät, un sjucht deer
two junge Wiuljude stounden. Een jeelhäi-dige Kalmückin, deeriunske een ju
him
bikaand forkumt. Dät Wiumaanske in
den jeele Siedendouk is nemens ours, as
dät welske Wucht ut den Keller in Roma-burig; dät Wucht, dät him mor
intressierde
as aal do our Wiue, un dät Scheeld deeran
is, dät hi nit in Eiriksfjord lounde. Hi
schaffet sich mäd sien Ellbogen Rumte un
trinkt for ätter den Disk.

  211    ______________________________________________
Thorolf staant nu for ju Sklavin. Ju is dät
Wucht, dät hi in Luna in den Keller foont
un ap dät Schip drain häd. Ju kikt ätter
him, un den Anschien ätter häd ju him ock
wier in de Kunde kriegen, den hire wite
Hounde grippt ätter de Käle, as wenn ju
neen Luft krige kon, un [ju] wonket as wen se
toufuul dronken häd.

Hir is 'ne Princessin," brullde di Naugar-garder Sklavenhondelsmon, ,,eene 
Princes-sin ut dät wiede
Lound Italien, dät nee-mens fon jou Tjuckkoppe jemoals blouked
häd. So eene Gelägenheid kumpt nit wier.
Mäd Gould moste ik se apwege. Fjauer Wi-kinger häbbe sick wegen hire
Fluggeid al
klopped." Dät is ju Art un Wise fon do
Kopljude, do Sklaven antouprisjen. Dät hied
Thorolf ock al wiete most. Man dit gongt
him dag an de Nerwen. Hi gongt ap den
Utrouper tou, hi kon bolde nit mor bale. Hi
statt it herut: ,,Wir häst du ju her?" ,,Ik
häbbe dät dag al kweden, dät ju 'ne Prin-cessin ut Italien is!" ,,Fersjuch
di nit, dät
is neen Princessin, dät weet ik beter,"
kwäd Thorolf. Ju is mien Büte un hert mi."
Di Utrouper wärt ferduld un grippt ätter
sin Dolch. ,,Wät baalst du un wät wollt du?
Ik häbbe se in Dorstäd koped." Dorstäd,
mummelt Thorolf, - je, deer wüln jo do
Gefangene wai brange. Thorolf kikt wier
ätter dät wite Wiumaanske, hire bidjende
Oogene dwo him seer. ,,Reek se mi," kwäd
hi tou den Utrouper. ,,Ik woll se di bilig
läite, foar fjautig Sälwerstucke, dät is
schaankt. Ik kon dät Dubbelde deerfoar
krige." ,,So fuul häbbe ik nit, un ju is dag
mien Büte, koast hir ja sälwen fräigje."

Thorolf häd all oarig Bjor dronken un
weet nit gjucht mor mäd sien Woude ume-tougongen. Dät Ferlongjen ätter Anna
as
sien Büte, di Aerger dat hi nit so fuul Jäild
häd un dät Bjor, aal dät misked sick in him,
un maket sien taanken un balen swer. ,,Bü-te! du bäst wull nit mor
alleenig," schräift
di Naugarder. ,,Wen du neen Jäild häst,
brukst du di ock nit um do Sklaven tou
kummerjen. Meenst du, dät ik mi mäd elke
Touronnene . . ." fere kumpt hi nit; den
Thorolf is sick sälwen nit mor mäster. Di
Dullkop fon sin Foahr is in him apwoaked.
Eer as di tjucke Naugarder sick forsjucht,
häd hi den Swä[i]dgriep fon Thorolf for sien

Tuske un tuumelt deel. Thorolf sprinkt
hog, rit siene Büte fon den Disk herunner
un drächt se ap sien Irme wech. Aal do dät
sjo wunnerje sick, wo dät so gaau for sick
gongt, un dät di longe rodblonde Framde
mäd dät Wucht ungestroaft wechkumpt. Do
maste häbbe nlt begriepen, wierum it sick
hondelt un unnernieme nix. Un dät fuule
Sklavenfoulk rürt so wi so nan Finger jun
'n Russij.

Thorolf un ju Italienerin hoolde sick lon-ge ferstopped, wät tou
ferstounden is, den
wen jo him kriegen hieden, waas him de
Kopp ouhauen wudden. Di Grotfürst fon
Kiew is foar Ordnung.

Di Kopmann Sigurd is ock nit min dull
ap Thorolf. Hi häd him truch de Winter
fodderd, as Stjurmon anstaald, un nu lät
hi him ap den holwe Way in Stick. Aan fon
Sigurd sien Ruderer hät den Rode mäd ju
Sklavin blouked ap 'n Schip, dät ätter Mik-laburig farnt.

Jiere ätter dissen Forfall wärt Sigurd ge-woar, dät Thorolf as Headmon bi
de 
kaiser-like Palastgarde in
Miklaburig anstaald is.
Ap 'ne Hondelsreize deerwai, häd hi him in
de Kunde kriegen. Ganß in fergouldeden
Harnisk kloded, sjucht hi him for de Pa-lastgarde stounden. Man do
Officiere in de
Palastgarde sunt sucke hoge Heeren, dät it
him nit glucket, mäd him tou balen.

Disse Geschichte häd us 'n Ienblick rat,
wo do Wikinger hire Riek apbaud häbbe.
Wi wieten dät dät Schicksal ock an dät
Wikinger Riek nit forbi geen is un wier
littik wudde. Wi fräigje us, wo do Maans-ken in de domoalige Tied so
unbarmhatig
un geföüllos dodhaue, plunnerje un rowje
kudden. Wi mouden al den Unnerscheed
tou Gruunde lääse twiske den oolde Hee-denglowe un den christlke Glowe, dan
kon
man dät foar mugelk hoolde. De friesiske
Küste entlong herskede di Dänenkönik
Svens. Fon Belgien ätter Hamburig farn-den siene Jarle ap do Joope wied in
dät
Binnenlound un haalden hire Büte as Ou-gawen. Seelterlound schäln jo ock
morere
Moale bisocht häbbe bit ätter Scheddel wai.
Erste as Kaiser Korl di Grote ju friesiske
Küste bisette, do rat it Raue fon do Wikin-ger.

  212    ______________________________________________
Sänt Jan fon Nepomuk

Ap monige Bräge, so ock ap ju Amzebräg
in Rheine, staant ju Bielde fon Sänt Jan
fon Nepomuk. Wen man ap do Bräge ju
Bielde sjucgt, so taankt man wier an ju
Geschichte, ju man as Bäiden al lesen häd.
It is al 'ne oolde Geschichte un immer nogh
lebendig. Nepomuk lait in Ungarn, dät
Lound wier in de läste Tied dät Foulk Re-volte makede jun do Kommunisten.

Sänt Jan is geborn tou Nepomuk in Böh-men 1340. Al in sien junge Jieren fäl
hi
ap as 'n talentfullen un frommen Student.
Ap de Universität in Prag wudde hi unner
fjauerdusent Studenten mäd de dubbelde
Docterwürde foar Theologi un dät Serken-gjucht bieerd. Tou Gäistlken
wäihed,
wudde hi bikaand truch sien Bigabung ap
de Pretstoul. Hi pretede mäd sucke Bigäi-sterung, dät di Ertsbiskop fon
Prag him
anstaalde in de Teynserke, ju grotste Serke
in Prag. Ap 'n Pretstoul gäiselde hi scho-nungslos ju Gewaltherskup fon do
Hoge,
ju Swelgeräi fon do Rieke, den Giets fon
do Bürgere, un den Dumstolt fon den Pöbel.
Dät Fjur fon sien Woude trong in 't Maak
un Haat, un truch sin eerbaren Liuens-wondel kreg hi Toutrjouen fon alle
Sieden.

In Böhmen regierde domoals di Könik
Wenzel di Döägenicht. Hi waas 'n Super
un wöisten Patron, fon buten Christ un
binnen 'n Heede; hi waas in alle Deele dät
Jundeel fon sien Maanske, ju gjucht fromm
waas. As di Könik fon den berümte Pret-jer heerde, liet hi him kume foar
siene
Hoawserke. Truch siene fromme Pretjene,
rate di Könik dät Dräinken tou un beterte
sick. As hi Jan nit biwägje kudde, 'n Bis-dum aw 'ne Propstei tou urniemen,

staal-de hi him an as sin
Almosenferdeeler. In
dät Amt wudde hi Touflucht foar do Aer-me, Freestifter un Räidreker foar
Grote
un Litje. Ju Königin Sophi, Wenzels twäi-de Wiu un Dochter fon den Hertsog
fon
München, wäälde him tou hiren Bichtfoahr.
Wülst ju Königin immer frommer wudde,
fäing [= fäng] di Könik wier oun tou dräinken un
wudde alle Deege liderliker. Sophi rate sick
alle Meute, him truch bidjen un ermoonjen
tou beterjen, deerfoar wudde ju aber
nogh mor kwäld un mißhondeld. Hire

Gebäde un Tronen ärgeden him, hire fuule
Bichten makeden him argwönisk, ju kud
wäil 'ne stülkene Sänderin weese un un-trjou as hi waas. Disse Argwoon
brochte
siene Gemeenigeid so wied, dat hi Sänt Jan
fräigede, wät ju Königin him bichted hie-de. Hi ferspriek him ewiget
Stillswigjen,
mor Riekdum un Eeren. Jan ferschreckte
sick ur dät düwelske Ferlongjen, un ont-woudede him fräi un driest, dät
sien 
Bi-geeren jun Gods un
Maanskengesetse waas,
un frevle jun de Barmhaatigeid fon God,
ju den Sänder ju Utsönung mäd den He-mel truch dät unbrekbare Bichtsigel 
bit-judent lichter makede. Di
Könik, di ge-woond waas sin Willen truchtousetten,
kwad nix un sinde ap Rache. Sänt Jan
ferstud dät Swiegjen un ferliet sick ap
Gods Helpe. Bolde deerap hied di Kock den
Broaden nit ätter sin Gesmack brät. In
sien Wut bifääl hi, den Kock aptouspies-jen un ur dät Fjur so longe tou
traalen,
dät hi beter brät waas, as sien Broaden.
Nemens wogede, dät Ungeheuer um Gnade
foar den Unscheeldige tou bidjen, blot Sänt
Jan hied den Moud deertou. Wenzel rup
sin Henker, - dät hi den kecken Pfaffen
in den Touden smeet. Aetter träi Deege
saande Wenzel 'n Bote ätter den Gefange-ne un meldet, hi bidurde wät hi
däin 
hie-de un wül him ferreeke
un hi mate mäiden
me an sin Disk iete. Sänt Jan waas deer;
ätter de Mäiltied noom hi him biside un
balde ganß fründlik mäd him: ,,Ik hebbe
neen Raue, bit du mi fertälst, wät mien
Maanske di bichted häd. Ik woll di dät
loonje mäd Eeren un Schätse; lienst du
aber ou, so häst du mäd de swerste Stroa-fe tou reekenjen." Sänt Jan liende
aber ou.
Hi wül ljauer in den Dod gonge, as dät
Bichtsigel breke. Nu liet di Tyran den ap-gjuchten Mon ap de Folter sponne,
so dät
him Irme un Beene ut de Gelenke rieten
wudden, un as hi ock do nogh stillsweg,
fersoangde di königlike Unhold mäd 'ne
barnjende Pickfackel den Körper fon den
Märtyrer, di sick for Pine look, aber nit
een Woud ut de Bichte ferrätte, wirur hi
swiegje moste. Man heerde fon him blot
do Woude: ,,O Jesus, o Maria." Dan liet di
Könik den gräßelk Ferwundeden wier los.

  213    ______________________________________________
Sänt Jan sweeg as 'ne Marmorbielde ur
do utsteene Pienen, do erste leter an sien
Lieke epenboar wudden. Hi heelde sien
Wuunden un fersag siene Orbeid as fortied.
Hi rekende mäd den Dod, wil hi Wenzel
siene Grausamkeid kaande. In sien Sunde-egspretnje for Christi Hemelfoart
kwad hi
tou sien Toulusterer, dät jo him ätter ne
litje Wiele nit mor sjon dieden. Mäd Tro-nen in de Oogene profesäide hi,
dät 
Un-heel un Jammer truch
Unglowe un Ketse-räi ur dät ljowe Foahrslound kumen die-den.

In ju Touhopeorbeid fon Sänt Jan mäd
den Ertsbiskop fon Prag, di den Könik ock
junorbeidede, foont di 'ne Urseeke, sick an
den ferhasten Bichtfoahr fon de Königin
tou rächjen.

Ap den Aeiwend for Christi Hemelfoart
wudde Sänt Jan ätter den Könik rupen.
Hi tobede un brullde him an: ,,Du Pfaff,
do most nu stierwe, wen du nit flux bi-koanst wät mien Maanske di bichted
häd;
je ik swöre, du most Woater supe wenn du
nogh täiwest." Di Henker moste him wier
ap de Foltere Sponne, gräsig pienigje, un
Wenzel sälwen barnde him jope Wuunden
un statte him mäd de Fout - Sänt Jan
sweeg. In de Naght wudden him do Houn-de ap de Räg, do Fäite an de Kopp 
buun-den un 'n Stuck Holt in de
Mule statt.
Henkere drugen den Gemarterden ap de
Bräg un statten him herunner in do Wel-len fon de Moldau.

Ju Apsicht fon den Könik, sien Ferbreken
mäd de Junkelnge fon de Naght toutou-decken, ferhinderde God truch 'n grot 
Wun-der. Ap eenmoal wudde ju
Moldau gans
hell fon 'n hemlisken Luchterglans as fon
Stierne, di ju, ap dät Woater driuende Lie-ke umstroalde. Ju ganße Städ sag
den
wunderboar apljuchtenden Schimmer, sun-ner ju Urseeke tou kannen. Ock ju 
Köni-gin sag zu Ljagtigeid fon
hire Komer ut,
un ronn ätter den Könik mäd ju Froage,
wät ju Ljagtigeid fou bitjuden hiede. Wen-zel bleek for Schreck un Nod,
rate neen
Ontwoud, ronn flux ut de Städ un ferstop-pede sick. In de Mäddentied keem
dät aal
an de Day; dät Foulk foont an dät Ouger
ju Lieke fon Sänt Jan, un do Scherge fer-riten den Mörder. Gans Prag trurde
um
den Märtyrer un ferreede [= fereerde?] ju Lieke. Den
ganße Day ur waas ju Städ in Aprur. Dät
Foulk stud ap de Bräg, fon wirut di Mär-tyrer in de Moldau herunnerstatt
waas.
Jo wüln den Könik sjo, man di waas nar-gends tou fienden. Un wülst hi in
Schande
un Feragtunge leter gaas knap storw, bleeu
Sänt Jan bi elk in Eren. Sunner Respeckt
un Nod for den Könik, wudde ju Lieke fon
Sänt Jan mäd grote Fier in den Dom bi-sett. Böhmen fereert him as
Schutspatron
un ju katholske Christenheid rapt him an
as Bischütser jun Ferleumdungen un as
Helper ut de Woaternod, wierum sien Biel-de ap do Bräge staald wärt.

In den trütigjiergen Kriech, in dät Jier
sextinhunnerttwintig, erscheen Sänt Jan
fon Nepomuk dät Heer in de Naght for
de Slacht bi Prag; ju Slacht eendigde mäd
'n fullständigen Sieg. Fon ju Tied wudde di
Hillige fon do Aastriker besunners fer-eerd. As sogentienhunnert njugentin
ju
Gruft fon Sänt Jan, in den Dom fon Prag,
unner grote Fier epen maked wudde, foont
man dät boare Skelett sunner Häid un
Flaask; ju Tunge aber waas nogh ganß
deer un frisk as bei [= bi] Liuenstied. As deer
do ounsnieden wudde, ronn deer Bloud ut.
In dät Jier sogentienhunnert njugenun-twintig wudde hi fon Papst Benedikt
di
trättinste in ju Liste fon do Hillige apnu-men.


Peter un Paul

It rate moal 'ne Tied, dät in Seelterlound
nit fuul tou fertjonjen waas. Kloas un Hin-nerk ut Scheddel gonge ap de 
Wonder-skup un fiende Orbeid ap
'n groten Buren-hoaw. As jo al two Mounde deer sunt,
kwäd Kloas tou Hinnerk: ,,Läit us tou us
Serkenpatronsfest man ätter Hus gonge . ."
Säiwens kwede jo tou dät Widewiuw, jo
wolln tou Peter un Paul ätter Hus. ,,Peter
un Paul, wät sunt dät foar Kerle?" ,,Och,
dät sunt Märtyrer." ,,Den Peter häbbe jo
ant Krüs hauen un den Paul de Kopp
ouhauen." Do kwäd dät Widewiuw: ,,Dan
sunt dät ja läipe Swerferbrekere weesen!"

  214    ______________________________________________
Di Neandertaler-Maanske

Ju Städ Düsseldorf häd hiren Nome fon
den litje Woaterloop Düssel, di sick twiske
Birige truch slingelt un in de Rhien eendi-ged. Noudelk fon den Woaterloop
lait ju
Städ Mettmann. Sudelk fon de Düssel lääse
do bikaande Fäildhofer Grotten. Dät Düs-seltal is umedöpt un hatt nu
Neandertal.
Dät keem so. In de Midde fon dät njugen-tienste Jierhunnert liude deer di 
Serken-läider-Dichter Pfarrer
Neumann. As Dich-ter hied hi sin Nome in dät Grichiske ur-sett un hiet nu
Neander.
Pfarrer Neander
waas in dät ganße Düsseltal bikaand as 'n
Mon di mäd elk un een umegonge kudde.
Do Ljude maten him jädden lide, deerum
häbbe jo dät Düsseltal ätter him Neander-tal binamd.

Nu wärt ofte di Nome Neandertaler
Maanske in de Geschichtsleere namd. Wät
waas dät foar aan? Deer in do Fäildhofer
Grotten, wieren in de Herst achtienhunnert
sexunfiftig Steenbreekorbeider an 't Ut-schachten in ju Grotte, um den
Kalksteen
blot tou lääsen. jo sprengden mäd Pulwer
den swoten Leem los un smeeten him den
Birigouhong twintig Meter herdeel in dät
Tal. As di Ainer fon de Grotte sag, dät
twiske den lossprengde Leem ock aller-hound Knoken ligen, liet hi do
sammelje.
Pieper wiste, dät geleerde Geschichtsfors-kere sick deerfoar intressierden.
Deer liude
in de Naite fon Elberfäild di Professor fon
dät Gymnasium mit Nomen Dr. Karl
Fuhlrott, di al siet Jiren in do Hölen ätter
Knoken sochte. Den saande hi do fuundene
Knoken ut sien Höle as: aan Dodenkopp,
twäin Bupperirme un Bupperschenkelkno-ken, een Speeke, Deele fon dät 
Schuller-bläd un Hufteknoken,
Kajeknoken un eeni-ge Ribben. Fuhlrott staalde dät aal touhope,
un sag dät dät 'n Maanskenskelett waas.
Trjo Jiere unnersochte Fuhlrott do Knoken
un rate dan achtinhunnert njugenunfiftig
'n Bigjucht deerur herut ,,Maanselke Ur-bliusel ut 'ne Steengrotte ut dät
Düsseltal."
In ju Skrift wogede di Geleerde utnunner
tou setten, dät it sick um Reste fon 'n
urtypisked Weesen hondelje moste, dät
wüllst de Iestied hir an de Düssel in 'ne
Höle liued häd un ock deeroun begreeuen
wudde.

Disse Bigjucht rate grotet Apsjon unner
do Geleerde. Bit so wierd [= wied] waas man de Mee-nung, dät it wäil for
longe 
Tied utsturwene
Diertesorten rat häd, dät it ock aber for-tiedlike Maansken schäl rat
häbbe, do ju
Riesendiertewareld ut de Iestied mebiliued
häbbe schäln, wudde as Unsin bitekend.
Dät urtypiske Individuum ut dät Neander-tal schäl nit blot ut de Iestied
stamme,
dät schäl nogh fuul aller weese. Disse Fer-moudunge baut sick ap do
uttergewönlike
eenfache Knokenmerkmoale - eene unge-woonde swere Masse fon alle
Knokendeele,
krume Beene, ungeheure Knokenwulste ur
do Ogene. Dät schäl een Maanskenskelett
fon 'ne Urtiedrasse weese? Ju Erklärunge
waas swer tou leeuen. Eenige Geleerde
leeuden deeran un do our nit. Um ju hit-sige Reaktion tou ferstounde[n],
mout man
bitaanke, dät ju Darwinske Theorie fon
Entstoundunge fon Sorten truch Entwick-lung fon primitiven tou immer 
fullkemene-re Plonten un
Dierteformen praktisk nogh
unbikaand waas. Ap Fuhlrott siene
Skrift keemen Geleerde ut alle Wa-reld, um de Knoken tou unnersäi-ken. Di 
Englounder Busk meende
achtin-hunnert eenunsextig, dät di Neandertaler
fuul ätter 'ne Ape likede. Di engelske Geo-loge Leyell bisochte
achtinhunnert 
sexun-sextig mäd Fuhlrott
ju Fundsteede un er-klärde, dät ju Hölen-Ouleegernge in de
Fäildhofer Grotte ut de Iestied stamde. Di
engelske Forsker King erklärde den Nean-dertaler as 'ne Maanskenrasse un
rate him
den Home ,,Homo neandertalensis." Fuhl-rotts Kritiker wiren aber in de
Meerheid
un makeden den ganßen Fuund lächerlik.
Di dütske Professor Meyer tjutte den plat-stierigen Dodenkopp mäd do
mächtige 
Oo-genwulste as fon aan,
in den Kriech 1813
/14 bigreeunen russiske Kosaken. Bi ge-nauere Unnersäikenge foont hi sogoar

Spu-ren fon 'n Bajonettstäk,
wieran de Kosak
sturwen weese schäl. Our Geleerde meen-den, dät it sick hondelde um 'n
Urgermanen
aw Urkelten. Dan keem di wareldbirümde
Virchow un meende, dät do Schädelmerk-moale, do krume Schenkelknoken keemen
fon 'ne Kronkheid her. Dan wudde it foar
morere tjon Jiere still in do Tiedskriften
un Touhopekumen fon do Geleerde.

  215    ______________________________________________
Sietdem di Geleerde Virchow den Nean-der-Maanske as 'n apnormen 
Normal-maanskengries fon näitiedliked
Herkumen
bitekend hiede, wogede neemens mor, him
as Biwiesmaterial foar ju Existens fon 'ne
iestiedlike primitive Maanskenrasse heran-touluken.

Professor Dr. Fuhlrott storw deerur wech.
Hi biliude nit mor den groten Oogenblick
in de Geschichte fon de Anthropologie, as in
do Jiere achttienhunnertfiuuntachentig/sex-untachentig ut de Grotten fon
Spy in Belgien
two goude heele Skelette utgreeuen wud-den un den Biwies brochten, dät do 
Fors-kere sick fersäin hieden,
un den Neander-taler wier in 'n näi Lucht apschine lieten.
Fraipont und Lohest bigjuchten achtienhun-nert sexunnjugentig ur disse
Entdeckung.
Wät deer in Spy an den Day keemen is,
sunt wier twäin Neandertaler, plattstiernig
mad do ungeheure Wulste ur do Ooge,
kinnlos mäd ne Art Snutegesicht, krum-beenig un swer in 'n Körperbau. Man
nit
blot dät: dütmoal foont me do Skelette ock
in 'ne Fuundschicht, ju ur dät Aaler nan
Twiuel mor lät, touhope mäd Knoken fon
Wullnosehouden un fon Mammuts, also eene
al longe utsturwene Diertewareld ut de Ies-tied.

Do Biwiese, do Fuhlrott un sien Fründe
failden, sunt ap eenmoal deer. Ap eenmoal
twiuelt man [= nan] Maanske mor an de Riochtigeid
fon Fuhlrott siene Ansicht, dät in Middel-europa, in un for de Iestied, di 
Neander-taler Maanske liued
bäd. Blot Virschow
sälwen blifft bi siene Ansicht un woll sien
Fersjon nit toureeke bit tou sin Dod. In-twisken rakt it immer mor
Neandertaler
Fuunde. Ut Frankrik, Belgien, Spanien un
Italien in den Ferloop fon morere tjon Jiere
kume immer mor fon do Skelette an Days-lucht. Iuwen ätter dät Bikaandwäiden
fon
den Fuund in de Höle bi Spy, bigjuchte 'n
Forsker ut Agram fon 'n groten Fuund ut
de Höle fon Krapina, ju alleene do Urbliu-sele fon circa twintig
ferscheedene 
Indu-viduen bergt.
Deerunner sunt ock Knoken
fon Wiue un Bäidene.

In disse Höle fon Krapina lääse do
Maanskenknoken kuthauen twiske Dierte-knoken in den Hölenleem; dertwiske do
Reste fon Holtkoole fon grote Fjure. Eenige
Wiuljude Knoken sunt so sierlk, dät di
Breslauer Prof. Dr. Klaatsch do nit as Ne-andertaler jäilde lett, un ju
Höle 
fon Krapi-na as 'n
Kampsteede fon 'ne mächtige ur-tiedlike Slacht biteekent, wieroun di
mo-derne 
Europäer fon
do hütige Rassen, do
hölenbiwoonjende Neandertaler urrumpeld
un bisieged hieden. Do sierlike Knokenreste
schäln fon den fortringenden siegjenden
Modern-Maanske stamme.

Wen ock ju Forstaalnge fon 'n Kamp
twiske Neandertaler un moderne Maansken
licht tou leeuen is, so haalt ju dag ju näi-ste Forskung nit stant. Dälig
twiuelt man
nit mor deeran, dät it sick bi dissen Hölen-fuund fon Krapina blot um Reste

fon Kani-balen Mäiltied
hondelt - un 'ne Woonstee-de, wir eenige Neandertaler hire Jagdbüte
brätten un ferteerden. Un tou disse Jagd-büte heerden nit blot Boaren un
our 
Jagd-dierte, so ock
Maansken fielicht do sweckere
Naberhorden. Fon Circeo in Italien wärt bi-gjucht fon 'n Kopp, di fon den
Rump 
snie-den un di Bäterkopp
forsichtig epen böteld
waas, um ju Brainge heruttoniemen, bi-wise dissen Kanibalismus fon do 
Neander-taler ut our Gebiete fon
sin Woonbicirk.
Mäd all disse Fuunde is die Meenungstried:
Urmaanske aw nit, bi litjen ferklongen. It
staant nu fäst, dät di Neandertaler 'n ech-ten Maanske weesen is. Ock dälig
nogh wärt
dät Problem um den Neandertaler ferre
studierd, den do Fuunde fon utsturwene
Maanskenformen häbbe sick gewaltig fer-meerd. In China, Afrika, Europa un
morere
Loundere wäide immer mor Typen fon
Maanskenrassen funden, do deels direkt tou
do Maansken fon dälig reekend wäide kon-nen, deels aber ganß deerfon
ouwike. Ju
Grupierunge fon disse Maanskenformen in
do Forfoahren Riege fon do hütige Maas-ken [= Maansken] un dät Apstaaln fon
'n 
kloren Stamm-bom is 'ne
Apgawe, wir do Geleerde dälig
nogh an orbeidje. Nogh for trüütig Jieren
leeude man, den Neandertaler as 'n ape-äänliken Forfoahren biwertje tou
mou-ten, 
di 'ne Art Urgongsfonn
twiske den
modernen Maanske un den Dierte Ainen bil-det. Aal do ferscheedene Ansichten
häbbe
dälig blot nogh 'n historisken Wäid.

  216    ______________________________________________
In do trütiger Jieren wudde in Sudafrika
truch Broom ju oolde Urgongsform ut do
Steenhölen fon den afrikansken Buschs
burgen. Do wieren mäd 'n Aaler fon sex-hunnertfiftig dusend Jiere tou Deel
maans-kenänlik.

Man mout sick an ju Forstaalnge woane,
dät it nan äigentliken Stammbom foar
Maansken rakt, fuulmor 'n Stammbusk,
wirfon do Twige utnunner gonge. It bilde-den sick touerst Urgongsformen, un
deerut
'ne ganße Rige verschedene Twige Urty-penmaansken, do in de Iestied
utsturwen
sunt, as di Neandertaler. Blot een fon do
fuule Formen urliude: Di Homo sapiens, di
moderne Maanske. Un toun Ungluck sunt
just fon ju Stammentwicklung fon dissen
Maanskentwig, in do fergene Milionen Jie-re, so goud as gornix truch
hondfeste 
Kno-kenfuunde tou
bilääsen - wirjun ju Fors-kunge fon den Neandertaler in utgeteekend
Material an fossile Urbliusele, fon elke Aa-ler un Geslecht, apbiwoart. Di
Neandertaler
Maanske kaande al Fjur un Jagdreewen.
Sin Körperbau waas groawknoked un mus-kulstärk. Hie liude in Hölen in do
Birge,
woarschinlik wegen dät uungunstige Klima